Nghiên cứu phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh svay riêng campuchia luận án t

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM SEREY MARDY NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG Ở TỈNH SVAY RIÊNG, CAMPUCHIA LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ NÔNG NGHIỆP HÀ NỘI - 2014 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM SEREY MARDY NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG Ở TỈNH SVAY RIÊNG, CAMPUCHIA CHUYÊN NGÀNH: KINH TẾ NÔNG NGHIỆP MÃ SỐ: 62.15 NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. NGUYỄN PHÚC THỌ 2. CHU THỊ KIM LOAN HÀ NỘI - 2014 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu đƣợc trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chƣa từng để bảo vệ ở bất kỳ học vị nào. Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã đƣợc cám ơn, các thông tin trích dẫn trong luận án này đều đƣợc chỉ rõ nguồn gốc.

Hà Nội, ngày tháng năm 2014 Tác giả luận án Serey Mardy ii LỜI CẢM ƠN Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án này, tôi đã nhận đƣợc sự quan tâm giúp đỡ của nhiều tập thể và cá nhân. Nhân dịp này tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc đến: - Tập thể các thầy, cô giáo Khoa Kinh tế và Phát triển nông thôn, Bộ môn Kinh tế, Ban Quản lý Đào tạo, Học viện Nông nghiệp Việt Nam đã tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án này; - TS. Nguyễn Phúc Thọ và TS. Chu Thị Kim Loan - những ngƣời hƣớng dẫn khoa học đã tận tình hƣớng dẫn, trực tiếp chỉ ra những ý kiến quý báu và giúp tôi trong quá trình nghiên cứu thực hiện và hoàn thành luận án; - Lãnh đạo UBND tỉnh Svay Riêng, UBND huyện, UBND xã, các Sở, ngành của tỉnh; các hộ, các chủ trang trại tại khu vực nghiên cứu đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ, cung cấp số liệu, tƣ liệu khách quan giúp tôi hoàn thành luận án.

- Bạn bè, đồng nghiệp đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôi trong việc thu thập tài liệu và thông tin trong quá trình nghiên cứu. - Gia đình đã động viên và chia sẻ tinh thần những lúc tôi gặp khó khăn trong quá trình nghiên cứu cho đến khi tôi hoàn thành luận án. Một lần nữa tôi xin chân thành cảm ơn tất cả sự giúp đỡ quý báu của các tập thể và cá nhân đã động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành luận án này. Tác giả luận án Serey Mardy iii MỤC LỤC Lời cam đoan ii Lời cảm ơn iii Mục lục iv Danh mục các chữ viết tắt vii Danh mục bảng viii Danh mục hình x Danh mục hộp xi Bảng tỷ giá hối đoái một số đơn vị tiền với tiền riel của campuchia xii MỞ ĐẦU 1 1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu 1 2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài 3 3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 3 4 Những đóng góp mới của luận án 4 CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG 5 1.1 Cơ sở lý luận về phát triển nông nghiệp bền vững 5 1.1 Một số khái niệm về phát triển nông nghiệp bền vững 5 1.2 Tác động của phát triển nông nghiệp bền vững 6 1.3 Yêu cầu của phát triển nông nghiệp bền vững 8 1.4 Nội dung của phát triển nông nghiệp bền vững 12 1.5 Các nhân tố ảnh hƣởng đến phát triển nông nghiệp bền vững 19 1.6 Phƣơng pháp đánh giá phát triển nông nghiệp bền vững 22 1.2 Cơ sở thực tiễn về phát triển nông nghiệp bền vững 25 1.1 Phát triển nông nghiệp bền vững của một số nƣớc trên thế giới 25 iv 1.2 Bài học kinh nghiệm rút ra cho phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Svay Riêng 28 CHƢƠNG 2 PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 33 2.1 Đặc điểm tự nhiên, kinh tế-xã hội tỉnh Svay Riêng 33 2.1 Điều kiện tự nhiên 33 2.