Phát triển nền nông nghiệp xanh tại tỉnh quảng nam luận án tiến sĩ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ----------- * ----------- LÊ THỊ HỒNG DƯƠNG PHÁT TRIỂN NỀN NÔNG NGHIỆP XANH TẠI TỈNH QUẢNG NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Hà Nội, 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI ----------- * ----------- LÊ THỊ HỒNG DƯƠNG PHÁT TRIỂN NỀN NÔNG NGHIỆP XANH TỈNH QUẢNG NAM Chuyên ngành : Kinh tế học Mã số : 9.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Người hướng dẫn khoa học: Hướng dẫn 1: TS. BÙI ĐỨC HÙNG Hướng dẫn 2: PGS. LÊ ĐỨC TOÀN Hà Nội, 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án “Phát triển nền nông nghiệp xanh tại tỉnh Quảng Nam” là công trình nghiên cứu độc lập do chính tôi hoàn thành. Các số liệu và trích dẫn trong luận án là trung thực, nêu rõ xuất xứ và ghi trong danh mục tài liệu tham khảo.

Tác giả luận án Lê Thị Hồng Dương i MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI. Các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài. Những kết luận rút ra từ các tài liệu nghiên cứu.

LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP XANH. Phát triển nông nghiệp. Phát triển nông nghiệp xanh. Hệ thống tiêu chí, chỉ tiêu đánh giá phát triển nông nghiệp xanh.

Các nhân tố tác động đến phát triển nông nghiệp xanh. Cơ sở thực tiễn phát triển NNX và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP XANH TỈNH QUẢNG NAM. Tổng quan về điều kiện tự nhiên và thực trạng phát triển kinh tế - xã hội tỉnh Quảng Nam.

Thực trạng phát triển nông nghiệp tỉnh Quảng Nam theo các tiêu chí xanh. Phân tích các nhân tố tác động đến phát triển NNX tỉnh Quảng Nam. Hiệu quả sản xuất nông nghiệp xanh. Thực trạng phát triển mô hình sản xuất nông nghiệp xanh.

Đánh giá mức độ xanh trong phát triển nông nghiệp tỉnh Quảng Nam. MỘT SỐ GIẢI PHÁP THÚC ĐẨY PHÁT TRIỂN NỀN NÔNG NGHIỆP XANH TỈNH QUẢNG NAM. Bối cảnh quốc tế và trong nước ảnh hưởng đến phát triển nền nông nghiệp xanh tại Quảng Nam. Quan điểm, định hướng chiến lược và mục tiêu phát triển nông nghiệp xanh tỉnh Quảng Nam.

