Luận án phó tiến sĩ sinh học nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái học và ý nghĩa

BỘ GIÁO DUC VÀ DAD TAC TRUONG ĐẠT HOC TONG HOP HA NOI ——— Nguyér Công Tạo ĐẠI He ca, NỘI THU, T ÁM ‘ 3 aan ~ i Ho VLA [He NGHIÊN GUU MO T SỒ DA C ĐI ỂM SI NE TH AT HO C VA Ý NG HỊ } DIO wi HOC HỀ NH DI CH HA GH CỦ ¿ HA T IO AI GH UỜ P CO NG Hett us no rv eg ic us Be rk , 17 69 ve CH UO T WH A Ra tt us flavip ec tu s MI LN EL ED WA RD S, 18 71 © NỒ I TH AN E HÀ NÔ T Chuyên ngann : Động vật học la hiểu : 14 O5 02 LUAK AK PHO TIEN Si KHOA HOC SINE HOG Những người hướng dan khoa học : - Phố Giao su, Phó tiên si Lê Vi Khôi MỨC 75 MO DAU Phần mot ~ TONG QUAN Chương I. IICH SU NGHIEN CƯU Chương II. DIA DIEM NGHIEN CUU. TƯ LIEU VA PHUONG PHAP NGHIEN CUU.

22 Chương III .DAC FRING TONG QUAT VE DIEU KIEN TU NHIEN VA XA HOI THANH PHO HA NOL. 26 Phần hai - KET QUA NGHIEN CUU. Chương TỶ. DAC DIEM SINH HOC SINH SAN CUA GHUOT CONG 45 Chương V.

DAC DIEM SINH HOC SINH SAN CUA CHUOT NHA. Chương VI. BIEN DONG SO IUONG Va SU DI CHUYEN CUA CHUOT CONG VA CHUOT NHÀ O NOI THANH HA NOL 90 Chương VII.VAI TRO CUA CHUOT CONG Va CHUOT NHÀ O HA NOI TRONG BENH DICH HACH Va BIEN PHAP PHONG CHONG. 112 Phan Ba - KET IUẠN VA DE NGHI 116 TAI LIEU THAM KHAO.

129 of MO ĐẦU Cac loài gặm nhấm trước hết la họ ohuột (Muridae) cố vai tro rất quan trong trong sinh thai địch hoc của nhiều bệnh nguy hiềm, trong đố có bệnh địch hạch, môt trong số 4 bệnh (dich hạch, địch ta, sốt vang, đậu mua) thuộc điện kiềm địch phai khai báo quốc tổ. Lich sử nhân loại đã ghi nhận những vụ đại địch hạoh gây tham hoa ghê gớm lam chết hang trăm triệu ngươi (Pollitzer, 1954). Trong nhtmg năm qua, một số tac gia trong va ngoai nước đã nghiên cứu mối quan hệ giữa chuột, bo chet va bệnh địch hạch ở Viét Nam như Marshall, Gibson va ct (1959); Marshall, Cuzie, Đồ Văn Qiúi (1967, 1974, 1975) ; Cavanaugh (1968) ; Van Peenen P. F Duncant, (1970,1971) ; Rogtigaiev va ct (1966) ; Đao Văn Tién (1964, 1969, 1985) 3 Dao Vin Tiến va o.t (1962, 1963, 1965, 1966, 1967) 3; Lê Vũ Khôi (1970, 1985); Lê Vũ Khôi va c.t, (1978, 1979, 1980) ; Cao Vin Sung va c.

Mic du vậy đặc điêm sinh thai hocva địch học của gdm nhấm thuộc họ thuộc (Muridae) ở nôi thanh Ha Nội vẫn chưa được nghiên cứu sâu. Chúng tôi thực Hiện đề tai : “Nghiên cứu một số đặc điềm sinh thai học va ý nghĩa Ầ Gich tễ hoc bênh địch hạch của hai loài chuột cống Rattus norvegicus Berk, 1769 va cmt nha Rattus flavipectus MiLNEL, EDWAROS, 1871 ở nội thành Ha Noi. Yới mục đích : 1. Nghiên cửu đặc điềm minh học sinh san và cấu trúc chùng quần.

