Nghiên cứu về thời, thể và phương tiện biểu hiện trong tiếng Việt - Trần Kim Phượng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRÀN KIM PHƯỢNG THỜI, THÊ và CÁC PHƯƠNG TIỆN BIÊU HIỆN TRONG TIENG VIỆT Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ Mã số: 50408 LUẬN ÁN TIEN SĨ NGỮ VAN NGƯỜI HƯỚNG DÃN KHOA HỌC GS.TS Nguyễn Minh Thuyết TS Lê Đông HÀ NỘI - 2005 MỤC LỤC MO ĐẦU. 5 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN. THỜI GIAN VÀ CÁCH THỂ HIEN THỜI GIAN TRONG NGÔN NGỮ. THOT GIAN VÀ NHAN THỨC VE THO! GIAN.

SỰ THẺ HIỆN THỜI GIAN TRONG NGON NGỮ. THO! GIAN TRONG MOI QUAN HE VỚI KHÔNG GIAN. THO! GIAN VÀ KHÁI NIỆM CHỈ XUAT (DEXIC). CAC PHAM TRU NGỮ PHAP LIEN QUAN ĐẾN THỜI GIAN.

PHAM TRU NGỮ PHÁP. PHAM TRU THỜI (TENSE, TEMPS). PHAM TRU THE (ASPECT, MODE ). MOI QUAN HE GIỮA PHAM TRU THO! VÀ PHAM TRU THẺ.

THỜI - THE TRONG MOI QUAN HỆ VỚI TINH THAI. QUAN NIEM VE TINH THAI (MODALITY, MODALITE, MODUS). CÁC LOẠI Ý NGHĨA TINH THÁI. MOI QUAN HỆ GIỮA CÁC PHAM TRU THỜI, THẺ VA TINH THÁI.-- Gàcrự 42 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU.-----55c©55cccccs2 42 VAN ĐÈ THỜI, THẺ TRONG TIENG VIỆT.

XU HƯỚNG MÔ PHONG NGỮ PHAP NHÀ TRƯỜNG PHÁP. XU HƯỚNG PHỦ NHAN PHAM TRU THỜI-THỂ TIẾNG VIỆT. XU HƯỚNG QUAY TRO LAI NGHIÊN CỨU THỜI-THỂ VỚI NHIỀU GÓC NHÌN KHÁC NHAU. TIENG VIET CO PHAM TRU THỜI-THẺ HAY KHÔNG ?.

PHAM TRU THO! ĐƯỢC PHAN CHIA NHƯ THE NÀO?. THO! CÓ TRÙNG VỚI THỜI GIAN KHÔNG ?. PHAM TRU THO! CÓ PHẢI LÀ MỘT PHAM TRU ĐỘC LẬP KHÔNG?. THO! LA PHAM TRU CUA ĐỘNG TỪ HAY CUA VỊ NGỮ?.

PHƯƠNG TIEN BIEU THỊ THỜI LÀ GÌ?. PHƯƠNG TIEN BIEU THỊ THO! CÓ TÍNH HE THONG KHÔNG?. VỀ MOT SO THUẬT NGỮ LIEN QUAN DEN PHAM TRU THỜI-THẼ. 63 Chương 3: PHO TỪ ĐÃ VÀ CÁC DON VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG.

PHAN BIET ĐÃ CHỈ THỜI-THỂ VỚI CÁC TỪ ĐÃ ĐỒNG ÂM. TRO TU DA 1. TINH THÁI TỪ DA oooeccccccccsscsssesssessssssssssssessssssssessecssecssscssecasecssecssecssesssessseseseseseeeses 67 3. NHỮNG KIEN GIẢI VE TỪ ĐÃ.

ĐÃ CÓ CHỈ THỜI KHÔÔNG2. ĐÃ BIEU THỊ THỜI NÀO ?. ĐÃ BIEU THỊ THE NÀO?. MIEU TẢ PHO TỪ ĐÃ.

