Luận án TS: Thành phần loài mối (Isoptera) tại miền Trung & phòng trừ hại công trình

ĐẠI HỌC QUOC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN Nguyễn Minh Đức NGHIÊN CỨU THÀNH PHAN LOAI MOI (INSECTA: ISOPTERA) O QUANG BÌNH, QUANG TRI, THỪA THIÊN HUE VÀ DE XUẤT BIEN PHAP PHONG TRU MOI HAI CONG TRINH KIEN TRUC LUAN AN TIEN SI SINH HOC Hà Nội - 2021 ĐẠI HỌC QUOC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN Nguyễn Minh Đức NGHIÊN CỨU THÀNH PHAN LOÀI MOI (INSECTA: ISOPTERA) Ở QUANG BÌNH, QUANG TRI, THỪA THIEN HUE VÀ ĐÈ XUẤT BIEN PHAP PHONG TRU MOI HAI CÔNG TRÌNH KIÊN TRÚC Chuyên ngành: Côn trùng học Mã số: 9420101.06 LUẬN ÁN TIỀN SĨ SINH HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Trịnh Văn Hạnh Hà Nội - 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bat kì công trình nào khác. Nghiên cứu sinh Nguyễn Minh Đức LOI CAM ON Trước tiên tôi xin được bay tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các thay hướng dẫn.

Bởi trong quá trình học tập, thực hiện và hoàn thành luận án, tôi luôn nhận được sự động viên, chỉ bảo tận tình cua PGS. Nguyễn Văn Quảng, Bộ môn Động vật Không xương sống nay là Bộ môn Động vật học ứng dụng, khoa Sinh học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội va PGS. Trịnh Văn Hanh, nguyên Viện trưởng Viện Sinh thai và Bảo vệ công trình, Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam. Xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ va tạo mọi điều kiện của Ban Giám hiệu, Phòng Dao tạo, Ban Lãnh đạo khoa Sinh hoc, Trường Dai học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, cũng như của Ban lãnh đạo Viện Sinh thái và Bảo vệ công trình, Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam.

Tôi thành tâm cảm ơn sự động viên, góp ý và giúp đỡ nhiệt tình của các thầy, cô giáo; các cán bộ nhân viên của Bộ môn Động vật học ứng dụng, khoa Sinh học; các cán bộ khoa học và các bạn đồng nghiệp. Tôi cũng chân thành cảm ơn những trợ giúp của các bạn đồng nghiệp, các học viên cao học và sinh viên trong quá trình điều tra, thu mẫu. Cuối cùng, tôi xin tỏ lòng biết ơn đến gia đình, bố mẹ và vợ cùng các con, những người đã luôn bên cạnh động viên, hết lòng giúp đỡ và tiếp sức trong quá trình học tập, thực hiện luận án. Hà Nội, ngày 22 thang 11 năm 2021 NCS.

Nguyễn Minh Đức MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN \/10/9 0015. i DANH MỤC CAC KI HIỆU VA CHU VIET TÁTT.--- «<2 iv DANH MỤC CAC BANGu.uessessssssssssscsssscessscessssessssessssessssessssessssessssesscsesess V DANH MỤC CÁC HINH VE, DO THI. 1 Tính cấp thiết của đề tài. | Mục tiêu của dé tài.

cv v1 SE 1111111115111 1111 1111111111111 ri 2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài.---- - 2 2+s+s+czcs+s+eecsz 2 Y nghia khoa hoc va thuc tiễn của đỀ tài.---cctct St SE EErreksrsrsee 3 Những đóng góp mới của luận án. TONG QUAN TÀI LIEU. TINH HÌNH NGHIÊN CỨU MOI TREN THE GIỚI. Tình hình nghiên cứu về thành phan loài va phân bố của mối.

Tình hình nghiên cứu phòng trừ mối gây hại công trình kiến trúc. TINH HÌNH NGHIÊN CỨU MOI Ở VIỆT NAM. Tình hình nghiên cứu thành phan loài và phân bố của mối ở Việt Nam ¬ 21 1. Tình hình nghiên cứu phòng trừ mối hại công trình kiến trúc.

TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU MÓI TẠI KHU VỰC NGHIÊN CỨU30 1. Tình hình nghiên cứu về thành phan loài và phân bố của mối. Tình hình nghiên cứu phòng trừ mối hại công trình kiến trúc. KHAI QUAT DAC DIEM TU NHIEN CUA KHU VUC NGHIEN on.

Vị trí địa lý. ccccccnr TH net 33 1. Địa hình, địa chất. Thổ nhưỡng.---¿- + 2 SE S+SE2EEEE2EEEE2EE7121212112121171 11111 yy0 36 CHUONG 2.

