Luận án Tiến sĩ: Nghiên cứu thống kê ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến năng suất lúa ở miền Bắc Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN NGUYỄN ĐĂNG KHOA NGHIÊN CỨU THỐNG KÊ ẢNH HƯỞNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN NĂNG SUẤT LÚA Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH KINH TẾ HỌC HÀ NỘI – 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN NGUYỄN ĐĂNG KHOA NGHIÊN CỨU THỐNG KÊ ẢNH HƯỞNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN NĂNG SUẤT LÚA Ở MIỀN BẮC VIỆT NAM Chuyên ngành: Kinh tế học (Thống kê kinh tế) Mã số: 9310101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Người hướng dẫn khoa học: PGS. TRẦN THỊ KIM THU HÀ NỘI – 2023 i LỜI CAM ĐOAN Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này do tôi tự thực hiện và không vi phạm quy định liêm chính học thuật trong nghiên cứu khoa học của Trường Đại học Kinh tế Quốc dân. Hà Nội, ngày tháng năm 2023 Nghiên cứu sinh Nguyễn Đăng Khoa ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. ii DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT.iv DANH MỤC BẢNG.v DANH MỤC BIỂU ĐỒ.

vi DANH MỤC HÌNH.viii PHẦN MỞ ĐẦU.1 CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN SẢN XUẤT LÚA. Cơ sở lý luận về biến đổi khí hậu. Khí hậu và biến đổi khí hậu. Nguyên nhân của biến đổi khí hậu.

Đo lường khí hậu và đánh giá biến đổi khí hậu. Hoạt động sản xuất lúa và năng suất lúa. Khái niệm chung về hoạt động trồng trọt. Hoạt động sản xuất lúa (trồng lúa).

Các kênh tác động của biến đổi khí hậu đến năng suất lúa. Tổng quan nghiên cứu về tác động của biến đổi khí hậu đến năng suất lúa. Tổng quan nghiên cứu về tác động của BĐKH đến kết quả hoạt động sản xuất nông nghiệp trên thế giới. Tổng quan nghiên cứu về tác động của BĐKH đến sản xuất lúa ở Việt Nam 47 1.

Khung nghiên cứu tác động của BĐKH đến năng suất lúa ở miền Bắc Việt Nam.54 CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Xây dựng mô hình kinh tế lượng phân tích ảnh hưởng của BĐKH đến năng suất lúa. Tiếp cận xây dựng mô hình phân tích. Mô hình kinh tế lượng phân tích ảnh hưởng của BĐKH đến năng suất lúa.

Giải thích các biến đưa vào mô hình. Phương pháp ước lượng mô hình và dự đoán thống kê. Nguồn dữ liệu và cách thức thu thập dữ liệu. Nguồn dữ liệu.

Cách thức thu thập, tổng hợp dữ liệu.73 iii CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU VÀ SẢN XUẤT LÚA Ở KHU VỰC MIỀN BẮC VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 2001 – 2020. Tổng quan về khu vực Miền Bắc Việt Nam. Đặc điểm về điều kiện tự nhiên và khí hậu. Đặc điểm về tình hình phát triển kinh tế xã hội của miền Bắc.

Thực trạng sản xuất lúa ở miền Bắc giai đoạn 2001 - 2020. Diện tích trồng lúa. Sản lượng và năng suất lúa hàng năm. Đặc điểm canh tác lúa ở các địa phương miền Bắc.

Tình hình sản xuất lúa trong hai mùa vụ chính ở miền Bắc. Biến đổi khí hậu ở khu vực miền Bắc giai đoạn 2001 - 2020. Biến động của nhiệt độ. Biến động các thiên tai ở miền Bắc nước ta giai đoạn 2001 – 2020.

Biến động các hiện tượng thời tiết cực đoan. Thực trạng về chính sách thích ứng BĐKH trong sản xuất lúa.105 CHƯƠNG 4: PHÂN TÍCH THỐNG KÊ TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ĐẾN NĂNG SUẤT LÚA Ở MIỀN BẮC GIAI ĐOẠN 2001 – 2020. Đặc điểm nguồn số liệu và định hướng phân tích. Đặc điểm nguồn số liệu sử dụng cho phân tích.

