Luận án: Đa dạng và bảo tồn rắn Serpentes ở núi đá vôi miền Bắc Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT HÀ VĂN NGHĨA TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP HÀ VĂN NGHĨA LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHIÊN CỨU TÍNH ĐA DẠNG, ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ VÀ TÌNH TRẠNG BẢO TỒN CÁC LOÀI RẮN (SERPENTES) Ở MỘT SỐ KHU VỰC NÚI ĐÁ VÔI THUỘC MIỀN BẮC VÀ BẮC TRUNG BỘ, VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NĂM 2024 HÀ NỘI, NĂM 2024 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP HÀ VĂN NGHĨA NGHIÊN CỨU TÍNH ĐA DẠNG, ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ VÀ TÌNH TRẠNG BẢO TỒN CÁC LOÀI RẮN (SERPENTES) Ở MỘT SỐ KHU VỰC NÚI ĐÁ VÔI THUỘC MIỀN BẮC VÀ BẮC TRUNG BỘ, VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: QUẢN LÝ TÀI NGUYÊN RỪNG MÃ SỐ: 9620211 NGƯỜI HƯỚNG DẪN: PGS. LƯU QUANG VINH HÀ NỘI, NĂM 2024 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng cá nhân tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, các số liệu tham khảo đều có nguồn trích dẫn rõ ràng. Luận án này chưa từng được bảo vệ để nhận học vị trước bất kỳ hội đồng nào trước đây.

Tác giả Luận án Hà Văn Nghĩa ii LỜI CẢM ƠN Trước tiên, tôi xin dành lời cảm ơn đặc biệt và trân trọng tới PGS. Lưu Quang Vinh đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong quá trình khảo sát thực địa, phân tích số liệu, công bố công trình khoa học và hoàn thiện luận án. Xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu Trường Đại học Lâm nghiệp, các thầy cô Khoa Quản lý tài nguyên rừng và Môi trường, Phòng Đào tạo sau đại học và các khoa, phòng, đơn vị trực thuộc đã tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thiện Luận án. Xin trân trọng cảm ơn PGS.

Đồng Thanh Hải, GS.TS Vũ Tiến Thịnh, TS. Hà Bích Hồng (Trường Đại học Lâm nghiệp), GS. Nguyễn Quảng Trường (Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật), PGS. Lê Đức Minh (Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội), ThS.

Bùi Văn Hướng (Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam), ThS. Hà Văn Ngoạn (Save Vietnam’s Wildlife), ThS. Thomas Ziegler (Vườn thú Cologne, Đức) cùng nhiều bạn bè đồng nghiệp đã hỗ trợ trong quá trình khảo sát thực địa và phân tích số liệu của luận án. Tôi xin cảm ơn lãnh đạo Chi cục Kiểm lâm các tỉnh Sơn La, Hoà Bình, Ninh Bình, Thanh Hóa, Quảng Bình, Quảng Trị; Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên Việt; ban quản lý các khu rừng đặc dụng, chính quyền địa phương, các cán bộ kiểm lâm đã cung cấp thông tin, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình khảo sát thực địa.

Xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới gia đình và những người thân đã hết lòng giúp đỡ, động viên tôi trong quá trình thực hiện và hoàn thiện luận án. Đề tài nghiên cứu được hỗ trợ bởi Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) trong đề tài mã số 106.28; Quỹ Đổi mới sáng tạo Vingroup (VINIF), mã số VINIF 2022. Hà Nội, ngày….năm 2024 Hà Văn Nghĩa iii MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN. ii MỤC LỤC.

iii DANH MỤC CÁC CHỮ VÀ KÝ HIỆU VIẾT TẮT. vi DANH MỤC CÁC BẢNG. vii DANH MỤC CÁC HÌNH. viii MỞ ĐẦU.

Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Những đóng góp mới của đề tài .3 CHƯƠNG 1 - TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Khái quát tình hình nghiên cứu trên thế giới. Nghiên cứu về tính đa dạng và đặc điểm phân bố các loài rắn.

