Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu chuỗi giá trị cá ngừ đại dương Nam Trung Bộ

HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM LƯU VĂN HUY NGHIÊN CỨU CHUỖI GIÁ TRỊ CÁ NGỪ ĐẠI DƯƠNG TẠI CÁC TỈNH NAM TRUNG BỘ LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2018 HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM LƯU VĂN HUY NGHIÊN CỨU CHUỖI GIÁ TRỊ CÁ NGỪ ĐẠI DƯƠNG TẠI CÁC TỈNH NAM TRUNG BỘ Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp Mã số: 9 62 01 15 Người hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Hữu Ngoan NHÀ XUẤT BẢN HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP - 2018 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng, đây là công trình nghiên cứu của tôi. Các số liệu và kết quả nghiên cứu sử dụng trong Luận án là trung thực và chưa từng được dùng để bảo vệ một học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện Luận án đã được cảm ơn đầy đủ, các thông tin trích dẫn trong Luận án đều được chỉ rõ nguồn gốc theo qui định.

Hà Nội, ngày 10 tháng 10 năm 2018 Tác giả luận án Lưu Văn Huy i LỜI CẢM ƠN Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành Luận án này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS. Nguyễn Hữu Ngoan người hướng dẫn khoa học đã tận tình giúp đỡ và định hướng giúp tôi trưởng thành trong công tác nghiên cứu và hoàn thiện Luận án của mình. Tôi xin ghi nhận và biết ơn sự giúp đỡ quý báu của tập thể các Thầy, Cô giáo Bộ môn Kế hoạch và Đầu tư, Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn, Ban Quản lý đào tạo, Ban Giám đốc Học Viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thiện Luận án. Đặc biệt tôi xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo Tổng cục Thủy sản, Các Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chi cục Thủy sản, phòng Nông nghiệp các huyện và UBND các xã có nghề cá ngừ phát triển ở 3 tỉnh Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa và Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, Hiệp Hội cá ngừ Việt Nam đã tạo điều kiện về thời gian, sắp xếp kế hoạch tiếp xúc với các đơn vị sản xuất kinh doanh cá ngừ ở địa phương.

Ngoài ra, tôi xin gửi lời cảm ơn đến tất cả bà con ngư dân, các cơ sở thu mua, chế biến và tiêu thụ cá ngừ đại dương tại các địa phương ở các tỉnh Nam Trung Bộ đã tạo điều kiện cho tôi được tiếp xúc, trao đổi, cung cấp các thông tin về tình hình khai thác, thu mua và chế biến cá ngừ đại dương để tôi có được bộ số liệu đầy đủ nhất trong quá trình phân tích và hoàn thành Luận án. Trong thời gian học tập và nghiên cứu, tôi cũng nhận được sự hỗ trợ và giúp đỡ tận tình của cán bộ nghiên cứu viên phòng Kinh tế thủy sản thuộc Viện Kinh tế và Quy hoạch thủy sản đã tạo điều kiện về thời gian và tinh thần, động viên giúp đỡ, trao đổi học thuật trong quá trình nghiên cứu hoàn thành Luận án. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới bạn bè, người thân và đồng nghiệp đã luôn kịp thời động viên, chia sẻ và tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành Luận án của mình. Hà Nội, ngày 10 tháng 10 năm 2018 Tác giả luận án Lưu Văn Huy ii MỤC LỤC Trang Lời cam đoan.

ii Danh mục từ viết tắt tiếng việt. vi Danh mục từ viết tắt tiếng anh. vii Danh mục bảng. ix Danh mục hình.

xi Trích yếu luận án. xiv Thesis abstract. Tính cấp thiết của đề tài. Câu hỏi nghiên cứu.

Mục tiêu nghiên cứu. Mục tiêu chung. Mục tiêu cụ thể. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Những đóng góp mới về mặt khoa học và thực tiễn của luận án. Đóng góp về mặt khoa học.