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội 37 2.3 Những thuận lợi, khó khăn trong phát triển nông nghiệp của tỉnh 44 2.2 Phƣơng pháp nghiên cứu 45 2.1 Cách tiếp cận 45 2.2 Khung phân tích 46 2.3 Phƣơng pháp nghiên cứu 47 2.4 Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu 51 CHƢƠNG 3 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG Ở TỈNH SVAY RIÊNG, CAMPUCHIA 55 3.1 Thực trạng phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Svay Riêng 55 3.1 Khía cạnh kinh tế 55 3.2 Khía cạnh xã hội 76 3.3 Khía cạnh môi trƣờng 82 3.4 Mối quan hệ giữa các nội dung phát triển về kinh tế, xã hội và môi trƣờng 88 3.5 Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của sản xuất nông nghiệp 97 3.2 Các nhân tố ảnh hƣởng đến phát triển nông nghiệp bền vững tỉnh Svay Riêng 98 3.1 Các nhân tố ảnh hƣởng chung đến phát triển nông nghiệp bền vững 98 3.2 Các nhân tố ảnh hƣởng đến phát triển nông nghiệp bền vững xét theo từng khía cạnh kinh tế, xã hội và môi trƣờng 108 v CHƢƠNG 4 ĐỊNH HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP BỀN VỮNG Ở TỈNH SVAY RIÊNG, CAMPUCHIA 124 4.1 Căn cứ và định hƣớng giải pháp phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Svay Riêng 124 4.2 Định hƣớng phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Svay Riêng 125 4.2 Giải pháp phát triển nông nghiệp bền vững ở tỉnh Svay Riêng 127 4.1 Đổi mới và hoàn thiện chủ trƣơng, chính sách cho phát triển sản xuất nông nghiệp bền vững 127 4.2 Hoàn thiện quy hoạch và quản lý quy hoạch sản xuất nông nghiệp 129 4.3 Tăng cƣờng đầu tƣ cơ sở hạ tầng 133 4.4 Tổ chức thâm canh sản xuất 134 4.5 Nâng cao chất lƣợng của nguồn lao động 138 4.6 Tăng cƣờng liên kết trong sản xuất nông nghiệp 141 4.7 Tạo lập thị trƣờng tiêu thụ sản phẩm ổn định 142 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 146 1 Kết luận 146 2 Kiến nghị 147 Danh mục các công trình đã công bố có liên quan đến luận án 149 Tài liệu tham khảo 150 Phụ lục 160 vi DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT ADP/RPRP Chƣơng trình phát triển nông nghiệp (Agricultural Development Program/Rural Poverty Reduction Project) ATTP An toàn thực phẩm BPH Côn trùng rầy nâu (Brown Plant-hopper) BQ Bình quân BVTV Bảo vệ thực vật CAF Hiệp hội nông dân Campuchia (Cambodian Association of Farmers) GTSPHH Giá trị sản phẩm hàng hóa HQKT Hiệu quả kinh tế IPM Quản lý dịch hại tổng hợp (Integrated Pest Management) KHKT Khoa học kỹ thuật KT-XH Kinh tế - Xã hội MAFF Bộ Nông Lâm và Ngƣ nghiệp Campuchia (Ministry of Agriculture, Forestry and Fishery) NCDD Ủy ban quốc gia phát triển dân chủ cấp địa phƣơng (National Committee for Sub-national Democratic Development) PADEE Dự án phát triển nông nghiệp và trao quyền kinh tế (Project for Agricultural Development and Economic Empowerment) PTNN Phát triển nông nghiệp SP Sản phẩm SPHH Sản phẩm hàng hóa SRI Thâm canh lúa theo hƣớng tự