Luận án: Đa dạng thành phần loài và phân bố Nhện nhảy Salticidae ở Tây Nguyên

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM --------------------------------------- HOÀNG QUANG DUY NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG THÀNH PHẦN LOÀI VÀ PHÂN BỐ CỦA HỌ NHỆN NHẢY (ARANEAE: SALTICIDAE) Ở MỘT SỐ KHU HỆ SINH THÁI ĐẶC TRƯNG Ở TÂY NGUYÊN LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC Đà Nẵng - Năm 2025 ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM --------------------------------------- HOÀNG QUANG DUY NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG THÀNH PHẦN LOÀI VÀ PHÂN BỐ CỦA HỌ NHỆN NHẢY (ARANEAE: SALTICIDAE) Ở MỘT SỐ KHU HỆ SINH THÁI ĐẶC TRƯNG Ở TÂY NGUYÊN Ngành: SINH HỌC Mã số: 9420101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. PHAN QUỐC TOẢN Đà Nẵng - Năm 2025 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do chính cá nhân tôi thực hiện, và có sự tham gia hướng dẫn của PGS-TS. Võ Văn Minh và TS. Phan Quốc Toản.

Các số liệu và kết quả trong luận án này là hoàn toàn trung thực và chưa từng được sử dụng bảo vệ để nhận học vị trước bất kỳ hội đồng nào trước đây. Đà Nẵng, ngày 21 tháng 11 năm 2025 Tác giả Hoàng Quang Duy ii LỜI CẢM ƠN Luận án này được hoàn thành tại khoa Sinh – Nông nghiệp – Môi trường, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng. Đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới hai giảng viên hướng dẫn: PGS-TS. Võ Văn Minh và TS.

Phan Quốc Toản, đã nhiệt tình, tận tâm hướng dẫn, và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng, phòng Đào tạo, Lãnh đạo Khoa và trợ lý sau đại học của khoa Sinh – Nông nghiệp – Môi trường, cùng toàn thể Quý Thầy, Cô của Khoa đã luôn quan tâm giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu tại Trường. Để có thể hoàn thành luận án này, tôi xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo Trường Đại học Tây Nguyên, tập thể phòng Tổ chức cán bộ và Văn phòng Đảng ủy, lãnh đạo khoa Khoa học Tự nhiên và Công nghệ, và Bộ môn Sinh học, Trường Đại học Tây Nguyên đã tạo mọi điều kiện tốt nhất và ủng hộ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Trong quá trình nghiên cứu thực địa, tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám đốc, lãnh đạo phòng khoa học của Vườn Quốc gia Chư Yang Sin và Yok Don, đã tạo điều kiện để tôi có thể tiến hành thu thập các mẫu vật để thực hiện luận án này.

Tôi xin chân thành cảm ơn GS-TS. Nguyễn Anh Dũng, TS. Trần Minh Đinh, ThS. Nguyễn Thị Huyền, Viện Công nghệ Sinh học và Môi trường, Trường Đại học Tây Nguyên đã cho phép tôi được sử dụng các thiết bị tại Viện, cũng như hỗ trợ tôi trong quá trình thực nghiệm.

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất tới toàn thể gia đình, bạn bè và những người thân đã luôn luôn quan tâm, khích lệ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Cuối cùng, một lời xin lỗi và cảm ơn tới tất cả các mẫu Nhện đã được sử dụng trong nghiên cứu của tôi. Nghiên cứu này được hỗ trợ bởi đề tài khoa học công nghệ cấp Bộ của Bộ Giáo dục và Đào tạo (mã số B2024-TTN-05). Tôi xin trân trọng cảm ơn ! Đà Nẵng, ngày 21 tháng 11 năm 2025 Tác giả Hoàng Quang Duy iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

ii TRANG THÔNG TIN LUẬN ÁN TIẾN SĨ .v DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT. vii DANH MỤC CÁC BẢNG. viii DANH MỤC CÁC HÌNH. ix DANH MỤC CÁC PHỤ LỤC.

xi MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Vị trí phân loại và đặc điểm cấu tạo cơ thể Nhện nhảy. Vị trí phân loại.