Tìm hiều qui luật bi én déngs6 lượng; moi quan hé giữa sinh học sinh san và biến động số lượng. Xác định khoàng cach đi chuyền, phạm vi hoạt đông, vai tro truyền bênh địch hạch của chúng. Đề xuất một số biên pháp phòng, chống bệnh địch hach & nội thanh Ha Nôi. Hoàn thanh luận Văn nay ching tôi nhận được sự giúp đỡ và tạo điều kiện thuẩn lợi che bộ môn Động vật cỗ xương sống khoa Sinh học, Phòng Dao tạo trường Dai học Tổng hợp Hà Nội, Khoa sốt rét, côn trùng, kí sinh trùng va be diét trung tâm V.D Sở Y tế Ha Nội.

Chúng tôi rất cam ơn su giúp đỡ qúi báu đó. Đặc biệt chúng tôi xin bay td long biết ơn sâu sic đối với : - Pho giao sư, Pho tiến si Lê Vi Khôi, Chu nhiệm Bộ môn Đông vật có xương sống khoa Sinh học trường Đ. - Pho tiến si Bui Qui Xiêm, Giám đốc Sb y tế Hà Nội, Da tận tinh hướng dan, giúp đỡ trong que trình làm ` luận văn cũng như từ những ngày đầu tiên trong công tác nghiên cứu khoa hoc. -3= PHAN MOT - TONG QUAN Chương I LICH SU NGHIEN CUU Găm nhấm la bộ thi co số lượng loai nhiều nhất trong dl lớp thi, hơn 2000 loai thuộc 352 giống.

Riêng ho phụ chuSt (Murinae) có đến 70 giỗng, giỗng Rattus co 120 loài, Trong bộ gặm nhấm chi có một số loai có Ích con dai da số la các loai lam hai nông nghiệp, lâm nghiệp, mang và truyền nhiều bênh địch nguy hiềm cho người và gia sức. Theo thống kê của F.0, hang năm chuột šn hết một lượng lương thực di nuôi song 150 triệu người. 0 các nước chậm phát triên, chuột an hại tới 10% lượng lương thực ( (Patnasik, 1969). SỐ lương lương thực È thanh phố 0alcutte bị chuột ăn và phá hong hang năm đủ nuôi sống 20 van người (Seal et al, 1969).

Ghuột đao hang tại các bo kênh, bo đê lam cho nước do ri, có thê lam wo đê gáy lũ lụt rất nguy hiềm. Ö An Độ de có trường hợp chuột dao hang đưới đương ray xe lire lam cho xe bị trật bánh (Patnasik, 1969). Nguy hại hơn nữa, các loai chuột la nguyên nhân phát tan và truyền những bệnh địch nguy hiêm cho người, Vụ địch năm 1910-1911 ảo chuột gây ra o Đông Bắc Trung Quốc lam chết 2 van người, 10 năm sau địch lại tai phát lam chết 6 van _người (Hạ Vũ Bình, 1973). — s4 = Từ năm 1898 đến 1943, tại dn Độ da cd 12.789 người bị chết vì bệnh địch hạch.

Nhiều nước trên thể giới có các cơ quan chuyên nghiên La cứu gặm nhấm va cac bệnh truyền từ chúng sang người, cũng như nghiên cứu cac biện pháp phòng, trừ chuột. Tr những năm 30 của thé kỳ XX đã xuất hiện những công trình nghiên cứu về mật độ quần thề, các qui luật biến đông số lương trong chủng quần, sự thích nghỉ của các loài gặm nhấm đổi voi uhững biển đổi có tính chất cm kì của điều kiện sống (Vinggradop, 1934, 1937 ; Kalabukhop, 1927 Xeverxop, 1941 ; Neumop 1948, 1951, 1964, 1967 ; Svars, 1969. đề re phương pháp đánh đấu cất ngon chân đề nghiên cứu cường độ, khoang cach đi động ve vùng sống của các loại chuột trong chẳng quần. Koskela, Pentti et al (1976) ; Rotshilỏ E.B, Postnikov et al (1975) ; West, Rich et al (1976) da al dung cac phương pháp tính số lượng cá thé đề nghiên cứu mật độ va biến động số lượng nhiều loai gặm nhấm & các khu vực khác nhau.

trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu đặc điềm sinh học ginh san của chuột cống. Kim Đại Hùng ve Ngi Luật, Động Khiêm (1958) cio biết số lượng phôi một lứa của chuột cống cai & Trung Quốc cố thé có từ 16 đến 17 phôi. Theo Anikeev (1963) È Liên Xô có trường hợp chuột cổng cai mang tới 25 phôi. Nghiên cứu của J.

Lhoste (1955) cho thấy chuột cổng - 5 = co thê sinh san È tuồi cuối tháng thứ 2. Dukenskaia (1955) cho rằng chuôt† cống thanh thục sinh duc vào 3 thang tuồi. Theo đối sư phát triền của chuộ$ cổng trong phong thi nghiệm Perry J,5. (1954) da xác định chuô+ cổng thanh thuc sinh dục vao 100 ngay tuổi.

