Luận án tiến sỹ hoàn thiện tổ chức công tác kế toán quản trị tại tổng công ty xâ

Tổng quan về luận án

Bối cảnh khoa học của quản trị kinh tế hiện đại ghi nhận sự chuyển dịch sâu sắc trong phương thức điều hành tổ chức, đặc biệt dưới tác động của làn sóng tái cấu trúc doanh nghiệp nhà nước và ứng dụng công nghệ quản trị dữ liệu. Trong các tập đoàn kinh tế và tổng công ty xây lắp, quá trình tái cơ cấu theo mô hình Công ty mẹ - Công ty con đòi hỏi một hệ thống cung cấp thông tin tài chính - phi tài chính nội bộ có tính thích ứng và dự báo cao. Luận án "Hoàn thiện tổ chức công tác kế toán quản trị tại Tổng công ty Xây dựng và phát triển hạ tầng" của tác giả Phùng Thị Bích Hòa (2019, Chuyên ngành Kế toán - Mã số 62.01, Học viện Tài chính; Người hướng dẫn khoa học: TS. Trần Văn Thuận) là công trình nghiên cứu tiên phong giải quyết bài toán thiết lập hệ thống Kế toán quản trị (KTQT) chuyên sâu cho mô hình tổng công ty xây lắp sau cổ phần hóa tại Việt Nam.

                  ┌──────────────────────────────────────────────────────────┐
                  │                 HỆ THỐNG THÔNG TIN KTQT                  │
                  │             TỔNG CÔNG TY XÂY LẮP (LICOGI)                │
                  └────────────────────────────┬─────────────────────────────┘
                                               │
               ┌───────────────────────────────┴───────────────────────────────┐
               ▼                                                               ▼
┌─────────────────────────────┐                                 ┌─────────────────────────────┐
│    DỮ LIỆU ĐẦU VÀO          │                                 │     DỮ LIỆU ĐẦU RA          │
│ • Chứng từ ban đầu          │                                 │ • Báo cáo số dư đảm phí     │
│ • Định mức kỹ thuật thi công│  ───► [ XỬ LÝ & HỆ THỐNG HÓA ] ───► │ • Báo cáo phân tích CVP     │
│ • Đơn giá dự toán nội bộ    │        Tài khoản & Sổ KTQT      │ • Báo cáo trung tâm TT      │
│ • Dữ liệu dự báo tương lai  │                                 │ • Báo cáo đánh giá khoán    │
└─────────────────────────────┘                                 └─────────────────────────────┘

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) được xác định rõ nét: Mặc dù các công trình trước đây của Hoàng Văn Tưởng (2010), Nguyễn Thị Thu Thủy (2016), hay Huỳnh Lợi (2008) đã tiếp cận KTQT trong doanh nghiệp xây dựng hoặc sản xuất, song phần lớn dừng lại ở việc áp dụng đơn lẻ các kỹ thuật tính giá thành truyền thống hoặc tiếp cận kế toán tài chính thuần túy. Chưa có nghiên cứu nào giải quyết thỏa đáng mối quan hệ hữu cơ giữa sự phân cấp quản trị đa tầng (Công ty mẹ - Công ty con cấp 1 - Công ty con cấp 2 - Ban điều hành dự án/Đội công trình) với việc tổ chức hệ thống thông tin KTQT hoàn chỉnh theo chu trình khép kín: thu thập, nhận diện, xử lý, hệ thống hóa và phân tích thông tin ra quyết định.

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 4 giả thuyết cốt lõi (Hypotheses - H):