THỜI GIAN, DIA DIEM VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN oan. DOL TƯỢNG NGHIÊN CỨU.2- 2° 5° se sss£s2£sessesesses 37 2. THỜI GIAN VÀ DIA DIEM NGHIÊN CUU. Thời gian nghiÊn CỨU.

Địa điểm điều tra thu thập mẫu mốii. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Phương pháp nghiên cứu về thành phan loài mối. Phương pháp nghiên cứu về phân bố của mốii.

Phương pháp nghiên cứu về phòng trừ mối hai công trình kiến trúc 50 2. Phương pháp xử lý số liệu.------ + 2 2©++£+£k+E££E+Eezxzrrxerees 55 CHƯƠNG 3. KET QUA VÀ THẢO LUẬN. THÀNH PHAN, CÁU TRÚC VÀ ĐẶC DIEM CÁC LOÀI MOI Ở CAC TINH QUANG BÌNH, QUANG TRI, THỪA THIÊN HUE.

Thành phan loài mối ở khu vực nghiên cứu. Cấu trúc thành phần loài mối tại khu vực nghiên cứu. Đặc điểm hình thái các loài mối lần đầu ghi nhận ở Việt Nam. Đặc điêm thành phân loài môi của khu vực nghiên cứu so với các khu VỰC khC.

----- << cs S321 1133 29111110 1n TH ng và 88 3. PHAN BO CUA MOI Ở KHU VỰC NGHIÊN CỨU. Phân bố thành phan loài mối theo don vị hành chính cap tỉnh. Phân bố thành phan loài mối theo độ cao nghiên cứu.

Phân bố thành phan loài mối theo sinh cảnh nghiên cứu. MOI HAI CÔNG TRÌNH KIÊN TRÚC VA BIEN PHÁP PHONG ¡10 —. Thành phan loài gây hại chính trong công trình kiến trúc. Đặc điểm sinh học của Coptotermes gestroi làm cơ sở khoa học cho biện pháp sử dụng bả.- - 11H ng ng kg 106 3.

Thử nghiệm và đề xuất biện pháp phòng trừ mối hại công trình kiến 0/2. 113 KET LUẬN VÀ KIÊN NGHỊ,.---° 5° 5° sss se sessessesseseesese 127 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIÁ LIÊN QUAN DEN 10. 129 TÀI LIEU THAM KHẢO.5--< 5 5-5° 5s S2 s£s£se 2 £s£sessseseses 130 iil DANH MUC CAC Ki HIEU VA CHU VIET TAT CSHD : Chi số hoạt động KBTTN : Khu bảo tồn thiên nhiên KDC : Khu dân cư KVNC : Khu vực nghiên cứu NCBI : Cơ sở đữ liệu ngân hang gen (National Center for Biotechnology Information) VQG : Vườn Quốc gia RNS : Rừng nguyên sinh RTS : Rùng thứ sinh RT : Rừng trồng IGR : Chất điều hòa sinh trưởng côn trùng (Insect growth Reguletor) CSI : Chất kìm hãm tổng hợp kitin (Chitin Synthesis Inhibitor) IV DANH MỤC CÁC BANG Trang Bảng 2. Địa điểm điều tra thu thập mẫu mối tại KVNC.

Cặp mỗi khuếch đại vùng gene COII sử dụng trong nghiên cứu. Thanh phan phản ứng PCR. Chu trình nhiệt của phản ứng PCR. Danh sách thành phần loài mối ở các tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị, h0 T1.

Mức độ tương đồng về trình tự giữa các mẫu nghiên cứu với các trình tự trên ngân hang Ø€I.- -- --- 1 E391 13 8991111 19 111 1v ng net 66 Bang 3. Số lượng và ty lệ giống và loài thuộc các họ mỗi ở KVNC. Số lượng, tỷ lệ giống và loài của các phân họ mối tại KVNC. Số lượng va ty lệ số loài thuộc các giống mối tại KVNC.

Kích thước mối lính Reticulitermes dinghuensis. Kích thước mỗi lính Reticulitermes pingjiangensis. Kích thước mối lính Odontotermes fontanellus. Kích thước mối lính Odontotermes obe§WS.

Kích thước mối lính Pseudocapritermes MiNUtUS. Kích thước mối lính Dicuspiditermes makhaimensis. Kích thước mối lính Nasutitermes ceyÏOniCHS. Chỉ số tương đồng của thành phan mối KVNC so với một số vùng lân cận .-------- c2 HH TH TH TT và 88 Bảng 3.