Đóng góp về mặt thực tiễn. Cơ sở lý luận và thực tiễn về nghiên cứu chuỗi giá trị cá ngừ đại dương. Một số khái niệm cơ bản. Đặc trưng sản phẩm và đặc trưng của chuỗi giá trị cá ngừ đại dương.

Nội dung nghiên cứu chuỗi giá trị cá ngừ đại dương. Các yếu tố ảnh hưởng đến chuỗi giá trị cá ngừ đại dương. Đề xuất định hướng và giải pháp nâng cấp chuỗi giá trị cá ngừ đại dương. Cơ sở thực tiễn.

Thực trạng và kinh nghiệm phát triển ngành khai thác cá ngừ đại dương trên toàn cầu và ở một số quốc gia. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài ở trong và ngoài nước. Phương pháp nghiên cứu. Đặc điểm địa bàn nghiên cứu.

Điều kiện tự nhiên. Đặc điểm kinh tế-xã hội. Đánh giá chung về đặc điểm địa bàn các tỉnh Nam Trung Bộ. Phương pháp nghiên cứu.

Phương pháp tiếp cận. Khung phân tích. Phương pháp nghiên cứu. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận. Thực trạng ngành khai thác, thu mua, chế biến và tiêu thụ cá ngừ ở Việt Nam và tại các tỉnh nam trung bộ. Thực trạng khai thác cá ngừ đại dương. Thực trạng cơ sở thu mua cá ngừ đại dương.

Thực trạng cơ sở chế biến và tiêu thụ cá ngừ đại dương. Những lợi thế, hạn chế, tồn tại và nguyên ngân của những hạn chế tồn tại chủ yếu ngành cá ngừ ở các tỉnh Nam Trung Bộ. Thực trạng chuỗi giá trị cá ngừ đại dương tại các tỉnh nam trung bộ Việt Nam. Sơ đồ chuỗi giá trị cá ngừ đại dương.

Thực trạng hoạt động và hiệu quả hoạt động chuỗi giá trị cá ngừ đại dương tại các tỉnh Nam Trung Bộ. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến chuỗi giá trị cá ngừ đại dương tại các tỉnh nam trung bộ. Ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên (ngư trường). Ảnh hưởng của trình độ chuyên môn, công nghệ khai thác và bảo quản cá ngừ.

Ảnh hưởng của công tác tổ chức thu mua, chế biến và sự liên kết với ngư dân. Ảnh hưởng của thị trường tiêu thụ cá ngừ. Ảnh hưởng của thể chế chính sách. Ảnh hưởng của yếu tố vốn sản xuất kinh doanh.

Định hướng và một số giải pháp nâng cấp chuỗi giá trị cá ngừ đại dương tại các tỉnh nam trung bộ. Định hướng phát triển chuỗi giá trị cá ngừ đại dương tại các tỉnh Nam Trung Bộ đến năm 2025. Một số giải pháp nâng cấp chuỗi giá trị cá ngừ đại dương tại các tỉnh Nam Trung Bộ. Kết luận và kiến nghị.