Đặc điểm cấu tạo cơ thể. Tình hình nghiên cứu về đa dạng và thành phần loài Nhện nhảy ở trên thế giới và Việt Nam. Trên thế giới. Tình hình nghiên cứu về các đặc điểm phân bố của Nhện nhảy ở trên thế giới và Việt Nam.

Trên thế giới. Tình hình nghiên cứu sử dụng mã vạch DNA trên Nhện nhảy. Tổng quan về khu vực nghiên cứu. Vườn Quốc gia Chư Yang Sin.

Vườn Quốc gia Yok Don. ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng và địa điểm nghiên cứu .2 Thời gian nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Phương pháp kế thừa. Nghiên cứu ngoài thực địa. Phương pháp phân tích và định loại mẫu vật trong phòng thí nghiệm. Phương pháp nghiên cứu các đặc điểm phân bố của Nhện nhảy.

Phương pháp phân tích và xử lý số liệu. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN. Đa dạng thành phần loài Nhện nhảy. Thành phần loài Nhện nhảy.

Cấu trúc về bậc phân loại của Nhện nhảy. Các phát hiện mới. Độ ưu thế và các chỉ số đa dạng của Nhện nhảy. Định danh phân tử cho một số loài Nhện nhảy.

Các đặc điểm phân bố của Nhện nhảy tại khu vực nghiên cứu. Phân bố của Nhện nhảy theo địa điểm nghiên cứu. Phân bố của Nhện nhảy theo mùa. Phân bố của Nhện nhảy theo độ cao.

Phân bố của Nhện nhảy theo sinh cảnh. 84 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.87 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .88 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ .101 v TRANG THÔNG TIN LUẬN ÁN TIẾN SĨ Tên luận án: Nghiên cứu đa dạng thành phần loài và phân bố của họ Nhện nhảy (Araneae: Salticidae) ở một số khu hệ sinh thái đặc trưng ở Tây Nguyên. Ngành: Sinh học. Mã số: 9420101 Nghiên cứu sinh: Hoàng Quang Duy Người hướng dẫn khoa học: 1.

Phan Quốc Toản Cơ sở đào tạo: Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng. Tóm tắt: Nghiên cứu đã xác định được đa dạng thành phần loài và phân bố của Nhện nhảy (Salticidae) tại hai Vườn Quốc gia Chư Yang Sin và Yok Don thuộc địa phận tỉnh Đắk Lắk. Kết quả đã thu thập và định danh được 58 loài Nhện nhảy có phân bố ở hai Vườn Quốc gia trên. Vườn Quốc gia Chư Yang Sin với đặc trưng là rừng thường xanh núi cao chiếm ưu thế, được xác định là nơi có đa dạng cao nhất về số loài Nhện nhảy đã được phát hiện ở Việt Nam với 45 loài, trong khi đó Vườn Quốc gia Yok Don với đặc trưng là cây họ dầu rụng lá về mùa khô chiếm ưu thế (rừng khộp) đứng thứ 2 về số loài Nhện nhảy với 39 loài.