Chỉ số tương đồng Sorensen thành phần loài mối KVNC so với các khu vực địa lý khác của Việt Nam. Phân bố thành phần loài thuộc các họ mối tại các tỉnh nghiên cứu Bảng 3. Chỉ số tương đồng Bray - Curtis về thành phần loài mối giữa các tinh nghiÊn CỨU.- - - - G5 E111 ng nh 93 Bảng 3. Số loài thuộc các giống mối tại các tỉnh nghiên cứu.

Số lượng loai của các phân ho mối theo các dai độ cao ở KVNC 96 Bảng 3. Số lượng loài của các phân họ mối ở các sinh cảnh nghiên cứu. Số lượng loài mối có chung số kiểu sinh cảnh trong KVNC. Danh sách thành phần loài mối gây hại trong công trình kiến trúc ở Bảng 3.

Tỷ lệ các nhóm tuổi phân theo số lượng đốt râu của mối thợ Coptotermes gestroi trong đàn mỗi kiếm ăn. Độ rộng cực đại trung bình của đầu mối thợ Coptotermes gestroi theo các nhóm đốt râu trong đàn mối kiếm ăn o. Tỷ lệ lột xác của mối thợ tại các tô thí nghiệm. Tỷ lệ mối chết ở các loại bả có nồng độ hoạt chất khác nhau.

Mức độ hoa tan Hexaflumuron của một số dung môi. Một số tỷ lệ phối trộn các thành phần trong công thức chế tạo bả thử nghiệm (với khối lượng 100g bả). Thứ tự các bước trong quy trình sản xuất bả Mobahex-C16. Hiệu lực diệt mối của bả Mobahex-C16 trong điều kiện phòng thí 014019020007.

Thời gian gây chết 50% (LT50) của bả Mobahex-C 16 tại liều lượng 0,3 ø/300 con mốii.-- - 2 ¿+ +E+ESE+EEE£EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEErrerkrrx 120 Bảng 3. Hiện trạng và lượng bả Mobahex-C16 mối khai thác tại từng công ¡0. Chỉ số hoạt động của mối tại vị trí thử nghiệm .- 124 VI DANH MỤC CÁC HÌNH VE, DO THỊ Trang Hình 2. Sơ đồ các khu vực điều tra thu mẫu nghiên cứu.

Cau tạo cơ thé mối lính. Cách đo kích thước đầu mối lính. Số lượng loài mối trong các nghiên cứu đã được triển khai ở khu vực Quảng Binh, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế. ¿2-52 E2S£2EE+EE+EEt2EE2EEzEEerxeres 61 Hình 3.

Mối lính Coptotermes gestrOi. Mối lính Coptotermes Sp. Kết quả khuếch đại trình tự vùng gene COII ở 2 mẫu. Kết qua Blast các trình tự thu thập được.

Kết qua căn trình tự so sánh 2 mẫu mỗi Cl và C2. Cay pha hệ thé hiện mối quan hệ di truyền giữa các loài mối thuộc giống Coptotermes trong nghiên cứu và các loài khác.-- -- «se c++xsskkssersvks 68 Hình 3. Tỷ lệ số loài của các phân họ mối trong KVNC. Mối lính Reticulitermes dinghu€TiSiS.

- 55c Se+St+Et‡E+EeEEeEerkererkrree 75 Hình 3. Mối lính Reticulitermes pingjiangensis .5-52- 5252552 Sccc+ccscscssce2 77 Hình 3. Mối lính Odontotermes fontanellUs. Mối lính Odontotermes ODeSUS cescescsssessessssssessessesssessessessssssesseesesssssseeseess 81 Hình 3.

Mối lính Pseudocapritermes Minutus. Mối lính Dicuspiditermes makhidIN€HSỈS. ©5252 525ccccc>cs+cesrxcrez 85 Hình 3. Mối lính Nasutitermes €€yÏOPÌCS.

Quan hệ về mức độ tương đồng thành phan loài mối ở khu hệ mối Quang Bình, Quảng Trị, Thùa Thiên Huế với các vùng so sánh. Tỷ lệ số lượng họ, giống và loài tại các tinh nghiên cứu. Cấu trúc thành phan phân họ mối theo các dai độ cao ở KVNC. Tỷ lệ loài mối tìm thấy trong các kiểu sinh cảnh tại KVNC.

Tỷ lệ mối thợ trong đàn mối kiếm ăn lột xác trong các ngày thí nghiệm vil Hình 3. Trạng thái của mỗi thợ chuẩn bị lột xác (A) và sau khi lột xác (B). Bột cây bời lời đỏ.-- -- c2 + S1 * E1 9 911112111111 1 1T HH Hit 116 Hình 3. Bố tri thử nghiệm hiệu lực của bả Mobahex-C16 trong điều kiện phòng thi MGS 017.

Cho mối Coptotermes gestroi ăn bả Mobahex-C 16 trong hộp thí nghiệm ¬—.