Luận án tiến sĩ: Đặc điểm sinh học sinh thái và phòng chống sâu hại cây na miền Bắc Việt Nam - Nguyễn Văn Dân

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM NGUYỄN VĂN DÂN ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC, SINH THÁI VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG CHỐNG MỘT SỐ SÂU HẠI CHÍNH TRÊN CÂY NA TẠI CÁC TỈNH MIỀN BẮC VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÀ NỘI, NĂM 2019 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT VIỆN KHOA HỌC NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM NGUYỄN VĂN DÂN ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC, SINH THÁI VÀ BIỆN PHÁP PHÒNG CHỐNG MỘT SỐ SÂU HẠI CHÍNH TRÊN CÂY NA TẠI CÁC TỈNH MIỀN BẮC VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NÔNG NGHIỆP Chuyên ngành: Bảo vệ thực vật MÃ SỐ: 9.12 Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Văn Liêm HÀ NỘI, NĂM 2019 luan an LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng bảo vệ ở bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã được cảm ơn, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều được chỉ rõ nguồn gốc. Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Tác giả luận án Nguyễn Văn Dân i luan an LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành Luận án này tôi được sự ủng hộ của nhiều tập thể và cá nhân trong quá trình thực hiện đề tài.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới: Tập thể hướng dẫn khoa học là GS. Phạm Văn Lầm, TS. Nguyễn Văn Liêm - những người thầy tận tâm, tận hiến và say mê nghiên cứu khoa học, giảng dạy đã truyền đạt cho tôi niềm say mê cùng những kiến thức, định hướng phương pháp luận, ý tưởng, nội dung nghiên cứu, đồng thời góp ý nội dung, văn phong,. để Luận án hoàn thiện với chất lượng tốt nhất.

Sự đồng ý, tạo điều kiện về thời gian, sự chia sẻ, động viên của Lãnh đạo Cục Trồng trọt, tập thể Phòng Cây lương thực, Cây thực phẩm và đồng nghiệp nơi tác giả công tác. Sự tạo điều kiện và giúp đỡ nhiệt tình của Ban Lãnh đạo Viện Bảo vệ thực vật và các đơn vị: Phòng Khoa học và Hợp tác quốc tế, Bộ môn Chẩn đoán giám định dịch hại và thiên địch, Bộ môn Thuốc, Cỏ dại và Môi trường nơi tác giả sinh hoạt chuyên môn trong thời gian làm Luận án. Sự giúp đỡ của Ban Lãnh đạo Viện Khoa học nông nghiệp Việt Nam, Ban Đào tạo sau đại học của Viện cùng các thầy/cô trong Ban đã giúp đỡ các thủ tục và những lời khuyên đúng đắn trong những năm làm Luận án. Cuối cùng, tôi xin cảm ơn chân thành sâu sắc tới bố mẹ, tới vợ con cùng anh em, bạn bè và người thân đã giành tình yêu thương cũng như sự động viên, khích lệ để tôi hoàn thành Luận án.

Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Tác giả luận án Nguyễn Văn Dân ii luan an MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN i LỜI CẢM ƠN ii MỤC LỤC iii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT iv DANH MỤC BẢNG v DANH MỤC HÌNH vi MỞ ĐẦU 1 CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU, CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA ĐỀ TÀI 5 1.1 Cơ sở khoa học của đề tài 5 1.2 Tình hình sản xuất quả na 5 1.1 Tình hình sản xuất quả na trên thế giới 5 1.2 Tình hình sản xuất quả na ở Việt Nam 6 1.1 Tình hình sản xuất na 6 1.2 Kỹ thuật trồng, chăm sóc cây na tại vùng nghiên cứu 8 1.3 Nghiên cứu ở nước ngoài về sâu hại trên cây na 9 1.1 Thành phần loài sâu hại 9 1.1 Thành phần chung về loài sâu hại cây na 9 1.2 Thành phần loài sâu hại chính trên cây na 11 1.2 Nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái của sâu hại chính trên cây na 13 1.1 Ong đục hạt na Bephratelloides spp.2 Sâu đục quả na Cerconota anonella 15 1.3 Rệp sáp giả Maconellicoccus hirsutus 16 1.4 Rệp sáp giả cam Planococcus citri hại trên cây na 16 1.5 Ruồi đục quả hại trên cây na 17 1.6 Nghiên cứu về sâu hại khác trên cây na 18 1.3 Nghiên cứu biện pháp phòng chống sâu hại cây na 19 1.1 Biện pháp thủ công và canh tác 19 1.2 Biện pháp sinh học và sử dụng thuốc trừ sâu thảo mộc 20 iii luan an 1.3 Biện pháp hóa học 21 1.4 Phòng chống tổng hợp sâu hại trên cây na 23 1.4 Nghiên cứu ở trong nước 25 1.1 Thành phần loài sâu hại trên cây na 25 1.1 Thành phần chung về loài sâu hại trên cây na 25 1.2 Những sâu hại chính trên cây na 27 1.2 Nghiên cứu đặc điểm sinh học, sinh thái của sâu hại chính trên cây na 28 1.1 Rệp sáp giả Dysmicoccus spp.2 Rệp sáp mềm Ceroplastes rusci 29 1.3 Bọ xít lưng gồ Pseudodoniella sp.4 Ruồi đục quả phương đông Bactrocera dorsalis 30 1.5 Nghiên cứu về sâu hại khác trên cây na 30 1.3 Nghiên cứu biện pháp phòng chống sâu hại trên cây na 30 1.1 Biện pháp thủ công và canh tác 31 1.2 Biện pháp sinh học và sử dụng thuốc trừ sâu thảo mộc 31 1.3 Biện pháp hóa học 31 1.4 Phòng chống sâu hại trên cây na theo hướng tổng hợp 32 1.5 Những vấn đề quan tâm 32 CHƯƠNG 2. VẬT LIỆU, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 33 2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu 33 2.1 Địa điểm, đặc điểm tự nhiên của địa điểm nghiên cứu 33 2.1 Địa điểm nghiên cứu 33 2.2 Đặc điểm tự nhiên của địa điểm nghiên cứu thực địa 33 2.2 Thời gian nghiên cứu 35 2.2 Vật liệu và dụng cụ nghiên cứu 35 2.1 Vật liệu nghiên cứu 35 2.2 Dụng cụ thí nghiệm 36 2.3 Nội dung nghiên cứu 36 2.4 Phương pháp nghiên cứu 36 2.1 Phương pháp điều tra thành phần loài sâu hại và xác định sâu hại chính trên cây na 36 iii luan an 2.2 Phương pháp nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái của sâu hại chính trên cây na ở phòng thí nghiệm 38 2.1 Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái của rệp sáp giả cam Planococcus citri 38 2.2 Nghiên cứu đặc điểm sinh học của ruồi đục quả phương đông B.3 Phương pháp nghiên cứu diễn biến mật độ và yếu tố ảnh hưởng đến số lượng của sâu hại chính trên cây na tại vùng nghiên cứu 47 2.1 Nghiên cứu diễn biến mật độ rệp sáp giả cam P.2 Nghiên cứu diễn biến số lượng trưởng thành ruồi đục quả phương đông 47 2.3 Nghiên cứu yếu tố ảnh hưởng đến số lượng của sâu hại chính trên cây na tại vùng nghiên cứu 48 2.4 Phương pháp nghiên cứu một số biện pháp phòng chống một cách hiệu quả các sâu hại chính trên cây na ở vùng nghiên cứu 49 2.1 Phương pháp nghiên cứu biện pháp thủ công 49 2.2 Nghiên cứu biện pháp sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trên cây na 50 2.5 Phương pháp xử lý số liệu 53 CHƯƠNG 3.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 54 3.1 Thành phần loài và những sâu hại chính trên cây na ở một số tỉnh trồng na tại phía Bắc Việt Nam 54 3.1 Thành phần loài sâu hại trên cây na 54 3.2 Sâu hại chính trên cây na ở vùng nghiên cứu 54 3.3 Đặc điểm chính về hình thái của ba loài rệp sáp được ghi nhận lần đầu ở Việt Nam 63 3.1 Rệp sáp mềm dài nâu Coccus longulus (Douglas) 63 3.2 Rệp sáp giả Paraputo errabundus Williams 64 3.3 Rệp sáp giả Pseudococcus odermatti Miller & Williams 65 3.2 Đặc điểm sinh vật học, sinh thái học của hai loài sâu hại chính (rệp sáp giả cam Planococcus citri và ruồi đục quả phương đông B. dorsalis) trên cây na.1 Rệp sáp giả cam Planococcus citri 66 3.1 Đặc điểm hình thái của rệp sáp giả cam 66 3.2 Đặc điểm sinh học của rệp sáp giả cam 71 3.3 Đặc điểm sinh thái của rệp sáp giả cam P. citri 91 v iii luan an 3.2 Đặc điểm sinh học của ruồi đục quả phương đông B.1 Thời gian phát triển các pha và vòng đời 100 3.3 Thời gian sống của trưởng thành 104 3.4 Tỷ lệ sống sót ở các pha/giai đoạn phát triển trước trưởng thành 105 3.3 Diễn biến mật độ, yếu tố ảnh hưởng đến số lượng hai loài sâu hại chính (rệp sáp giả cam P. citri và ruồi đục quả phương đông B.