• RQ1: Những đặc thù kinh tế - kỹ thuật và cấu trúc tổ chức nào của Tổng công ty Xây lắp chi phối trực tiếp đến quy trình KTQT?
  H1: Cấu trúc quản trị phân cấp theo mô hình Công ty mẹ - Công ty con tác động đồng biến đến mức độ phức tạp của việc phân định các trung tâm trách nhiệm và luồng thông tin KTQT.
• RQ2: Thực trạng tổ chức bộ máy, chứng từ, tài khoản, sổ kế toán và báo cáo KTQT tại Tổng công ty LICOGI đang bộc lộ những điểm nghẽn nào?
  H2: Sự phụ thuộc nặng nề vào hệ thống Kế toán tài chính (KTTC) làm triệt tiêu tính kịp thời và khả năng cung cấp thông tin dự báo tương lai của KTQT.
• RQ3: Các nhân tố nội vi và ngoại vi ảnh hưởng như thế nào đến việc lựa chọn mô hình tổ chức bộ máy KTQT (kết hợp, tách biệt hay hỗn hợp)?
  H3: Trình độ công nghệ thông tin và năng lực nhân sự kế toán là các biến số điều tiết quyết định sự thành công khi tích hợp hệ thống KTQT vào quy trình quản lý thi công.
• RQ4: Cần xây dựng khung giải pháp đồng bộ nào để thiết lập hệ thống KTQT hiệu quả, khả thi tại Tổng công ty LICOGI và các doanh nghiệp tương đồng?
  H4: Việc chuẩn hóa hệ thống định mức dự toán, thiết lập hệ thống tài khoản KTQT chuyên biệt và tái lập báo cáo dạng số dư đảm phí (contribution margin) sẽ tối ưu hóa hiệu quả kiểm soát chi phí công trình.

Khung lý thuyết của luận án tích hợp Thuyết Ngẫu nhiên (Contingency Theory), Thuyết Kế toán trách nhiệm (Responsibility Accounting Theory) và Thuyết Hữu dụng của thông tin ra quyết định (Decision-Usefulness Theory). Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 12 đơn vị thành viên trực thuộc LICOGI (01 Công ty Mẹ, 11 Công ty con cấp 1 và cấp 2) với cỡ mẫu khảo sát thực chứng 72 phiếu phát ra, thu về 60 phiếu hợp lệ (đạt tỷ lệ 83,33%) trong giai đoạn biến động hậu cổ phần hóa 2015-2018.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn trong nước ghi nhận nhiều công trình nghiên cứu về KTQT theo các giác độ chuyên ngành: Phạm Quang (2002) đặt nền móng về hệ thống báo cáo KTQT; Trần Văn Dung (2002), Lê Đức Toàn (2002), Phạm Thị Thủy (2007) đi sâu vào KTQT chi phí và giá thành trong doanh nghiệp sản xuất và dược phẩm; Nguyễn Vũ Việt (2007) tập trung vào doanh thu và kết quả kinh doanh; Hoàng Văn Tưởng (2010) khảo cứu KTQT trong các tổng công ty xây lắp nhà nước (VINACONEX, HUD, VINAINCON); Đặng Thị Thúy Hà (2016) và Nguyễn Thị Thu Thủy (2016) tiếp cận hoàn thiện hệ thống thông tin kế toán dưới góc độ chu trình xử lý dữ liệu và hệ thống thông tin quản lý (MIS).

Trên bình diện quốc tế, các học giả đã phát triển những trường phái lý thuyết nền tảng:

• Michael W. Maher (2000) khẳng định KTQT là công cụ kiểm soát chi phí chiến lược thông qua phân loại chi phí chênh lệch, chi phí toàn bộ và chi phí trách nhiệm.
• Atkinson, Kaplan & Young (2008) định hình khung lý thuyết Kế toán trách nhiệm, liên kết quyền hạn quản trị với việc thu nhận, xử lý và báo cáo thông tin nội bộ đa cấp.
• Colin Drury (2012) và Ray H. Garrison (2002) chuẩn hóa các phương pháp ứng xử chi phí, phân tích mối quan hệ Chi phí - Khối lượng - Lợi nhuận (CVP), lập dự toán ngân sách linh hoạt phục vụ việc ra quyết định.