Các giải pháp thúc đẩy phát triển nông nghiệp xanh tỉnh Quảng Nam. Một số kiến nghị.149 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ PHỤ LỤC ii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ 1 ADB Ngân hàng Phát triển châu Á 2 ARO Tổ chức nghiên cứu nông nghiệp 3 ASEAN Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á 4 BVTV Bảo vệ thực vật 5 CNH HĐH Công nghiệp hóa hiện đại hóa 6 DN Doanh nghiệp 7 ĐDSH Đa dạng sinh học 8 ĐT Đẩu tư 9 HTX Hợp tác xã 10 GAP Thực hành nông nghiệp tốt 11 GO Giá trị sản xuất 12 GIZ Tổ chức Hợp tác Phát triển Đức 13 KHCN Khoa học công nghệ 14 OECD Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế 15 NN Nông nghiệp 16 NNX Nông nghiệp xanh 17 PTNNX Phát triển nông nghiệp xanh 18 PTBV Phát triển bền vững 19 R&D Nghiên cứu và phát triển 20 TFP Năng suất các yếu tố tổng hợp 21 TTX Tăng trưởng xanh 22 UNEP Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc 23 WTO Tổ chức thương mại thế giới iii DANH MỤC CÁC BẢNG Số hiệu Tên bảng Trang bảng 1.1: Đặc điểm mẫu khảo sát 9 Phân biệt giữa nông nghiệp xanh và nông nghiệp truyền 2.2: Các chỉ tiêu TTX chủ yếu trong nông nghiệp 51 2.3: Hệ thống chỉ tiêu đánh giá PTNNX 63 3.1: Tốc độ tăng tổng sản phẩm trên địa bàn 1997-2015 79 Một số đánh giá của người nông dân Quảng Nam về mức độ 3.2: 82 tuyên truyền phát triển nông nghiệp xanh Lượng phát thải khí nhà kính trong ngành nông nghiệp tỉnh 3.4: Khối lượng chất thải rắn chăn nuôi của Việt Nam 88 Tỷ trọng đóng góp của K, L, TFP vào tăng trưởng NN tỉnh 3.5: 89 Quảng Nam, giai đoạn 1997 – 2015 3.6: Lượng phân bón vô cơ trung bình trên hecta đất canh tác 91 Biến động diện tích đất tại tỉnh Quảng Nam giai đoạn 2010 - 3.7: 92 2015 Tỷ trọng sản phẩm NNX xanh của tỉnh Quảng Nam năm 3.8: 99 2015 Lao đông trong các ngành kinh tế trên địa bàn của tỉnh 3.9: 100 Quảng Nam, giai đoạn 2006 -2015 Thu nhập bình quân của lao động nông nghiệp/tháng tỉnh 3.10: 100 Quảng Nam theo giá thực tế, giai đoạn 2006 – 2015 Tình hình nhận thức và tiêu dùng sản phẩm sạch của người 3.11: 102 dân trên địa bàn tỉnh Quảng Nam iv Số hiệu Tên bảng Trang bảng Nguyên nhân người dân Quảng Nam ít tiêu dùng sản phẩm 3.12: 102 sạch Vốn đầu tư vào các ngành kinh tế của tỉnh Quảng Nam theo 3.13: 107 giá thực tế, giai đoạn 2006 - 2015 Tổng hợp các yếu tố khó khăn trong việc thực hành NNX tại 3.14: 108 tỉnh Quảng Nam Số lượng cơ sở sản xuất được chứng nhận VietGap của 3.15: 112 Quảng Nam và 1 số địa phương khác trong vùng NTB 3.16: Số lượng trang trại tỉnh Quảng Nam qua các năm 115 4.1: Mục tiêu phát triển NNX tỉnh Quảng Nam đến năm 2025 128 v DANH MỤC CÁC HÌNH Số hiệu Tên hình Trang hình Quy trình điều tra các yếu tố ảnh hưởng đến thực hành NNX 1.1: và thực trạng phát triển xã hội nông nghiệp nông thôn trên địa 7 bàn tỉnh Quảng Nam 2.1: Mô hình liên kết 4 nhà trong sản xuất nông nghiệp xanh 41 2.2: Mô hình liên kết từ sản xuất đến tiêu thụ 41 2.3: Mô hình chuỗi giá trị ngành nông sản 42 2.4: Mô hình chuỗi giá trị ngành hàng nông sản sạch 43 3.1: Tốc độ tăng trưởng kinh tế các khu vực giai đoạn 1997-2015 80 3.2: Phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp Quảng Nam 86 3.3: Biến động diện tích các loại đất nông nghiệp Quảng Nam 93 3.4: Cơ cấu năng lượng sử dụng trong các ngành (%) 95 4.1: Mô hình hoạt động của Hợp tác xã kiểu mới 143 vi MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Phát triển bền vững là xu thế tất yếu và là mục tiêu mà các quốc gia trên thế giới lựa chọn để thực hiện. Để giúp các nước khu vực Châu Á và Thái Bình Dương hiện thực hóa các mục tiêu phát triển bền vững, Uỷ ban kinh tế xã hội khu vực Châu Á - Thái Bình Dương của Liên Hợp Quốc (UNESCAP) vào năm 2005, đã gợi mở xu hướng tăng trưởng xanh, nhằm tìm kiếm sự hoà hợp giữa tăng trưởng kinh tế và bền vững môi trường.

