Luận án tiến sĩ nghiên cứu khu hệ cá biển ven bờ tỉnh bình thuận và đề xuất giải

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN Nguyễn Thành Nam NGHIÊN CỨU KHU HỆ CÁ BIỂN VEN BỜ TỈNH BÌNH THUẬN VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP KHAI THÁC HỢP LÝ, BẢO VỆ NGUỒN LỢI LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC Hà Nội - 2014 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN Nguyễn Thành Nam NGHIÊN CỨU KHU HỆ CÁ BIỂN VEN BỜ TỈNH BÌNH THUẬN VÀ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP KHAI THÁC HỢP LÝ, BẢO VỆ NGUỒN LỢI Chuyên ngành: Động vật học Mã số: 62 42 10 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Nguyễn Xuân Huấn Hà Nội - 2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi với sự hướng dẫn khoa học của tập thể cán bộ hướng dẫn. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Nghiên cứu sinh Nguyễn Thành Nam i LỜI CẢM ƠN Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cố GS.

Vũ Trung Tạng, người thầy đã tận tình giúp đỡ và chỉ dẫn tôi trong cuộc sống và trong suốt thời gian tiếp cận nghiên cứu khoa học, hoàn thành khóa luận tốt nghiệp đại học, luận văn thạc sĩ và nay là bản luận án này. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn PGS. Nguyễn Xuân Huấn, người đã chân tình giúp đỡ và chỉ dẫn tôi trong quá trình học tập và công tác tại Khoa Sinh học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội. Một lời cảm ơn chân thành xin được gửi tới PGS.

Lê Thu Hà, Chủ nhiệm Bộ môn Động vật có xương sống cùng các cán bộ trong Bộ môn và Phòng thí nghiệm Sinh thái học và Sinh học Môi trường cũng như Ban Chủ nhiệm Khoa Sinh học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo điều kiện và có những nhận xét, trao đổi khoa học cũng như giúp đỡ tôi trong suốt quá trình công tác và hoàn thành nghiên cứu này. Trong quá trình thực hiện luận án, tôi đã nhận được những lời nhận xét và chỉ dẫn khoa học của GS. Mai Đình Yên, GS. Lê Vũ Khôi cùng các chuyên gia trong lĩnh vực Động vật học và Sinh thái học.

Nhân đây, tôi xin gửi lời cảm tạ chân thành đến những sự giúp đỡ quý giá ấy. Xin chân thành cảm ơn PGS. Todd William Miller đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực tập khoa học tại Trung tâm Nghiên cứu Môi trường Biển (CMES), Đại học Ehime, Nhật Bản. Trong quá trình trở về Bình Thuận thu thập mẫu vật và tài liệu, tôi đã được các cán bộ của Chi cục Thủy sản tỉnh Bình Thuận, Sở Thủy sản (trước đây), Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Tài Nguyên và Môi trường, Sở Văn hóa - Thể Thao và Du lịch tỉnh Bình Thuận cùng Ban Quản lý các bến cá tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp tôi hoàn thành công việc.

Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đối với những sự giúp đỡ quý báu ấy, đặc biệt là sự giúp đỡ nhiệt thành của KS. Huỳnh Quang Huy, Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản tỉnh Bình Thuận và KS. Nguyễn Nhất Bảo Quốc, Phó trưởng phòng Quản lý Khoa học, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Bình Thuận. Tôi cũng xin cảm ơn chú Nguyễn Định cùng các anh em Lớn, Tàu anh, Tàu em trên tàu BT99055TS; chú Phan Chín cùng các anh em trên tàu BT98774TS đã nhiệt tình giúp đỡ và chăm sóc tôi những lúc say sóng trong quá trình khảo sát và thu mẫu trên biển.

ii Xin cảm ơn ba má tôi, những người đã sinh ra, dưỡng dục và luôn ở bên cạnh động viên giúp tôi vững bước trong cuộc sống và phấn đấu trong học tập, công tác. Một lời cảm ơn đặc biệt tôi muốn giành cho vợ và con gái tôi, hai nguồn động lực lớn lao, giúp tôi vững bước và kiên tâm trong cuộc sống. Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến tất cả các thành viên trong đại gia đình của tôi cùng bạn bè đồng nghiệp đã luôn quan tâm, giúp đỡ và động viên tôi. Hà Nội, ngày tháng 5 năm 2014 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thành Nam iii MỤC LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT.