Định hướng phân tích. Thống kê mô tả các biến trong mô hình phân tích. Mô tả đặc trưng phân phối của các biến sử dụng trong mô hình. Mô tả mối quan hệ tương quan giữa các biến khí hậu và năng suất lúa.

Phân tích thống kê ảnh hưởng của BĐKH đến năng suất lúa ở Miền Bắc Việt Nam giai đoạn 2001 – 2020. Tác động của BĐKH đến năng suất lúa vụ Đông Xuân. Tác động của BĐKH đến năng suất lúa vụ Mùa. Dự đoán năng suất lúa miền Bắc với dữ liệu năm 2021.

Dự đoán năng suất lúa Đông Xuân của miền Bắc với dữ liệu năm 2021. Dự đoán năng suất lúa Mùa của các tỉnh miền Bắc năm 2021. 133 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 139 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.155 iv DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Giải nghĩa Tiếng Việt BĐKH Biến đổi khí hậu BQT Bình quân trượt ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long ĐBSH Đồng bằng sông Hồng NN&PTNN Nông nghiệp và phát triển nông thôn TD-MNPB Trung du và miền Núi phía Bắc TN&MT Tài nguyên và môi trường Ttb Nhiệt độ trung bình Tiếng Anh IPCC International Panel on Climate Change (Ủy ban liên chính phủ về biến đổi khí hậu) WB World Bank (Ngân hàng thế giới) UN United Nations (Liên hiệp quốc) UNDP United Nations Development Programme (Chương trình phát triển của Liên hiệp quốc) FAO Food and Agriculture Organization (Tổ chức nông nghiệp thế giới) FAOSTAT Food and Agriculture Organization’s Statistics Office (Cơ quan thống kê của tổ chức nông nghiệp thế giới) GSO General Statistics Office (Tổng cục thống kê Việt Nam) IRRI International Rice Research Institute (Viện nghiên cứu lúa gạo quốc tế) The United Nations office for Disaster Risk Reduction (Tổ chức liên hiệp quốc về UNDRR giảm nhẹ rủi ro thiên tai) VHLSS Vietnam Household Living Standard Survey (Khảo sát mức sống hộ gia đình, Việt Nam) FE Fixed Effects (Tác động cố định) FGLS Feasible Generalized Least Square (Bình phương tối thiểu tổng quát hóa khả thi) PCSE Panel Corrected Standard Error (Sai số hiệu chỉnh cho dữ liệu mảng) RCP Representative Concentration Pathways (Kịch bản đường nồng độ khí nhà kính đại diện) MONRE Ministry of Natural Resource and Environment (Bộ Tài nguyên và môi trường, Việt Nam) CARE Cooperative for American Remittances to Europe (Hợp tác trao đổi Mỹ - Âu) SRD Center of Sustainable Rural Development (Trung tâm phát triển nông thôn bền vững) MARD Ministry of Agriculture and Rural Development (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn) v DANH MỤC BẢNG Bảng 1.

Hệ thống các chỉ tiêu thống kê chủ yếu sử dụng để đo lường khí hậu.1: Tổng hợp các biến trong mô hình và kỳ vọng tác động của các biến tới năng suất lúa. Lực lượng lao động từ 15 tuổi trở lên khu vực miền Bắc giai đoạn 2010 – 2020 80 Bảng 3. Tỷ lệ lao động từ 15 tuổi trở lên đang làm việc trong nền kinh tế đã qua đào tạo khu vực miền Bắc (%). Phân bố diện tích gieo trồng lúa ở ĐBSH năm 2020.

Phân bố diện tích gieo trồng lúa ở TD&MNPB năm 2020. Thống kê mô tả các biến xác định cho vụ Đông Xuân toàn miền Bắc (tính từ dữ liệu cấp tỉnh trong giai đoạn 2001 – 2020). Thống kê mô tả các biến trong mô hình vụ Đông Xuân tính cho từng khu vực (TD-MNPB và ĐBSH). Thống kê mô tả các biến xác định cho vụ Mùa (toàn miền Bắc) trong giai đoạn 2001 – 2020 (tính từ dữ liệu cấp tỉnh).