ĐÃ TRONG CÁCH TRI NHAN THO! GIAN CUA NGƯỜI VIỆT. ĐÃ VỚI Ý NGHĨA THỜI. ĐÃ VỚI Ý NGHĨA THE. ĐÃ VỚI Ý NGHĨA TINH THÁI.

---¿- 2 2222++Ex2E++EEtEE+SEEtEEverxerkrerrerrvee 102 3. CÁCH SỬ DỤNG ĐÃ TRONG TIÉNG VIET. ĐÃ VÀ CÁC ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG: VỪA, MỚI, TỪNG. CAC PHO TỪ VỪA, MỚI VÀ VỪA MỚI.

PHO TỪ TỪNG. xe 122 Chương 4. - SH nọng 123 PHO TỪ ĐANG VÀ DON VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG. PHAN BIỆT PHO TỪ ĐANG VỚI CÁC TỪ ĐỒNG ÂM.

NHỮNG KIẾN GIẢI KHÁC NHAU VỀ ĐANG. ĐANG BIEU HIỆN Ý NGHĨA THỜI. ĐANG BIEU HIỆN Ý NGHĨA THE. -22- 52522 222EE2EE2EEEE2ExeEEerrrrrvee 127 4.

ĐANG BIEU HIỆN CẢ Ý NGHĨA THỜI VÀ THẺ. MIÊU TẢ PHO TỪ ĐANG. ĐANG TRONG CÁCH TRI NHAN THO! GIAN CUA NGƯỜI VIỆT. ĐANG VỚI Ý NGHĨA THỜI.

ĐANG VỚI Ý NGHĨA THE. ĐANG VỚI Ý NGHĨA TINH THÁI. CÁCH SỬ DUNG PHO TỪ ĐANG. ĐANG VÀ DON VỊ TƯƠNG DUONG: ZERO.- ch 151 PHO TỪ SẼ VÀ CAC DON VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG.

PHAN BIET PHO TỪ SẼ VỚI CÁC TỪ ĐỒNG ÂM. NHỮNG KIEN GIẢI KHÁC NHAU VỀ SE. XU HƯỚNG CÔNG NHAN Ý NGHĨA TƯƠNG LAI CUA SẼ. XU HƯỚNG PHỦ NHAN Ý NGHĨA TƯƠNG LAI CUA SẼ.

VAI TRÒ ĐÁNH DAU THỜI TƯƠNG LAI CUA SẼ. ĐÓI CHIEU CÁCH DỊCH THỜI TƯƠNG LAI TIENG ANH SANG TIENG VIỆT. VIỆC SỬ DỤNG SẼ TRONG TRƯỜNG HỢP NGỮ CẢNH ĐÃ CHỈ TƯƠNG LN 255-255 21<22112211221122112112211221122T1 T1 T1. TÍNH TƯƠNG ĐÓI TRONG PHẠM TRÙ THỜI-THẺ Ở CÁC NGÔN NGỮ ÁN - ÂU.

MIEU TẢ PHO TỪ SẼ. SẼ VỚI Ý NGHĨA THỜI. SẼ VỚI Ý NGHĨA THẼ. SẼ VỚI Ý NGHĨA TINH THÁI.

CÁCH SỬ DỤNG SẼ. SẼ VÀ CÁC DON VỊ TƯƠNG DUONG: SẮP, CHƯA. PHO TỪ SẮP.-- 1t ST TT 11111 E111111111T1T111 1111111111111 TT ckrkt 203 TÀI LIEU THAM KHẢO.----5222ccEEn re 210 MỞ ĐẦU |. LY DO CHON DE TÀI (1) i nghĩa thời gian và các phương tiện biểu hiện trong tiếng Việt từ lâu đó được các nhà ngữ pháp lưu tâm.