4 DANH MỤC CÁC BẢNG. 5 DANH MỤC CÁC HÌNH. TỔNG QUAN TÀI LIỆU. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU NGUỒN LỢI CÁ BIỂN VIỆT NAM VÀ VÙNG BIỂN TỈNH BÌNH THUẬN.

Những nghiên cứu lớn trên vùng thềm lục địa Biển Đông. Thời kỳ trước năm 1954. Thời kỳ từ năm 1954 đến năm 1975. Thời kỳ từ năm 1975 đến nay.

Những nghiên cứu về đa dạng sinh học và nguồn lợi thủy hải sản ở các hệ sinh thái tại vùng cửa sông ven biển. Lịch sử nghiên cứu cá tại vùng biển Bình Thuận. Nhận xét, đánh giá chung về lịch sử nghiên cứu cá biển Việt Nam 24 1. CÁC QUAN ĐIỂM VỀ ĐỊA ĐỘNG VẬT CÁ BIỂN.

Các vùng sinh thái chính của biển và đại dƣơng. Các vùng địa động vật ở biển và đại dƣơng. Hệ thống những Vùng Sinh thái Biển của Thế giới (MEOW). Những quan điểm ban đầu về địa động vật cá biển Việt Nam.

KHÁI QUÁT CHUNG VỀ THÀNH PHẦN LOÀI VÀ MỘT SỐ ĐẶC TRƢNG CỦA KHU HỆ CÁ BIỂN VIỆT NAM. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN CỦA TỈNH BÌNH THUẬN VÀ KHU VỰC BIỂN, VEN BIỂN CỦA TỈNH. Vị trí, giới hạn. Đặc điểm địa hình.

Đặc điểm khí hậu. Đặc điểm thủy - hải văn. ĐIỀU KIỆN KINH TẾ - XÃ HỘI TỈNH BÌNH THUẬN VÀ KHU VỰC VEN BIỂN. Đặc điểm chung về kinh tế - xã hội tỉnh Bình Thuận.

Đặc điểm kinh tế - xã hội nghề cá và khu vực ven biển. NỘI DUNG, ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. CÁC LUẬN ĐIỂM, NỘI DUNG, ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU. Nội dung nghiên cứu.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. CÁCH TIẾP CẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Cách tiếp cận. Phƣơng pháp nghiên cứu và Kỹ thuật sử dụng.

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN. KHU HỆ CÁ BIỂN VEN BỜ TỈNH BÌNH THUẬN. Đa dạng sinh học cá biển ven bờ tỉnh Bình Thuận. Thành phần loài cá biển ven bờ tỉnh Bình Thuận.

72 a) Thành phần loài. 72 b) So sánh với thành phần loài cá biển Thuận Hải (1985). 72 c) Địa động vật cá biển ven bờ tỉnh Bình Thuận. Tính đa dạng của cá biển ven bờ Bình Thuận theo các bậc phân loại.

Cấu trúc của khu hệ cá biển ven bờ tỉnh Bình Thuận. Cấu trúc về sinh thái. 136 a) Các nhóm sinh thái. 136 b) Cá cửa sông và cá di cƣ.

Cấu trúc về dinh dưỡng. Danh sách cá trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN. Giá trị sử dụng của cá biển ven bờ tỉnh Bình Thuận. 142 a) Cá khai thác tự nhiên làm thực phẩm.

143 b) Cá có tiềm năng làm cảnh. 143 c) Cá có khả năng nuôi thƣơng phẩm. Tóm tắt, thảo luận. NGHỀ CÁ TỈNH BÌNH THUẬN, ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP KHAI THÁC VÀ BẢO VỆ NGUỒN LỢI.