dorsalis) trên cây na ở vùng nghiên cứu 106 3.1 Diễn biến mật độ, yếu tố ảnh hưởng đến số lượng rệp sáp giả cam 106 3.1 Tại Chi Lăng (Lạng Sơn) 106 3.2 Tại Kim Bảng (Hà Nam) 108 3.2 Diễn biến số lượng trưởng thành ruồi đục quả phương đông ở vườn na 111 3.1 Tại Chi Lăng (Lạng Sơn) 111 3.2 Tại Kim Bảng (Hà Nam) 112 3.4 Một số biện pháp phòng chống một cách hiệu quả sâu hại chính trên cây na ở vùng nghiên cứu 114 3.1 Biện pháp thủ công, bẫy 114 3.1 Bao quả bằng túi chuyên dùng 114 3.2 Sử dụng bẫy đối với ruồi đục quả phương đông 115 3.2 Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trên cây na 116 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 122 1 Kết luận 122 2 Đề nghị 123 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 1. MỘT SỐ HÌNH ẢNH TRONG QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN LUẬN ÁN PHỤ LỤC 2. SỐ LIỆU KHÍ TƯỢNG NĂM 2015 VÀ 2016 TẠI HÀ NAM VÀ LẠNG SƠN PHỤ LỤC 3. SỐ LIỆU XỬ LÝ THỐNG KÊ iii luan an DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Ký hiệu, chữ viết tắt Diễn giải BVTV Bảo vệ thực vật Bẫy CuE Bẫy Cue eugenol Bẫy ME Bẫy Methyl eugenol lx Tỷ lệ sống mx Sức sinh sản nnk Những người khác Nxb Nhà xuất bản r Tỷ lệ gia tăng tự nhiên R0 Hệ số nhân của một thế hệ TT Thứ tự T Thời gian một thế hệ tính theo đời con Tc Thời gian một thế hệ tính theo mẹ tc Nhiệt độ khởi điểm phát dục (oC) Y Số lứa lý thuyết trong năm của rệp sáp giả cam λ Giới hạn gia tăng tự nhiên < Nhỏ hơn > Lớn hơn ♀ Con cái ♂ Con đực GĐKTCB Giai đoạn kiến thiết cơ bản GĐKD Giai đoạn kinh doanh iv luan an DANH MỤC BẢNG Bảng Tên bảng Trang 3.1 Số lượng loài sâu hại đã phát hiện được trên cây na ở một số vùng trồng na của Việt Nam 55 3.2 Thành phần loài sâu hại trên cây na tại một một số tỉnh trồng na của Việt Nam (2014 - 2016) 56 3.3 Kích thước các pha/giai đoạn phát triển của rệp sáp giả cam P.

citri nuôi bằng lá cây na (tại Viện Bảo vệ thực vật, 2016) 70 3.4 Thời gian phát triển rệp sáp non các tuổi giới tính đực của rệp sáp giả cam P. citri ở phòng thí nghiệm (tại Viện Bảo vệ thực vật, 2016) 73 3.