                      ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                      │              TRANH LUẬN HỌC THUẬT VỀ KTQT              │
                      └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                  │
                ┌─────────────────────────────────┴─────────────────────────────────┐
                ▼                                                                   ▼
┌──────────────────────────────────────────────┐    ┌──────────────────────────────────────────────┐
│       TRƯỜNG PHÁI ĐỒNG NHẤT HÓA              │    │       TRƯỜNG PHÁI TÁCH BIỆT HÓA              │
│ • Đại diện: Phạm Ngọc Toàn (2010)            │    │ • Đại diện: Jonas Gerdin (2005)              │
│ • Luận điểm: Hợp nhất KTTC và KTQT           │ vs │ • Luận điểm: Phân lập tuyệt đối KTQT         │
│ • Ưu thế: Tiết kiệm chi phí vận hành         │    │ • Ưu thế: Đảm bảo tính chuyên sâu dữ liệu    │
│ • Hạn chế: Triệt tiêu thông tin dự báo       │    │ • Hạn chế: Cồng kềnh, chi phí nhân sự cao    │
└──────────────────────────────────────────────┘    └──────────────────────────────────────────────┘
                                                  │
                                                  ▼
                      ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                      │             VỊ TRÍ ĐỊNH VỊ CỦA LUẬN ÁN                 │
                      │  Mô hình kết hợp linh hoạt có phân định trách nhiệm     │
                      │  theo ma trận dự án và cấp bậc quản trị tổng công ty   │
                      └────────────────────────────────────────────────────────┘

Điểm tranh luận học thuật then chốt nằm ở sự mâu thuẫn giữa hai trường phái tổ chức bộ máy kế toán: Trường phái thứ nhất ủng hộ mô hình kết hợp tuyệt đối KTTC và KTQT nhằm tối ưu hóa chi phí nhân sự (Phạm Ngọc Toàn, 2010); ngược lại, trường phái thứ hai yêu cầu tách biệt hoàn toàn bộ máy để bảo đảm tính khách quan, chuyên sâu của thông tin dự báo quản trị (Jonas Gerdin, 2005).

Luận án định vị nghiên cứu bằng cách bác bỏ tính cực đoan của cả hai quan điểm trên khi ứng dụng vào mô hình tổng công ty xây lắp. Tác giả đối chiếu trực tiếp với hai nghiên cứu quốc tế điển hình:

1. Nghiên cứu của Jonas Gerdin (2005) trên 126 doanh nghiệp sản xuất khẳng định cấu trúc quản lý và mức độ phụ thuộc giữa các phòng ban quyết định mô hình KTQT; luận án đã kế thừa và mở rộng luận điểm này vào đặc thù luân chuyển công trường xây lắp phân tán.
2. Nghiên cứu của Kamilah Ahmad (2012) về thực tiễn KTQT tại Malaysia chứng minh việc ứng dụng KTQT thúc đẩy tối ưu hóa phân bổ nguồn lực; luận án tiến xa hơn khi cụ thể hóa cơ chế kiểm soát chi phí thi công gắn với đặc thù khoán việc của ngành xây lắp Việt Nam.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án phát triển và làm sâu sắc thêm Thuyết Kế toán trách nhiệm của Atkinson, Kaplan & Young (2008) bằng cách tích hợp mô hình 4 trung tâm trách nhiệm (Trung tâm Chi phí, Trung tâm Doanh thu, Trung tâm Lợi nhuận, Trung tâm Đầu tư) vào cấu trúc tổ chức đặc thù của tổng công ty xây lắp cổ phần hóa.

                                  TỔNG CÔNG TY LICOGI
                         (Trung tâm Đầu tư - Investment Center)
                                           │
                    ┌──────────────────────┴──────────────────────┐
                    ▼                                             ▼
          CÔNG TY CON CẤP 1                             CÔNG TY CON CẤP 2
(Trung tâm Lợi nhuận - Profit Center)         (Trung tâm Doanh thu - Revenue Center)
                    │                                             │
                    └──────────────────────┬──────────────────────┘
                                           ▼
                                 BAN ĐIỀU HÀNH / TỔ ĐỘI
                           (Trung tâm Chi phí - Cost Center)

Nghiên cứu mở rộng Thuyết Ngẫu nhiên (Contingency Theory) khi chứng minh rằng các biến số môi trường ngoài trời, tính đơn chiếc của sản phẩm công trình, chu kỳ thi công kéo dài và cơ chế khoán việc nội bộ là những nhân tố ngẫu nhiên quy định hình thức thu thập và nhận diện chi phí.