Thực trạng nghề cá tỉnh Bình Thuận. Năng lực tàu thuyền khai thác hải sản. Cơ cấu ngành nghề khai thác hải sản. Sản lượng, năng suất khai thác.

Ngư trường, mùa vụ và đối tượng khai thác. Lao động biển và trình độ khai thác. Tổ chức sản xuất và ứng dụng trang thiết bị, công nghệ. Công tác quản lý nghề cá của địa phương.

Nuôi trồng, chế biến thủy sản và tiêu thụ sản phẩm. Năng suất khai thác của nghề Lƣới kéo đơn và Vây chà. Nghề Lưới kéo đơn. Nghề Lưới vây kết hợp chà (Vây chà).

Đề xuất giải pháp khai thác hợp lý và bảo vệ nguồn lợi. Căn cứ khoa học và pháp lý. Quan điểm phát triển. Định hướng, mục tiêu và giải pháp cụ thể.

178 a) Khai thác và bảo vệ nguồn lợi thủy sản. 178 b) Nuôi trồng thủy sản. 184 c) Chế biến và tiêu thụ sản phẩm. 184 d) Dịch vụ thủy sản.

185 e) Nâng cao đời sống cộng đồng ngƣ dân ven biển. Tóm tắt, thảo luận. 186 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 190 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

191 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 192 3 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT Assessment of the Living Marine Resources in Vietnam (Dự án đánh giá ALMRV nguồn lợi sinh vật Biển Việt Nam) BVNLTS Bảo vệ nguồn lợi thủy sản The Convention on International Trade in Endangered Species of wild CITES fauna and flora (Công ƣớc về Buôn bán Quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy cấp) CV Mã lực Danish International Development Association (Cơ quan Hỗ trợ phát DANIDA triển quốc tế Đan Mạch) ĐDSH Đa dạng sinh học ĐHQGHN Đại học Quốc gia Hà Nội The Food and Agriculture Organization of The United Nations (Tổ chức FAO Nông Lƣơng Liên Hợp quốc) GDP Gross Domestic Product (Tổng sản lƣợng nội địa) The Intergovernmental Oceanographic Commission of UNESCO (Ủy ban IOC-UNESCO Hải dƣơng học Liên chính phủ của UNESCO) The International Union for The Conservation of Nature (Liên minh IUCN Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên) The Japan International Cooperation Agency (Cơ quan Hợp tác Quốc Tế JICA Nhật Bản) KHCN Khoa học Công nghệ LĐLĐ Liên đoàn Lao động The United States National Oceanic and Atmospheric Administration NOAA (Cục Quản lý Đại dƣơng và Khí quyển Quốc gia Hoa Kỳ) NXB Nhà xuất bản RSH Rạn san hô UBND Ủy ban nhân dân The United Nations Development Programme (Chƣơng trình Phát triển UNDP Liên Hợp quốc) The United Nations Environment Program (Chƣơng trình Môi trƣờng UNEP Liên Hiệp Quốc) The United Nitions Educational, Scientific and Cultural Organization (Tổ UNESCO chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc) The United Nations Industrial Development Organization (Tổ chức Phát UNIDO triển Công nghiệp của Liên Hợp Quốc) 4 DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. Bảng mô tả 12 miền, 62 tỉnh và 232 vùng sinh thái biển ven bờ ở hình 1. Một số chỉ tiêu về chế độ nhiệt - ẩm của Bình Thuận giai đoạn 1998 - 2011.

Diện tích, dân số và mật độ dân số tỉnh Bình Thuận năm 2011. Đóng góp của ngành thủy sản trong tổng GDP của tỉnh Bình Thuận (tỷ đồng). So sánh một số chỉ tiêu kinh tế - xã hội của vùng kinh tế biển so với toàn tỉnh Bình Thuận năm 2008. Danh sách cá vùng biển ven bờ tỉnh Bình Thuận và các thông tin liên quan .