Từ những tài liệu đầu tiên viết về ngữ pháp tiếng Việt của G. Aubaret (1864), Trương Vĩnh Ký (1883) cho tới những cụng trỡnh xuất ban trong suốt hàng chục năm dau thé kỷ XX của Trần Trọng Kim, Bui Ky, Phạm Duy Khiờm (1940), Bùi Duc Tinh (1952), Phan Khôi (1955), Nguyễn Lân (1956), Jones Robert B., Jr- and Huỳnh Sanh Thông (1960), Xtankevich N. đều dành ít nhất một phần bàn về các phạm trù liên quan đến thời gian. Đặc biệt, trong những thập kỷ gần đây, vẫn đề này lại càng thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu với những bài viết, những chuyờn khảo hay luận ỏn của Đinh Văn Đức (1985, 2001), Nguyễn Anh Quế (1989), Nguyễn Văn Thành (1992, 2003), V.

Tuy nhiên, cho đến thời điểm hiện nay, vẫn chưa thể nói tới một quan niệm và một danh sách phương tiện biểu hiện ý nghĩa thời gian thông nhất giữa coc toc giả. Sự miờu tả cụ thé coc phú từ như đó, dang, sẽ, sap, ừng, chưa, vừa, mới vừa có những điểm khác nhau giữa các nhà nghiên cứu, vừa có những điểm chưa được ban tới; trong đó, quy tắc sử dụng các phó từ ay là một van đề chưa được quan tâm xứng đáng. Tonh hỡnh này đũi hỏi phải tiếp tục nghiờn cứu sõu thom dé nắm được phương thức biéu hiện các ý nghĩa liờn quan đến thời gian trong tiếng Việt, thông qua đó hiểu hơn về cách tri nhận thời gian của người Việt. Luận án của chúng tôi là một cách tiếp cận dé đáp ứng đũi hỏi núi tron.

(2) Do cương vi công tác của ménh là một giảng vion ngụn ngữ học, chỳng tụi thường xuyên phải xử lý những nhiệm vụ thực tế liờn quan đến việc giảng dạy tiếng Việt cho học sinh, sinh viên Việt Nam hay cho người nước ngoài và dạy tiếng nước ngoài cho người Việt. Thực tế cho thấy không phải lúc nào cũng có thể dịch một câu có thời quá khứ trong tiếng Anh, tiếng Nga hay tiếng Pháp bằng cách sử dụng phó từ đó trong tiếng Việt. Cũng khụng phải cứ dich thời hiện tại trong cóc thứ tiếng ấy là thom dang. Những van đề này có nhiều người biết nhưng có lẽ chưa ai cắt nghĩa được thấu đáo.

Cũng như thật khú lũng giải thớch cặn kẽ cho người nước ngoài những thắc mắc: Tại sao khi nói về thời tương lai, người Việt lại dùng pho từ đó? hoặc giải thích cho người Việt Nam: Tại sao khung thé dịch cau tryc đó P trong tiếng Việt bằng hỡnh thỏi quo khứ của một thứ tiếng An-Au? Nêu như không có những miêu tả cụ thể về từng phó từ chỉ thời, thể và một cái nhỡn hệ thống về các phương tiện này thỡ khung thé cú những căn cứ đầy đủ và vững chắc dé viết giáo trỡnh hay hướng dẫn thực hành tiếng Việt. Tất cả những lý do nờu trờn đó thỳc đây chúng tôi chọn vấn đề: Thời, thể và những phương tiện biểu hiện trong tiếng Việt làm đề tài nghiên cứu cho luận ỏn của mỡnh. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ CỦA LUẬN ÁN (1) Mục đích chính của luận án là miou tả cóc phú từ biểu hiện ý nghĩa thời và thé trong tiếng Việt, trên cơ sở đó tom lời giải đáp cho những câu hỏi đó gÕy nhiều tranh cói trong vài chục năm nay: Coc phạm tru thoi và thể cú tôn tại trong tiếng Việt hay khụng? Nếu cú thé chỳng được biểu hiện bằng những phương tiện ngữ pháp nào? Nếu không có tho tiếng Việt biểu hiện cóc ý nghĩa thời, thể bằng cóch gỡ? (2) Đề đạt mục đích nêu trên, luận án phải giải quyết các nhiệm vụ cụ thê sau đây: Lam ru những đặc điêm cơ bản của các phạm trù thời va thể để vận dụng vảo tiêng Việt. Khái quát những chặng đường nghiên cứu thời, thé tiếng Việt từ trước đến nay.