Tình trạng bảo tồn các loài rắn trên thế giới. Khái quát tình hình nghiên cứu khu hệ rắn ở Việt Nam. Nghiên cứu về khu hệ và các phát hiện mới. Nghiên cứu về quan hệ di truyền của các loài rắn.

Tình trạng bảo tồn các loài rắn ở Việt Nam. Một số nghiên cứu về khu hệ rắn ở khu vực nghiên cứu. Khái quát về khu vực nghiên cứu .16 CHƯƠNG 2 - NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Nội dung nghiên cứu.

Thời gian và địa điểm nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Phương pháp giải quyết nội dung 1. Khảo sát thực địa.

Phân tích hình thái và định danh mẫu vật. Phương pháp sinh học phân tử. Phương pháp phân tích thống kê. Phương pháp giải quyết nội dung 2.

Phương pháp giải quyết nội dung 3. Phương pháp giải quyết nội dung 4. Phương pháp đánh giá phân bố theo sinh cảnh. Phương pháp đánh giá phân bố theo đai độ cao.

Phương pháp đánh giá nơi ở và thời gian bắt gặp các loài rắn. Phương pháp giải quyết nội dung 5. Đánh giá tình trạng nguy cấp, quý, hiếm, đặc hữu của các loài rắn. Xác định các mối đe doạ đến các loài rắn.

Đề xuất các giải pháp quản lý bảo vệ, bảo tồn các loài rắn .36 CHƯƠNG 3 - KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN. Đa dạng thành phần loài rắn và các phát hiện mới. Đa dạng thành phần loài rắn tại khu vực nghiên cứu. Các phát hiện mới.

Loài mới cho khoa học. Loài ghi nhận phân bố mới. Các loài rắn chưa định loại được. Quan hệ di truyền của một số giống rắn.

Quan hệ di truyền của các loài rắn trong giống Lycodon. Quan hệ di truyền của các loài rắn trong giống Achalinus. Quan hệ di truyền của các loài rắn trong giống Trimeresurus. Đánh giá mức độ tương đồng thành phần loài rắn.

Mức độ tương đồng thành phần loài rắn. Mức độ tương đồng giữa các điểm nghiên cứu. Mức độ tương đồng giữa các điểm nghiên cứu và một số điểm có điều kiện tương tự. Các ranh giới tự nhiên ảnh hưởng đến phân bố của các loài rắn ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ.

Đặc điểm phân bố của các loài rắn. Phân bố theo sinh cảnh. Phân bố theo đai độ cao. Phân bố theo dạng nơi ở.

Thời điểm bắt gặp các cá thể rắn trong ngày. Các vấn đề liên quan đến bảo tồn các loài rắn ở khu vực nghiên cứu. Các loài nguy cấp, quý, hiếm và đặc hữu. Mối đe doạ đến các loài rắn.

Sự mất và suy thoái sinh cảnh sống. Săn bắt và các tác động trực tiếp khác. Đề xuất giải pháp quản lý bảo vệ, bảo tồn các loài rắn. Các khu vực ưu tiên bảo tồn.

Các hoạt động ưu tiên bảo tồn.146 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ .150 TÀI LIỆU THAM KHẢO .151 PHỤ LỤC vi DANH MỤC CÁC CHỮ VÀ KÝ HIỆU VIẾT TẮT Chữ /ký hiệu viết tắt Ý nghĩa AH Độ ẩm không khí DNA Axit đêôxi ribônuclêic ET Nhiệt độ môi trường et al. và cộng sự (tài liệu tiếng Anh) HG Độ cao so với mặt đất IUCN Tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế Juv Chưa trưởng thành Khu Bảo tồn các loài hạt trần quý, hiếm Nam KBT Nam Động Động, huyện Quan Hoá, tỉnh Thanh Hoá KBTTN Khu Bảo tồn Thiên nhiên Khu Dự trữ Thiên nhiên Động Châu - Khe KDTTN Khe Nước Trong Nước Trong KVNC Khu vực nghiên cứu masl Độ cao so với mực nước biển PCR Phản ứng khuếch đại gen QTDT Quần thể Danh thắng SĐVN Sách Đỏ Việt Nam SH Sinh cảnh xung quanh điểm thu mẫu vật và cs. và cộng sự (tài liệu tiếng Việt) Vân Hồ - Mộc Châu Huyện Vân Hồ, huyện Mộc Châu VQG Vườn quốc gia ♂ Đực ♀ Cái vii DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 1. Số lượng các taxon thuộc nhóm rắn tại Việt Nam.