143 Danh mục một số công trình đã công bố liên quan đến luận án. 145 Tài liệu tham khảo. 152 v DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT Từ viết tắt Nghĩa tiếng Việt ATVSTP An toàn vệ sinh thực phẩm CPSX Chi phí sản xuất DNBB Doanh nghiệp bán buôn CSBL Cơ sở bán lẻ CV Công suất máy thủy ĐH/CĐ Đại học/Cao đẳng DNCB Doanh nghiệp chế biến DNTN Doanh nghiệp tư nhân DVHC Dịch vụ hậu cần ĐVT Đơn vị tính GTGT Giá trị gia tăng HQKT Hiệu quả kinh tế HTX Hợp tác xã KH-CN Khoa học-công nghệ KH-KT Khoa học-Kỹ thuật KTTS Khai thác thủy sản ND Ngư dân NHTM Ngân hàng thương mại NN&PTNT Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn NSKT Năng suất khai thác SXKD Sản xuất kinh doanh TB Trung bình TĐTTBQ Tốc độ tăng trưởng bình quân THCN Trung học chuyên nghiệp TK Tài khoản TL/CV Thương lái/chủ vựa TSCĐ Tài sản cố định TTNĐ Tiêu thụ nội địa VAT Thuế giá trị gia tăng VNĐ Việt Nam đồng vi DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH Viết tắt Nội dung viết tắt tiếng Anh Nội dung từ viết tắt tiếng Việt ADB Asian Development Bank Ngân hàng Phát triển Châu Á Association of ASEAN Cộng đồng các nước Đông Nam Á Southeast Asian Nations CAS Cells Alive System Hệ thống bảo quản tế bào Commission for the Ủy ban bảo tồn cá ngừ Vây xanh phía CCSBT Conservation of Southern Nam Bluefin Tuna CF Conventionally frozen Cấp đông tiếp xúc Dolphin Protection Consumer Luật Thông tin cho người tiêu dùng về DPCIA Information Act bảo vệ cá heo của Mỹ DRC Domestic Resource Coeficient Chi phí nguồn lực nội địa Tổ chức phi Chính phủ của Mỹ về bảo EII Earth Island Istitutes vệ “An toàn cá heo” EU European Union Cộng đồng Châu âu Food and Agriculture Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp FAO Organization of the United Liên Hiệp Quốc Nations Dự án Cải thiện nghề Khai thác cá ngừ FIP Fisheries Improvement Project vây vàng ở Việt Nam GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội GMP Good Manufacturing Practices Tiêu chuẩn thực hành sản xuất tốt GO Giá trị sản xuất German Organisation for Tổ chức hỗ trợ phát triển kỹ thuật GTZ Technical Cooperation Cộng hòa Liên bang Đức Hazard Analysis and Critical HACCP Hệ thống quản lý chất lượng Control Points Inter-American Tropical Tuna Ủy ban quản lý nghề cá ngừ vùng nhiệt IATTC Commission đối của Trung Mỹ International Commission for Ủy ban Quốc tế về bảo tồn cá ngừ ICCAT the Conservation of Atlantic vùng Đại Tây Dương Tunas Indian Ocean Tuna IOTC Ủy ban nghề cá ngừ Ấn Độ Dương Commission IQF Individual Quick Frozen Thiết bị cấp đông rờinhanh từng cá thể International Organization for ISO Tổ chức Quốc tế về tiêu chuẩn hoá Standardization vii Viết tắt Nội dung viết tắt tiếng Anh Nội dung từ viết tắt tiếng Việt International Union for Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên IUCN Conservation of Nature nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên illegal, unreported and IUU Hoạt động đánh bắt cá bất hợp pháp unregulated fishing Vietnam Institute of Viện Khoa học Khí tượng thủy văn và IMHEN Meteorology Hydrology and Biến đổi khí hậu Climate change The Japan International JICA Cơ quan Hợp tác Quốc Tế Nhật Bản Cooperation Agency PPP Public - Private Partner Đầu tư Hợp tác công tư. Phương pháp đánh giá nhanh có sự PRA Participatory Rural Appraisal tham gia của người dân.

The Coefficient of Revealed RCA Lợi thế so sánh tiết lộ Comparative Advantage Research Institute for marine RIMF Viện nghiên cứu hải sản fisheries SEAFDE Southeast Asian Fisheries Trung tâm Phát triển Nghề cá Đông- C Development Center Nam Á. Dự án nuôi trồng phát triển thủy sản SEAT SustainingEthicalAquaticTrade theo chuẩn thương mại Sanitation Standard Operating Quy phạm vệ sinh và thủ tục kiểm soát SSOP Procedures vệ sinh àn toàn thực phẩm. Strengths, Weaknesses, Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ SWOT Opportunities, Threats hội, thách thức. USD United States dollar Đơn vị tiền tệ Mỹ.

Vietnam Association of Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy VASEP Seafood Exporters and sản Việt Nam. Producers Vietnam Institute of Fisheries VIFEP Viện Kinh tế và Quy hoạch thủy sản.