nhiên (System of Rice Intensification) SX Sản xuất SXNN Sản xuất nông nghiệp SWOT Điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức (Strengths, Weaknesses, Opportunites, Threats) TBKT Tiến bộ kỹ thuật TOT Đào tạo đội ngũ giảng viên (Training of Trainer) vii DANH MỤC BẢNG STT Tên bảng Trang 2.1 Lƣợng mƣa ở các huyện/thị xã của tỉnh Svay Riêng 36 2.2 Hiện trạng sử dụng đất của tỉnh Svay Riêng năm 2011 39 2.3 Số lƣợng hộ điều tra tại địa bàn nghiên cứu 49 3.1 Diện tích trồng lúa theo mùa vụ ở tỉnh Svay Riêng, 2001-2012 56 3.2 Tình hình chăn nuôi của tỉnh Svay Riêng giai đoạn 2001-2012 58 3.3 Cơ cấu giống vật nuôi của nông hộ tỉnh Svay Riêng (2010-2012) 60 3.4 Tình hình chăn nuôi của tỉnh qua 3 năm 85 3.5 Mức độ chi phí trên 1 ha diện tích trồng lúa của nông hộ 65 3.6 Mức độ chi phí sản xuất ngành chăn nuôi của nông hộ/năm 65 3.7 Kết quả và hiệu quả sản xuất lúa tính trên 1 ha của các hộ nông dân tỉnh Svay Riêng năm 2010 đến năm 2012 66 3.8 Tình hình chăn nuôi gia súc ở các hộ điều tra 68 3.9 Kết quả sản xuất bình quân của hộ chăn nuôi 88 3.10 Một số chỉ tiêu hiệu quả kinh tế của hộ chăn nuôi 70 3.11 Thu nhập và cơ cấu thu nhập (tính BQ/hộ/năm) năm 2012 71 3.12 Thu nhập từ sản xuất nông nghiệp/hộ/năm và thu nhập BQ/LĐNN/năm 72 3.13 Cơ cấu kinh tế nông nghiệp của tỉnh Svay Riêng 73 3.14 Tình hình nhân khẩu - lao động BQ một hộ điều tra năm 2012 77 3.15 Tình hình hộ nghèo ở tỉnh Svay Riêng 78 3.16 Tỷ lệ hộ nghèo tại 3 huyện nghiên cứu năm 2012 79 3.17 Mức độ tham gia quyết định sản xuất của nam và nữ (%) 80 3.18 Nguồn phát sinh chất thải trong sản xuất lúa ở tỉnh Svay Riêng 82 3.19 Số lƣợng thuốc bảo vệ thực vật đã sử dụng phục vụ ngành trồng trọt (2010-2012) 83 viii 3.20 Tổng hợp lƣợng chất thải nông nghiệp phát sinh 2010-2012 84 3.21 Tình hình xử lý ô nhiễm môi trƣờng năm 2012 86 3.22 Đánh giá điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức của sản xuất nông nghiệp ở tỉnh Svay Riêng 97 3.23 Mức độ ảnh hƣởng của điều kiện tự nhiên đến sản xuất lúa năm 2012 99 3.24 Quy hoạch phát triển sản xuất nông nghiệp tỉnh Svay Riêng đến 2013 103 3.25 Nguồn vốn đầu tƣ cơ sở hạ tầng cho sản xuất nông nghiệp tỉnh Svay Riêng 105 3.26 Tình hình thu mua lúa ở tỉnh Svay Riêng 112 3.27 Tỷ lệ tiêu thụ sản phẩm trong các hộ điều tra năm 2012 115 3.28 Mức độ tham gia liên kết của các tác nhân trong SXNN ở tỉnh Svay Riêng năm 2012 118 ix DANH MỤC HÌNH STT Tên hình Trang 1.1 Mô tả nội dung phát triển nông nghiệp bền vững 12 2.1 Vị trí của tỉnh Svay Riêng tại Vƣơng quốc Campuchia 33 2.2 Bản đồ hành chính tỉnh Svay Riêng 34 2.3 Khung phân tích phát triển nông nghiệp bền vững 47 2.4 Bản đồ tỉnh Svay Riêng 48 3.1 Cơ cấu giống lúa chủ lực ở tỉnh Svay Riêng (2010-2012) 59 3.2 Năng suất lúa ở tỉnh Svay Riêng (2001-2012) 61 3.3 Sản lƣợng lúa ở tỉnh Svay Riêng (2001-2012) 61 3.4 Mối quan hệ giữa năng suất lúa và xóa đói giảm nghèo 89 3.5 Mối quan hệ giữa thu nhập nông hộ và xóa đói giảm nghèo 90 3.6 Mối quan hệ giữa diện tích trồng trọt và lƣợng thuốc BVTV 92 3.7 Mối quan hệ giữa số lƣợng đầu con lợn thịt và chất thải CN 93 3.8 Ảnh hƣởng của lƣợng mƣa đến năng suất lúa (2009-2011) 100 3.9 Tỷ lệ thu mua sản phẩm của các đối tƣợng thu mua 113 3.10 Tỷ lệ nông hộ nhận thức về sản xuất nông nghiệp 120 3.