Quá trình này đã tạo ra nhiều việc làm mới, đồng thời bảo vệ môi trường thông qua việc tạo ra các động lực tăng trường mới dựa vào các nguồn năng lượng hiệu quả và các công nghệ thân thiện với môi trường (World- watch Institute, 2009). Rõ ràng, tăng trưởng xanh hiện là chiến lược tăng trường mới đối với các quốc gia đang phát triển ở châu Á. Cùng với các quốc gia khác, Việt Nam khẩn trương tái cơ cấu kinh tế trong tất cả các ngành, lĩnh vực sản xuất, kinh doanh và đời sống xã hội, thúc đầy tăng trưởng kinh tế bền vững, khắc phục những khuyết tật, những hạn chế đã nảy sinh trong quá trình phát triển, thích ứng với mô hình tăng trưởng xanh. Trong quá trình đó, tái cơ cấu ngành nông nghiệp để thúc đẩy tăng trưởng xanh trong nông nghiệp hay xây dựng một nền NNX được coi là nhiệm vụ quan trọng.

Thật vậy, trong hơn 30 mươi năm qua, nền nông nghiệp Việt Nam đã có những đóng góp nhất định cho nền kinh tế, góp phần ổn định đời sống cho nông dân. Tuy nhiên, ngành nông nghiệp hiện vẫn sử dụng phương thức sản xuất truyền thống đã thâm dụng các nguồn tài nguyên nông nghiệp, gây tổn thương, xói mòn, bạc màu tài nguyên đất, gây lãng phí dẫn đến cạn kiệt tài nguyên nước. Với việc lạm dụng các chất thúc đẩy tăng trưởng, hóa học, thuốc BVTV, các loại phân bón vô cơ đã cho ra những sản phẩm có tồn dư hóa chất gây nguy hiểm đến sức khỏe, tính mạng người tiêu dùng. Bên cạnh đó nông nghiệp là một ngành phụ thuộc rất nhiều vào tài nguyên, là ngành gây ra hiệu ứng nhà kính khá lớn.

Đặc biệt, hiện nay biến đổi khí hậu hiện đang diễn ra sâu rộng và đã và đang đe dọa rất lớn đến ngành nông nghiệp. Vì vậy, ngành nông nghiệp đang rất cần một phương thức sản xuất mới nhằm khắc phục hậu quả ấy. Đồng thời, con người đang cần, rất cần những sản phẩm sạch, an toàn cho sức khỏe. Một trong những giải pháp tạo ra sản phẩm sạch, an 1 toàn đó là sản xuất nông nghiệp thân thiện với môi trường- nông nghiệp xanh.

Với phương thức sản xuất này, những nguy cơ hiện nay sẽ được giải quyết. Đối với Việt Nam, con đường phát triển NNX, đã được Chính phủ chính thức lựa chọn, được thể hiện trong Quyết định số 1393/QĐ-TTg ngày 25/9/2012 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh. Văn kiện này khẳng định tăng trưởng xanh là một nội dung quan trọng của PTBV, đảm bảo phát triển kinh tế nhanh, hiệu quả, bền vững và góp phần quan trọng thực hiện Chiến lược quốc gia về biến đổi khí hậu. NNX cũng là một trong những phương thức (hay con đường) thực hiện PTBV nông nghiệp, sử dụng đồng thời ngày càng tăng các tập quán canh tác “xanh”, các công nghệ “xanh”.

Từ đó, duy trì và tăng năng suất nông nghiệp cùng với lợi nhuận trong khi đảm bảo an ninh lương thực. Đồng thời, giảm nhẹ tác động bất lợi đối với môi trường, góp phần giảm nghèo, giảm chất thải, tiết kiệm đầu vào, tăng hiệu quả, tạo ra nhiều việc làm mới và mang lại lợi ích môi trường. Quảng Nam có vị trí giao lưu thuận lợi với các địa phương trong cả nước và quốc tế. Ngoài ra, tỉnh khá gần với thành phố Đà Nẵng – trung tâm tài chính, thương mại, công nghệ bậc nhất miền trung.

Bên cạnh đó, Quảng Nam có diện tích trồng trọt khá lớn, truyền thống người dân từ bao đời đã gắn liền với nền nông nghiệp cùng với sự cần cù chịu khó học hỏi áp dụng công nghệ tiên tiến hơn trong quá trình sản xuất nông nghiệp. Đặc biệt, chính quyền tỉnh đã có những nỗ lực rất cơ bản để hướng tỉnh xây dựng một nền nông nghiệp xanh. Kết cấu hạ tầng kinh tế của tỉnh đang trong quá trình hoàn thiện đồng bộ, hứa hẹn nhiều triển vọng.