Luận án tiến sĩ nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp nghề cá vùng đồng tháp mười

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH TRẦN HOÀNG ANH NGHIÊN CỨU TỪ NGỮ NGHỀ NGHIỆP NGHỀ CÁ VÙNG ĐỒNG THÁP MƯỜI LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN VINH - 2016 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH TRẦN HOÀNG ANH NGHIÊN CỨU TỪ NGỮ NGHỀ NGHIỆP NGHỀ CÁ VÙNG ĐỒNG THÁP MƯỜI Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam Mã số: 62 22 01 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: 1. HOÀNG TRỌNG CANH 2. ĐẶNG LƯU VINH - 2016 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, không sao chép của bất kỳ tác giả nào. Kết quả nghiên cứu và số liệu hoàn toàn trung thực và chưa có ai công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào.

Tác giả luận án Trần Hoàng Anh ii LỜI CẢM ƠN Trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thiện luận án, chúng tôi đã nhận được sự giúp đỡ tận tình, sự góp ý quý báu, sự khích lệ, động viên của hai thầy giáo hướng dẫn: PGS. Hoàng Trọng Canh và TS. Tự đáy lòng, chúng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy. Bên cạnh đó, chúng tôi còn được các thầy cô trong Bộ môn Ngôn ngữ thuộc Khoa Sư phạm Ngữ văn, Phòng Sau đại học và lãnh đạo Trường Đại học Vinh tạo điều kiện, giúp đỡ chúng tôi về nhiều mặt.

Ngoài ra, luận án của chúng tôi hoàn thành đúng thời hạn cũng nhờ sự giúp đỡ quý báu của các thầy cô ở Khoa Sư phạm Ngữ văn - Sử - Địa, Khoa Giáo dục Tiểu học - Mầm non, các cấp lãnh đạo Trường Đại học Đồng Tháp (nơi tôi công tác) và các bạn bè, đồng nghiệp, các thành viên trong gia đình tôi. Tác giả luận án xin chân thành cảm ơn ! Đồng Tháp, ngày 30 tháng 12 năm 2016 Tác giả luận án Trần Hoàng Anh iii MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC CÁC BẢNG. vi MỞ ĐẦU.

Lí do lựa chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp của đề tài. Cấu trúc đề tài. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Cơ sở lí thuyết của đề tài. Những vấn đề chung về từ ngữ. Những vấn đề chung về từ ngữ nghề nghiệp. Khái quát về định danh.

Văn hóa và mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa. Khái quát về Đồng Tháp Mười, nghề cá với từ ngữ nghề cá. Khái quát về vùng Đồng Tháp Mười. Khái quát về nghề cá ở vùng Đồng Tháp Mười.

Kết quả thu thập, phân loại từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười. Tiểu kết chương 1. ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA TỪ NGỮ NGHỀ CÁ VÙNG ĐỒNG THÁP MƯỜI. Các kiểu loại từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười xét về cấu tạo.

Các kiểu quan hệ cấu tạo từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười. Các kiểu quan hệ cấu tạo từ ghép phân nghĩa, xét theo số lượng thành tố trực tiếp. Các kiểu quan hệ cấu tạo từ ghép phân nghĩa nghề cá vùng Đồng Tháp Mười, xét theo tính chất độc lập hay không độc lập của các thành tố. Các kiểu quan hệ tạo từ nghề nghiệp nghề cá vùng Đồng Tháp Mười, xét theo tính chất phạm vi sử dụng của các yếu tố cấu tạo.

Tiểu kết chương 2. ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH CỦA TỪ NGỮ NGHỀ CÁ VÙNG ĐỒNG THÁP MƯỜI. Đặc điểm về cấu trúc định danh của từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười. Đặc điểm về cơ sở định danh của từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười.

Nhóm cơ sở định danh chung của từ ngữ nghề cá. Nhóm cơ sở định danh riêng của từ ngữ nghề cá. Nhóm định danh chưa rõ lí do. Đặc điểm về “độ sâu phân loại” trong định danh của từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười.

Thống kê định lượng. Nhóm từ ngữ biểu thị khái niệm chủng. Nhóm từ ngữ biểu thị khái niệm loại. Tiểu kết chương 3.

ĐẶC ĐIỂM VĂN HÓA BIỂU HIỆN QUA TỪ NGỮ NGHỀ CÁ VÙNG ĐỒNG THÁP MƯỜI. Đặc điểm văn hóa biểu hiện qua cấu tạo từ ngữ. Đặc điểm văn hóa biểu hiện qua nguồn gốc từ ngữ. Đặc điểm văn hóa biểu hiện qua định danh.

Đặc điểm văn hóa biểu hiện qua đặc trưng của đối tượng được lựa chọn làm cơ sở định danh. Đặc điểm văn hóa biểu hiện qua độ sâu phân loại trong định danh. Đặc điểm văn hóa biểu hiện qua trường định danh thực tại và ý nghĩa biểu trưng. Tiểu kết chương 4.

148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 PHỤ LỤC vi DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 1. Bảng thống kê số lượng, tỉ lệ từ ngữ nghề nghiệp nghề cá vùng Đồng Tháp Mười xét theo nội dung phản ánh.

Bảng thống kê số lượng, tỉ lệ từ ngữ nghề nghiệp nghề cá vùng Đồng Tháp Mười xét theo cấu tạo. Bảng tổng hợp từ ngữ nghề nghiệp nghề cá vùng Đồng Tháp Mười xét về cấu tạo và nội dung phản ánh. Bảng thống kê số lượng, tỉ lệ từ đơn trong các nhóm từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười. Bảng thống kê số lượng, tỉ lệ từ ghép trong các nhóm từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười.