Miêu tả cụ thể các phương tiện biểu thị ý nghĩa thời, thể tiếng Việt trờn phương diện ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng, dựa vào những ngữ liệu thu được từ các loại hỡnh văn bản tiếng Việt và từ lời ăn tiếng nói hằng ngày của người Việt. Hệ thống hoo cóc phú từ biéu thị ý nghĩa thời, thé theo những đặc trưng cơ bản của chúng. NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN Với mục đích nói trên, trong phạm vi nghiên cứu của mỡnh, chyng tụi hy vọng luận ỏn cú thê cú những đóng góp như sau: (1) Về mặt lý luận Gup phan tỡm hiểu chức năng của nhúm phú từ biểu hiện cóc ý nghĩa liờn quan đến thời gian trong tiếng Việt trên ba bỡnh diện: kết học, nghĩa học và dụng học. Góp phan giải quyết van dé thời va thé của tiếng Việt với tư cách là những phạm trù ngữ pháp.

(2) Vẻ mặt thực tiễn Gúp thờm những căn cứ khoa học để biên soạn sách giáo khoa, đặc biệt là sách dạy tiếng Việt cho người nước ngoài trong phạm vi những vấn đề liên quan tới thời, thể và các phó từ chỉ thời, thẻ. GIỚI HAN PHAM VI NGHIÊN CỨU VÀ NGUON TƯ LIEU (1) Về phạm vi nghiờn cứu (a) Dé diễn đạt ý nghĩa thời gian nói chung, người Việt có thé sử dụng nhiều cách thức khác nhau: Bang con đường từ vựng (thông qua các thực từ: hum qua, hum nay, ngày mai, lòc ấy.) Bằng con đường ngữ pháp (thông qua các hư từ: đó, sẽ, đang, từng, vừa, mới.) Băng ngữ cảnh và sự suy luận lugic Luận án của chúng tôi chi đặt van đề nghiên cứu cách diễn đạt các ý nghĩa thời, thé bằng con đường ngữ pháp thông qua việc sử dụng các phó từ do, sẽ, dang, từng, vừa, mới, sắp, chưa và zoro. Coc thực từ (hum qua, hum nay) luụn gắn với sự tỡnh của cả cõu chứ khụng chi gắn với coc vị từ giữ chức năng vị ngữ. Hơn thế nữa, bản thân chúng cũng có thê thực hiện vai trũ làm thành phần cõu độc lập.

Ngữ cảnh và những sự suy luận lôgíc cũng nằm ngoài phạm vi có liên quan tới cái gọi là phạm trù thời và thể. Những vấn đề này không phản ánh đặc trưng riêng biệt của tiếng Việt, vỡ bất cứ một ngụn ngữ nào cũng cú thé sử dụng cỏc thực từ cũng như các cách suy luận logic dé biểu thị ý nghĩa thời gian. Có thé nói, những điểm đặc thù trong cách tri nhận thời gian của người Việt là năm ở hệ thống coc phú từ, thụng qua céch sử dung chỳng trong những ngữ cảnh cụ thẻ. (b) Trong hệ thống các phó từ đứng trước vị từ cũn coc phú từ déu, cũng, van, lại, cũn.

Tuy nhiên, chức năng cơ bản của chúng không phải là định vị sự tỡnh trong thời gian. Thom vào đó, các phó từ thoi-thé, theo quan niệm của chúng tôi, là phải thoả món hai điều kiện: 1) Có khả năng trả lời câu hỏi: đó P chưa?