Hệ thống giả thuyết lý thuyết được mô hình hóa:

• $P_1$: Sự tích hợp giữa hệ thống mã hóa tài khoản KTQT và hệ thống danh điểm vật tư làm giảm sai lệch thông tin chi phí thi công thực tế so với dự toán.
• $P_2$: Việc chuyển đổi báo cáo kết quả hoạt động từ dạng toàn bộ sang dạng số dư đảm phí nâng cao độ chính xác của quyết định chào thầu và kiểm soát biến phí nhân công, máy thi công.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều 3 lý thuyết nền tảng: Thuyết Ngẫu nhiên, Thuyết Đại diện (Agency Theory - Jensen & Meckling, 1976) trong kiểm soát hợp đồng khoán nội bộ, và Thuyết Hữu dụng thông tin (Staubus, 1961). Cách tiếp cận phân tích dựa trên chuỗi giá trị dòng thông tin:

$$\text{Nhận diện/Thu thập ban đầu} \longrightarrow \text{Hệ thống hóa/Xử lý qua TK & Sổ} \longrightarrow \text{Lập báo cáo & Cung cấp thông tin}$$

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan thực chứng kết hợp thuyết giải thích (Post-positivism / Pragmatism) thông qua phương pháp hỗn hợp (mixed methods) kết hợp định tính và định lượng. Thiết kế đa cấp (multi-level design) được xây dựng tương ứng với 3 cấp quản trị: Cấp chiến lược (Công ty mẹ), Cấp điều hành (Công ty con), Cấp tác nghiệp (Ban điều hành công trường, Đội/Tổ thi công).

                                 THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU ĐA CẤP
                                 
    [ KHẢO SÁT ĐỊNH LƯỢNG ]                                     [ ĐIỀU TRA ĐỊNH TÍNH ]
   N=72 phát ra ──► N=60 thu về                              Phỏng vấn sâu cán bộ quản lý
                 │                                                         │
                 ▼                                                         ▼
    ┌─────────────────────────┐                               ┌─────────────────────────┐
    │  CẤP 1: CÔNG TY MẸ      │ ◄───────────────────────────► │ Trích xuất BCTC 2015-18 │
    │  CẤP 2: CÔNG TY CON     │ ◄───────────────────────────► │ Sổ cái, Định mức nội bộ │
    │  CẤP 3: ĐỘI/TỔ THI CÔNG │ ◄───────────────────────────► │ Hồ sơ ISO 9001:2015     │
    └─────────────────────────┘                               └─────────────────────────┘
                 │                                                         │
                 └────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                              ▼
                             [ TAM GIÁC HÓA DỮ LIỆU & KIỂM ĐỊNH ]

Tổng thể nghiên cứu là toàn bộ 12 công ty thuộc hệ sinh thái Tổng công ty Xây dựng và phát triển hạ tầng (LICOGI). Mẫu khảo sát được chọn theo phương pháp chọn mẫu toàn bộ có chủ đích đối với 12 đơn vị (01 Công ty Mẹ, 11 Công ty con cấp 1 và cấp 2). Mỗi đơn vị phát 06 phiếu khảo sát cho các đối tượng: Lãnh đạo Tổng công ty/Công ty con, Kế toán trưởng, cán bộ phòng Kinh tế - Kế hoạch, phòng Kỹ thuật công nghệ, phòng Quản lý vật tư thiết bị và chỉ huy trưởng công trường ($12 \times 6 = 72$ phiếu).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình thu thập dữ liệu sơ cấp tuân thủ giao thức 3 bước nghiêm ngặt:

1. Xây dựng công cụ: Soạn thảo bảng hỏi gồm hệ thống câu hỏi đóng Likert 5 mức độ và câu hỏi mở dựa trên mục tiêu nghiên cứu (Phụ lục 2).
2. Triển khai điều tra: Phát phiếu trực tiếp kết hợp theo dõi, nhắc nhở trong thời hạn 20 ngày; thu về 60 phiếu hợp lệ (tỷ lệ phản hồi 83,33%).
3. Thu thập dữ liệu thứ cấp và quan sát hiện trường: Trích xuất hệ thống báo cáo tài chính kiểm toán hợp nhất và thường niên (2015-2018), hệ thống quy trình ISO 9001:2015, hồ sơ dự toán và thi công thực tế tại Gói thầu thi công Cọc khoan nhồi đại trà - Dự án Phong Phú - Daewon Thủ Đức và Dự án 378 Minh Khai.