Diện tích rừng và tỷ lệ che phủ rừng của các tỉnh khu vực nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu thực địa. Bảng các chỉ số đo chính của nhóm rắn. Các chỉ số đếm vảy ở nhóm rắn.

Phương pháp cho điểm xác định sinh cảnh ưu tiên bảo tồn. Danh lục các loài rắn ghi nhận ở khu vực nghiên cứu. Các loài rắn ghi nhận phân bố mới ở khu vực nghiên cứu. Các loài thuộc giống Lycodon ghi nhận ở Việt Nam.

Các loài thuộc giống Achalinus ghi nhận ở Việt Nam. Các loài thuộc giống Trimeresurus ghi nhận ở Việt Nam. Phân bố của các loài Achalinus theo hai bên Sông Hồng ở miền Bắc. Các loài nguy cấp, quý, hiếm, đặc hữu và loài mới tại khu vực nghiên cứu.

Kết quả đánh giá cho điểm xác định sinh cảnh ưu tiên. Kết quả đánh giá cho điểm xác định khu vực ưu tiên bảo tồn .144 viii DANH MỤC CÁC HÌNH Trang Hình 1. Số loài rắn được xếp hạng đe dọa trong Danh lục Đỏ IUCN 2024. Sơ đồ phân bố diện tích núi đá vôi chủ yếu ở Việt Nam.

Sơ đồ các điểm nghiên cứu. Sơ đồ các tuyến, điểm khảo sát ở Vân Hồ - Mộc Châu. Sơ đồ các tuyến, điểm khảo sát ở KBTTN Ngọc Sơn - Ngổ Luông. Sơ đồ các tuyến, điểm khảo sát ở QTDT Tràng An.

Sơ đồ các tuyến, điểm khảo sát ở KBT Nam Động. Sơ đồ các tuyến, điểm khảo sát ở KDTTN Khe Nước Trong. Sơ đồ các tuyến, điểm khảo sát ở KBTTN Bắc Hướng Hoá. Ghi nhận mẫu vật và gắn nhãn cho mẫu vật tại thực địa.

Vẩy và đầu của rắn. Cách đếm vảy rắn. Các dạng sinh cảnh chính ở khu vực nghiên cứu. Tổng hợp các vị trí bắt gặp các loài rắn.

Đa dạng thành phần các loài, giống rắn theo họ tại khu vực nghiên cứu. Tỷ lệ số loài, giống theo họ rắn tại Vân Hồ - Mộc Châu. Tỷ lệ số loài, giống theo họ rắn tại KBTTN Ngọc Sơn - Ngổ Luông. Tỷ lệ số loài, giống theo họ rắn tại QTDT Tràng An.

Tỷ lệ số loài, giống theo họ rắn tại KBT Nam Động. Tỷ lệ số loài, giống theo họ rắn tại KDTTN Khe Nước Trong. Tỷ lệ số loài, giống theo họ rắn tại KBTTN Bắc Hướng Hoá. Loài mới Rắn xe điếu tràng an Achalinus tranganensis.

Loài mới Rắn xe điếu vân hồ Achalinus vanhoensis. Hình ảnh một số loài ghi nhận phân bố mới. Hình thái loài chưa định loại được Oligodon sp. Hình thái loài chưa định loại được Oligodon sp.

Hình thái loài chưa định loại được Oligodon sp. Hình thái loài chưa định loại được Plagiopholis sp. Cây quan hệ di truyền giống Rắn khuyết (Lycodon) ở Việt Nam bằng phương pháp Bayesian. Cây quan hệ di truyền giống Rắn xe điếu (Achalinus) ở Việt Nam bằng phương pháp Bayesian .