Bảng tổng hợp các loại từ ghép theo từng nhóm từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười. Bảng thống kê số lượng, tỉ lệ từ ghép phân nghĩa trong các nhóm từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười. Bảng thống kê số lượng, tỉ lệ các ngữ định danh trong các nhóm từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười. Bảng tổng hợp số lượng, tỉ lệ các kiểu mô hình cấu tạo từ ghép phân nghĩa nghề cá vùng Đồng Tháp Mười xét theo số lượng thành tố trực tiếp.

Bảng tổng hợp số lượng, tỉ lệ các từ ghép phân nghĩa nghề cá vùng Đồng Tháp Mười xét theo kiểu quan hệ cấu tạo giữa các thành tố độc lập/không độc lập. Bảng tổng hợp số lượng, tỉ lệ các kiểu kết hợp từ ghép phân nghĩa nghề cá vùng Đồng Tháp Mười xét theo tính chất phạm vi sử dụng. Mô hình cấu trúc định danh của từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười. Số lượng, tỉ lệ theo các dạng cấu trúc định danh của từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười.

Bảng thống kê yếu tố phân biệt (Y) của từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười theo từ loại. Tổng hợp cơ sở định danh của từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười. Số lượng, tỉ lệ từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười biểu thị “độ sâu phân loại”. Bảng tổng hợp nhóm từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười biểu thị khái niệm loại.

Lớp từ biến thể ngữ âm trong từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười. Bảng thống kê số lượng, tỉ lệ từ ngữ nghề nghiệp nghề cá vùng Đồng Tháp Mười xét theo nguồn gốc. Bảng thống kê số lượng, tỉ lệ từ ngữ vay mượn trong các nhóm từ ngữ nghề cá vùng Đồng Tháp Mười. Lí do lựa chọn đề tài 1.

Trong kho từ vựng tiếng Việt, chúng ta dễ dàng nhận thấy vốn từ toàn dân có số lượng lớn nhất, chung nhất và được sử dụng phổ biến nhất. Đó là chỗ dựa cho sự thống nhất tiếng Việt. Bên cạnh vốn từ toàn dân còn có vốn từ vựng khác cùng góp phần tạo nên bức tranh đa dạng phong phú của vốn từ tiếng Việt, như vốn từ địa phương, vốn thuật ngữ, vốn từ lóng, vốn từ nghề nghiệp. Trong những lớp từ ngữ đó, từ ngữ nghề nghiệp còn ít được thu thập, nghiên cứu.

Hiện nay, chịu sự tác động của kinh tế thị trường và công cuộc hiện đại hóa đất nước, nghề cá cũng như nhiều ngành nghề truyền thống khác đang có nhiều thay đổi. Do vậy khảo sát, thu thập nghiên cứu vốn từ nghề nghiệp trong đó có nghề cá là một sự cần thiết. Qua khảo sát tư liệu, chúng tôi thấy từ ngữ nghề nghiệp nghề cá ở Nam Bộ nói chung và đặc biệt là đối với Đồng Tháp Mười nói riêng - một địa phương điển hình cho miền sông nước Nam Bộ là vấn đề mới mẻ, chưa được quan tâm, nghiên cứu đúng mức. Do vậy việc khảo sát, thu thập, nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp nghề cá ở đây là cần thiết.

Các kết quả nghiên cứu không những chỉ ra đặc điểm của một lớp từ ngữ của một nghề ở một vùng cụ thể mà còn góp phần cho thấy bức tranh đa dạng và phong phú của vốn từ tiếng Việt. Việt Nam là quốc gia nằm bên bờ biển Đông, có bờ biển dài hơn 3260 km và hệ thống sông ngòi, kênh rạch dày đặc. Đã từ rất lâu, biển và sông gắn bó mật thiết với đời sống của người dân và sự trường tồn của đất nước. Nghề cá cùng với nghề nông là những nghề truyền thống lâu đời phổ biến của người Việt.

Chính vì vậy, từ ngữ nghề cá không chỉ là lớp từ chuyên môn gắn với sự tồn tại phát triển của nghề, phản ánh đời sống tinh thần văn hóa cũng như thói quen tri nhận định danh của cư dân làm nghề mà lớp từ ngữ 2 này còn góp phần làm phong phú vốn từ tiếng Việt. Cho nên khảo sát, nghiên cứu từ ngữ nghề nghiệp nghề cá là sự cần thiết và có ý nghĩa nhiều mặt, ngôn ngữ cũng như văn hóa. Nghề nông và nghề biển là hai nghề truyền thống, phổ biến, lâu đời của cư dân Việt từ Bắc tới Nam. Đối với vùng sông nước Nam Bộ, ngoài nghề đánh bắt cá biển của cư dân vùng ven biển như nhiều vùng khác trong cả nước thì đánh bắt, nuôi trồng thủy sản nước ngọt cũng được xem là một nghề truyền thống lâu đời phổ biến rộng khắp, trong đó Đồng Tháp Mười có thể xem là vùng đại diện điển hình.

Đồng Tháp Mười - vùng đất thuộc Tây Nam Bộ này có điều kiện tự nhiên khá điển hình cho vùng sông nước Nam Bộ. Ở đây, sông ngòi, kênh rạch chằng chịt nằm bên cạnh những cánh rừng tràm rộng lớn. Rừng quốc gia Tràm Chim là nơi bảo tồn nhiều loài sinh vật quý hiếm của thế giới, là “vương quốc của các loài cá”. Gắn với môi trường sông nước và cuộc sống sinh tồn, từ xa xưa, việc đánh bắt, nuôi trồng thủy sản đã trở thành nghề truyền thống của cư dân nơi đây.