Tam giác hóa dữ liệu (Data triangulation) được thực hiện bằng cách đối chiếu chéo giữa số liệu khảo sát định lượng, biên bản phỏng vấn sâu ban điều hành và dữ liệu sổ sách kế toán chi tiết nhằm triệt tiêu thiên lệch người quan sát (observer bias).

Data và phân tích

Kỹ thuật phân tích kết hợp phân tích tương quan định tính, so sánh đối chuẩn (benchmarking) giữa quy định của Chuẩn mực/Chế độ kế toán hiện hành (Thông tư 200/2014/TT-BTC, Luật Kế toán 2015) với thực tế vận hành tại LICOGI. Độ tin cậy của dữ liệu được củng cố thông qua kiểm chứng đối chiếu với hồ sơ nghiệm thu thực tế các công trình trọng điểm.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, nghiên cứu phát hiện sự bất cập nghiêm trọng trong cấu trúc tổ chức bộ máy: 100% các đơn vị thuộc LICOGI đang áp dụng mô hình bộ máy kế toán kết hợp thuần túy giữa KTTC và KTQT nhưng không có nhân sự chuyên trách KTQT. Kế toán viên dành tới 80% - 90% thời lượng cho việc ghi chép sổ sách, đối chiếu quá khứ và lập BCTC theo luật định, bỏ trống hoàn toàn mảng dự báo và phân tích chi phí quản trị.

Thứ hai, công tác thu thập và ghi nhận thông tin hoàn toàn nghiêng về dữ liệu quá khứ. Việc nhận diện chi phí tại LICOGI chỉ dừng lại ở các khoản mục chi phí truyền thống theo KTTC (Chi phí NVL trực tiếp - TK 621, Chi phí NC trực tiếp - TK 622, Chi phí máy thi công - TK 623, Chi phí SX chung - TK 627) mà chưa hề phân loại chi phí thành biến phí, định phí, chi phí kiểm soát được hay chi phí chìm để phục vụ ra quyết định đấu thầu và khoán việc.

                      MÔ HÌNH BÁO CÁO KINH DOANH DẠNG SỐ DƯ ĐẢM PHÍ
                      
    ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
    │ DOANH THU THI CÔNG XÂY LẮP (Doanh thu thuần)           │
    └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                │  TRỪ (-)
                                ▼
    ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
    │ BIẾN PHÍ XÂY LẮP (NVL trực tiếp, NC khoán, Biến phí SX)│
    └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                │  BẰNG (=)
                                ▼
    ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
    │ SỐ DƯ ĐẢM PHÍ (Contribution Margin)                    │
    └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                │  TRỪ (-)
                                ▼
    ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
    │ ĐỊNH PHÍ HOẠT ĐỘNG (Khấu hao, Lương quản lý, CP chung) │
    └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                │  BẰNG (=)
                                ▼
    ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
    │ LỢI NHUẬN THUẦN TỪ HOẠT ĐỘNG KINH DOANH                │
    └────────────────────────────────────────────────────────┘

Thứ ba, hệ thống định mức và dự toán mang tính hình thức, lạc hậu so với biến động giá cả thị trường. Minh chứng thực nghiệm tại công trình thi công Cọc khoan nhồi đại trà (Dự án Phong Phú - Daewon Thủ Đức) và Dự án hỗn hợp 378 Minh Khai cho thấy bảng tra định mức cọc khoan nhồi và bảng bù giá nhiên liệu không phản ánh kịp thời độ trượt giá, dẫn đến chênh lệch âm giữa chi phí thực tế và dự toán giao khoán.

Thứ tư, sự thiếu vắng hoàn toàn của hệ thống Báo cáo KTQT dạng số dư đảm phí và phân tích mối quan hệ CVP. Khi lập báo cáo đánh giá thực hiện kế hoạch, doanh nghiệp chỉ so sánh số tuyệt đối giữa chi phí thực tế và kế hoạch mà không phân tích nguyên nhân biến động do yếu tố giá hay yếu tố lượng, làm suy giảm hiệu lực kiểm soát của ban điều hành.

Thứ năm, chưa thiết lập hệ thống Trung tâm trách nhiệm gắn với chỉ tiêu đánh giá thành quả cụ thể. Các đơn vị nhận khoán (đội, tổ thi công) chưa được trao quyền tự chủ tương xứng với trách nhiệm chi phí kiểm soát được.