Dựa trên việc sử dụng các chỉ số đa dạng sinh học đã khẳng định Vườn Quốc gia Chư Yang Sin có đa dạng về loài cao hơn so với Vườn Quốc gia Yok Don. Các đặc điểm phân bố của Nhện nhảy tại 02 Vườn Quốc gia trên đã được đánh giá dựa theo các tiêu chí: khu vực nghiên cứu (Vườn Quốc gia Chư Yang Sin và Yok Don), theo mùa (mùa mưa và mùa khô), theo dải độ cao (dưới 600m, từ 600m đến dưới 1.600m trở lên), và theo sinh cảnh thu mẫu (rừng tự nhiên, trảng cỏ - cây bụi và khu dân cư). Tuy nhiên, do Vườn Quốc gia Yok Don có độ cao dưới 600m, nên việc đánh giá theo độ cao chỉ thực hiện cho các loài ở Vườn Quốc gia Chư Yang Sin. Kết quả đánh giá về các đặc điểm phân bố của Nhện nhảy ở khu vực nghiên cứu, cho thấy: Vườn Quốc gia Chư Yang Sin có tới 45 loài, còn Vườn Quốc gia Yok Don có 39 loài; có tới 43 loài thu được vào mùa mưa, 34 loài thu được vào mùa khô và 19 loài thu được ở cả hai mùa; sinh cảnh trảng cỏ - cây bụi được xem là phù hợp nhất với Nhện nhảy có tới 37 loài, khu vực rừng tự nhiên có 23 loài và khu dân cư có 15 loài.

Nghiên cứu đã phát hiện và mô tả 03 loài mới cho khoa học; 06 giống và 10 loài là ghi nhận mới cho Việt Nam và mô tả lần đầu một con đực và một con cái của 02 loài đã biết từ khu vực nghiên cứu. Như vậy, tổng số giống và loài của Nhện nhảy ở Việt Nam tăng lên tương ứng là 81 giống và 186 loài. Nghiên cứu cũng cho thấy có 14 loài chỉ được từ 01 cá thể (singleton) và 8 loài chỉ có 02 cá thể (doubleton), đây là các loài hiếm, có khu vực phân bố hẹp nên cần tiếp tục đánh giá về phân bố để đề xuất các biện pháp bảo tồn. Từ khóa: Nhện nhảy, loài mới, phân bố, khu vực Tây Nguyên.

vi INFORMATION PAGE OF DOCTORAL THESIS Name of thesis: Study on species diversity and distribution of jumping spiders (Araneae: Salticidae) in representative ecosystems of the Central Highlands. Code No: 9420101 Full name of PhD student: Hoang Quang Duy Supervisors: 1. Vo Van Minh 2. Phan Quoc Toan Training institution: The University of Danang - University of Science and Education.

Abstract: This study investigates the species diversity and distribution of jumping spiders (Salticidae) in two National Parks in Dak Lak Province: Chu Yang Sin and Yok Don. A total of 58 jumping spider species were identified across both parks. Chu Yang Sin National Park, characterized by highland evergreen forests, exhibited the highest known salticid diversity in Vietnam, with 45 species. In contrast, Yok Don National Park, dominated by dominant dipterocarp forest, ranked second with 39 species.

Biodiversity indices confirmed that species diversity was greater in Chu Yang Sin National Park than in Yok Don National Park. The distribution of jumping spiders in the parks was analyzed based on several criteria: study area (Chu Yang Sin vs. Yok Don National Parks), season (rainy vs. dry seasons), elevation range (below 600m, from 600m to below 1.600m and above), and habitat type (natural forest, grassland- shrubland, and residential areas).

Since Yok Don National Park lies entirely below 600m elevation, the altitudinal analysis was conducted only for Chu Yang Sin National Park. A total of 43 species were collected during the rainy season, 34 during the dry season, and 19 were presented in both seasons. Grassland-shrubland habitats supported the highest diversity, with 37 recorded species documented, followed by natural forest areas with 23 species, and residential areas with 15 species. The study resulted in the discovery of three new species to science; six genera and ten species are newly recorded for Vietnam, and the first descriptions of both male and female individuals for two previously known species from the study area.

Consequently, of the know Vietnamese jumping spider fauna now comprises 81 genera and 186 species. The study also recorded 14 singleton species (represented by a single individual) and 8 doubleton species (represented by 2 individuals), suggesting these are rare taxa with restricted distribution. Continued surveys are recommended to clarify their range and support conservation planning. Key words: Jumping spiders, new species, distribution, Central Highlands.