Hoe thuyết "$ địch tự nhiên" các loại bénh truyền nhiễm x che E. Paplopski (1946) ra doi lam co sở hiệu biết về cơ chế lan truyền bệnh dich từ chuôt ve ngoại kf sinh trên chnô + sang ngươi, TỪ đó trên thé giới co rất nhiều nghiên cứu về bệnh dịch hach (Pollitzer, 1954 ; Bubikova, Kolasopski, 1974; Banmanhie, Cavanaugh, 1976 ; Kozolop, 1979 ; Almeida, Almeids ` et al, 1981 eee / O Việt Nam, vao những năm đầu che thé ki nay chỉ có những nghiên cứu về khu hê, mô t& ve phân loại thú, trong đó có gặm nhấm cus các nhe đông vật học nước ngoai như (Morice, 1876 ; Thomat, 1927 ; Osgood, 1932 ; Bourret, 1942, 1944.) Vào những năm 60 @a có những nghiên cứu về một số đặc @ «œ› 4 + 5. ®Ì s + ^ ` 1 a «8 diém sinh hoc, sinh thai hoc cue chuột cổng ve chuột nhe te 2. c~ : Đào Văn Tiên, Grohopskeia, 1963, — 3 Đao Văn Tiên, Hoang Trọng Cu, 1966; Đao Văn Tiến, Hoang Trong Cừ, Cao Văn Sung, 1966 Những năm gần đây hang loạt nghiên cứu về hang tồ, thức ăn, số lượng; biển động gỗ lương, hoạt động sinh săn “Xuôi, phân bể.

ở mot số loai chuột thương gặp È Việt Nem của Lê Võ Khôi, (1970, 1985) ; Lê Vũ Khôi, Nguyễn Ven Biền,Nguyễn Anh Ding (1978) ; Lê Vũ Khôi, Trinh Thị Thanh, (1979) ; Lê Vũ +h< Khôi, Va Quốc Trung, NguyÊnVăn Biền, (1979) ; Lê Vũ Khôi, Nguyền Văn Biền (1980) ; Cao Văn Sung, Đặng Huy Huynh, Bui Kinh, (1980) ; Cao Văn Sung, Nguyễn Minh Têm ve c. Trong nghiên cứu về sinh san, các tac gia nêu lên kha năng sinh san quanh năm của một số loai chuột, sự thay đồi về cường độ sinh san của chuột que các theng trong năm, sức sinh san cle chuột ve xác định tudi thành thục sinh duc dự theo kich thước co thề của chuột ở ngoai thiên nhiên ve theo kết ghe nuôi chuôt trong phòng thi nghiệm. Nghién cứu của Lê Vũ Khôi, Trinh thị Thanh (1979) da xác định tuôi của chuột L4 a ` + ` £ + ® ` công que độ mon của răng va cầu truc mang Xương. Trên co sở đó, các tac gia nêu lên dược những nét cơ ban về cấu trúc chẳng quần cue môt số loai chuột È địa phương nghiên cứu.

Ö thanh phế Ha Nôi, từ nšm 1942 Bourret R. de đề cập tới phân loại chuột về cho biết tỷ lệ chuột cống trên chuột nhề le 85%. Ughién cứu cue Dao Văn Tiến, Grohopskaie (1963); Deo Văn Mén, Hoang Trọng Gr (1966) ; cho thấy cnuột cống thường có số lương lớn & khu vực cho, những nơi có rac bẩn. còn conuột nha có mặt ở mọi sinh canh cùng với chuột cống nhưng o chợ Hom thi chuột cống chiếm ưu thé, số lượng chuột cống giam dần từ nội thành re ngoại than.

Nhiều nghiên cứu về su phân bố, số lượng, thức ăn, sinh san, tỷ lệ chuột non, chuột trưởng thanh cue chuôt cổng ve chuột nha ở một số địa điềm trong thanh phố Hè Nôi, Dao Văn Tién, Grohopskaia (1963) ; Dao Văn Tiên, Hoang Trọng Cr (1966) + Dao Văn Tiên, Hoang Trọng Cu, Cao Văn Sung (1966); ~ T7 ~ Lê Vũ Khôi, Nguyền Van Biền, Vũ Quốc Trung, (1979) ; Cao Văn Sung, Đăng Huy Huynh, Bui Kính, (1980).