Implications đa chiều

┌───────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                       HỆ THỐNG GIẢI PHÁP ĐỒNG BỘ CỦA LUẬN ÁN                 │
├──────────────────────────────┬────────────────────────────────────────────────┤
│ 1. Tổ chức bộ máy KTQT       │ Thiết lập mô hình hỗn hợp kết hợp bộ phận KTQT │
│                              │ chuyên trách tại Công ty mẹ & kiêm nhiệm cơ sở │
├──────────────────────────────┼────────────────────────────────────────────────┤
│ 2. Hệ thống hóa dữ liệu      │ Chuẩn hóa Danh điểm Vật tư & Mã hóa TK KTQT    │
│                              │ (TK 6211, 6212, 6231, 6271... theo biến/định) │
├──────────────────────────────┼────────────────────────────────────────────────┤
│ 3. Báo cáo & Phân tích       │ Ứng dụng Báo cáo Lãi trên biến phí & CVP       │
│                              │ Báo cáo đánh giá chênh lệch vật tư, nhân công  │
├──────────────────────────────┼────────────────────────────────────────────────┤
│ 4. Kiểm soát trách nhiệm     │ Thiết lập 4 Trung tâm trách nhiệm gắn với KPI  │
│                              │ và quy chế khoán hợp đồng thi công minh bạch   │
└──────────────────────────────┴────────────────────────────────────────────────┘

• Hàm ý học thuật (Theoretical Advances): Bổ sung luận cứ khoa học về sự tương thích giữa mô hình quản trị tổng công ty cổ phần hóa và cấu trúc hệ thống thông tin KTQT; chuẩn hóa khung phân tích chi phí xây lắp theo mô hình tích hợp biến phí - định phí.
• Đổi mới phương pháp luận (Methodological Innovations): Cung cấp quy trình hạch toán và mã hóa tài khoản KTQT đa cấp độ (từ cấp tổng công ty đến cấp đội thi công), có thể tổng quát hóa cho các doanh nghiệp xây dựng hạ tầng, giao thông, thủy điện.
• Ứng dụng thực tiễn (Practical Applications):
  • Tái cấu trúc bộ máy kế toán theo mô hình hỗn hợp: Thành lập bộ phận KTQT chuyên sâu thuộc phòng Tài chính Kế toán tại Công ty Mẹ nhằm thực hiện chức năng dự báo, lập dự toán ngân sách tổng thể; bố trí kế toán viên chuyên trách/kiêm nhiệm KTQT tại các Công ty con và Ban điều hành công trường.
  • Xây dựng hệ thống bảng mã hóa tài khoản KTQT và danh điểm vật tư thống nhất, cho phép trích xuất tự động dữ liệu biến phí/định phí từ phần mềm ERP/kế toán.
  • Ban hành bộ biểu mẫu báo cáo KTQT nội bộ: Báo cáo kiểm soát chi phí thi công, Báo cáo kết quả kinh doanh dạng lãi trên biến phí, Báo cáo xác định chênh lệch định mức vật tư và sức lao động.
• Khuyến nghị chính sách (Policy Recommendations):
  • Đối với Bộ Tài chính: Cần ban hành Thông tư hướng dẫn chi tiết về tổ chức công tác KTQT đặc thù cho ngành xây lắp thay vì chỉ dừng lại ở các hướng dẫn mang tính nguyên tắc chung tại Thông tư 53/2006/TT-BTC.
  • Đối với Bộ Xây dựng: Thường xuyên cập nhật hệ thống định mức kinh tế - kỹ thuật, bảng giá ca máy và đơn giá nhân công xây dựng sát với biến động kinh tế vĩ mô.
  • Đối với Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) và Ban quản trị LICOGI: Tăng cường đầu tư hạ tầng công nghệ thông tin, tích hợp module KTQT vào hệ thống ERP và chuẩn hóa chương trình đào tạo KTQT cho đội ngũ quản trị các cấp.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận 3 giới hạn nghiên cứu cụ thể:

1. Giới hạn về phạm vi khảo sát: Nghiên cứu chỉ tập trung chuyên sâu vào các đơn vị xây lắp thuộc Tổng công ty LICOGI, chưa mở rộng điều tra so sánh định lượng với các tổng công ty xây lắp thuộc các bộ ngành khác (như CC1, Vinaconex, Cienco).
2. Giới hạn về kỹ thuật phân tích lượng hóa: Do điều kiện bảo mật thông tin nội bộ của doanh nghiệp, các phân tích hồi quy định lượng đa biến về mức độ ảnh hưởng của từng nhân tố đến hiệu quả KTQT chưa được triển khai ở quy mô mẫu lớn (chỉ dừng ở phân tích thống kê mô tả trên mẫu $N = 60$).
3. Giới hạn về khung thời gian: Dữ liệu khảo sát phản ánh giai đoạn 2015-2018, giai đoạn đầu sau cổ phần hóa, do đó chưa đo lường hết tác động dài hạn của các giải pháp khi LICOGI hoàn tất tái cấu trúc toàn diện.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Mở rộng phân tích so sánh liên ngành (cross-industry) giữa xây lắp hạ tầng với xây dựng công nghiệp và dân dụng.
• Ứng dụng mô hình cấu trúc tuyến tính (SEM) để kiểm định định lượng tác động của hệ thống thông tin KTQT đến hiệu quả tài chính (ROA, ROE) và hiệu quả vận hành dự án.
• Nghiên cứu mô hình Kế toán quản trị chiến lược (Strategic Management Accounting - SMA) kết hợp Thẻ điểm cân bằng (Balanced Scorecard - BSC) trong quản trị rủi ro hợp đồng tổng thầu EPC.
• Tích hợp Kế toán chi phí môi trường (Environmental Management Accounting - EMA) và Kế toán chi phí theo hoạt động (ABC) trong các dự án xây dựng công trình xanh.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình luận án mang lại những tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

• Tác động học thuật: Định hình tài liệu tham khảo chuẩn mực cho các chương trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Kế toán - Kiểm toán tại Học viện Tài chính và các trường đại học khối kinh tế; mở ra hướng nghiên cứu mới về cấu trúc thông tin quản trị trong doanh nghiệp hậu cổ phần hóa.
• Chuyển đổi ngành xây dựng: Cung cấp khung công cụ quản trị chi phí thực tiễn giúp các tổng công ty xây dựng hạ tầng nâng cao năng lực cạnh tranh trong đấu thầu quốc tế, kiểm soát chặt chẽ giá thành thi công và ngăn ngừa thất thoát lãng phí vật tư, máy móc.
• Đóng góp kinh tế - xã hội: Giúp tối ưu hóa nguồn vốn đầu tư công và vốn cổ đông tại các doanh nghiệp hạ tầng, góp phần đẩy nhanh tiến độ thi công các công trình trọng điểm quốc gia, giảm thiểu chi phí phát sinh do đội giá.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giảng viên chuyên ngành Kế toán: Tiếp cận một khung phân tích toàn diện, phương pháp luận nghiên cứu tình huống sâu (in-depth case study) kết hợp khảo sát thực chứng trong ngành xây lắp.
• Hội đồng quản trị, Tổng Giám đốc các Tập đoàn/Tổng công ty Xây dựng: Nắm bắt cơ sở khoa học để tái cấu trúc bộ máy kế toán, thiết lập hệ thống phân quyền và đánh giá hiệu quả hoạt động theo các trung tâm trách nhiệm.
• Giám đốc Tài chính (CFO), Kế toán trưởng: Sở hữu cẩm nang chi tiết về hệ thống tài khoản KTQT, phương pháp nhận diện chi phí và bộ mẫu biểu báo cáo quản trị dạng số dư đảm phí phục vụ điều hành trực tiếp.
• Cơ quan quản lý Nhà nước (Bộ Tài chính, SCIC): Có thêm cơ sở thực tiễn để hoàn thiện thể chế, ban hành các văn bản hướng dẫn về KTQT phù hợp với thông lệ quốc tế và thực tiễn doanh nghiệp Việt Nam.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Thuyết Kế toán trách nhiệm (Responsibility Accounting Theory) vào cấu trúc quản trị đa tầng của tổng công ty xây lắp sau cổ phần hóa. Luận án đã giải quyết thành công sự xung đột giữa tính độc lập pháp lý của các công ty con với yêu cầu kiểm soát tập trung của công ty mẹ thông qua việc phân lập 4 trung tâm trách nhiệm gắn liền với luồng dữ liệu KTQT khép kín.

2. Đổi mới phương pháp luận của luận án so với các nghiên cứu trước đây?
So với các nghiên cứu của Hoàng Văn Tưởng (2010) (chỉ tiếp cận định tính mô tả) hay Nguyễn Văn Hải & Vũ Mạnh Chiến (2016) (chỉ chạy mô hình OLS cho ngành da giày), luận án kết hợp đồng bộ tam giác hóa dữ liệu: khảo sát thực chứng ($N = 60$), phân tích hồ sơ quản lý ISO 9001:2015, trích xuất dữ liệu kế toán thực tế tại các công trình trọng điểm (Dự án Phong Phú - Daewon Thủ Đức, Dự án 378 Minh Khai) và xây dựng hệ thống tài khoản KTQT có thể thực thi ngay trên hệ thống máy tính doanh nghiệp.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực chứng?
Phát hiện bất ngờ là mặc dù 100% doanh nghiệp khảo sát nhận thức được vai trò sống còn của KTQT trong việc ra quyết định đấu thầu và khoán việc, nhưng trên thực tế không có bất kỳ đơn vị nào áp dụng phương pháp phân loại chi phí theo biến phí - định phí hay lập báo cáo số dư đảm phí; toàn bộ dữ liệu điều hành đều bị "bóp méo" bởi việc sử dụng số liệu KTTC quá khứ vốn có độ trễ lớn.

4. Giao thức nhân rộng nghiên cứu (Replication Protocol) có được cung cấp đầy đủ?
Luận án cung cấp tường minh toàn bộ phiếu khảo sát (Phụ lục 2), hệ thống bảng danh điểm vật tư (Bảng 3.3), bảng hướng dẫn mã hóa tài khoản KTQT (Bảng 3.2), cùng quy trình lập dự toán và báo cáo kiểm soát chi phí. Các nhà nghiên cứu khác có thể áp dụng nguyên vẹn giao thức này cho các tổng công ty thuộc ngành giao thông, thủy lợi, dầu khí.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm (10-year Research Agenda) được định hình ra sao?
Lộ trình hướng tới: (1) Tích hợp KTQT vào hệ thống hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP) thế hệ mới điện toán đám mây; (2) Phát triển mô hình KTQT chi phí môi trường và bền vững (ESG) trong xây dựng hạ tầng; (3) Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và phân tích dữ liệu lớn (Big Data) để dự báo chi phí và định giá thầu tự động.

Kết luận

Luận án "Hoàn thiện tổ chức công tác kế toán quản trị tại Tổng công ty Xây dựng và phát triển hạ tầng" của NCS. Phùng Thị Bích Hòa là công trình khoa học công phu, có giá trị học thuật và thực tiễn vượt trội, thể hiện qua 5 đóng góp cốt lõi:

1. Hệ thống hóa và phát triển toàn diện cơ sở lý luận về tổ chức công tác KTQT đặc thù cho các tổng công ty xây lắp vận hành theo mô hình Công ty mẹ - Công ty con hậu cổ phần hóa.
2. Đánh giá khách quan, sâu sắc thực trạng tổ chức KTQT tại Tổng công ty LICOGI giai đoạn 2015-2018 thông qua dữ liệu khảo sát thực chứng và hồ sơ thi công thực tế tại các dự án trọng điểm.
3. Đề xuất mô hình tổ chức bộ máy KTQT hỗn hợp linh hoạt, giải quyết hài hòa bài toán chi phí nhân sự và tính chuyên sâu của thông tin quản trị.
4. Thiết lập đồng bộ hệ thống công cụ hành nghề KTQT: bảng mã hóa tài khoản, danh điểm vật tư, phương pháp đánh giá sản phẩm dở dang và bộ biểu mẫu báo cáo kết quả kinh doanh dạng số dư đảm phí.
5. Xây dựng cơ chế liên kết giữa hệ thống định mức dự toán, kiểm soát khoán việc nội bộ và 4 trung tâm trách nhiệm nhằm tối ưu hóa chi phí và nâng cao năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp xây lắp Việt Nam.