Thống kê mô tả các biến trong mô hình cho vụ Mùa ở 2 khu vực TD-MNPB và ĐBSH trong giai đoạn 2001 - 2020. Kết quả ước lượng tác động của các BĐKH đến năng suất lúa vụ Đông Xuân của Miền Bắc. Kết luận về tác động của các yếu tố khí hậu đến năng suất lúa Đông Xuân khu vực miền Bắc. Kết quả ước lượng tác động của BĐKH đến năng suất lúa Mùa ở miền Bắc.

Kết luận về tác động của các yếu tố khí hậu đến năng suất lúa Mùa khu vực miền Bắc. Dự đoán năng suất lúa Đông Xuân các tỉnh miền Bắc năm 2021. Kết quả dự đoán năng suất lúa Mùa cho các tỉnh miền Bắc với dữ liệu 2021 129 vi DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3. Diện tích lúa cả năm của miền Bắc giai đoạn 2001 - 2020.

Biến động sản lượng lúa hàng năm của các khu vực ở Miền Bắc giai đoạn 2001 - 2020. Biến động năng suất lúa chung cả năm của miền Bắc giai đoạn 2001 - 2020. Biến động năng suất lúa Vụ đông xuân và với vụ Mùa Khu vực miền Bắc giai đoạn 2001 - 2020. Biến động năng suất lúa vụ Đông Xuân ở khu vực miền Bắc giai đoạn 2001 - 2020.

Biến động diện tích và sản lượng lúa Mùa ở miền Bắc giai đoạn 2001 - 2020. Biến động năng suất lúa Mùa các khu vực miền Bắc giai đoạn 2001 – 2020. Biến động nhiệt độ trung bình cả năm khu vực miền Bắc giai đoạn 2001 - 2020. Biến động nhiệt độ tháng cao nhất khu vực miền Bắc giai đoạn 2001 - 2020.

Biến động nhiệt độ tháng thấp nhất khu vực miền Bắc giai đoạn 2001 - 2020. Biến động nhiệt độ trung bình vụ Đông Xuân khu vực miền Bắc giai đoạn 2001 - 2020. Biến động nhiệt độ trung bình vụ Mùa khu vực miền Bắc giai đoạn 2001 - 2020. Biến động lượng mưa khu vực miền Bắc giai đoạn 2001 - 2020.

Biến động lượng mưa vụ Đông Xuân khu vực miền Bắc giai đoạn 2001 - 2020. Biến động lượng mưa vụ Mùa khu vực miền Bắc giai đoạn 2001 - 2020. Biến động số lượng bão (từ cấp 10 trở lên đổ bộ) miền Bắc giai đoạn 2001 - 2020. Số đợt lũ/ lụt trung bình ở khu vực miền Bắc giai đoạn 2001 – 2020 (tính trung bình hàng năm từ dữ liệu địa phương).

Số đợt rét đậm - rét hại kéo dài liên tục trên 3 ngày và tổng số ngày rét đậm rét hại ở khu vực TD&MNPB giai đoạn 2001 – 2020. Ngày rét đậm -rét hại và số ngày bình quân một đợt rét đậm rét hại khu vực ĐBSH giai đoạn 2001 – 2020. Số ngày nắng nóng kéo dài và số ngày bình quân một đợt nóng khu vực TD&MNPB giai đoạn 2001 – 2020. Số đợt nắng nóng kéo dài và số ngày bình quân một đợt nóng khu vực ĐBSH giai đoạn 2001 – 2020.

Quan hệ giữa các biến nhiệt độ và năng suất lúa trong vụ Đông Xuân 118 Biểu đồ 4. Quan hệ giữa các biến lượng mưa và năng suất lúa Đông Xuân. Quan hệ giữa các biến nhiệt độ và năng suất lúa trong vụ Mùa. Quan hệ giữa các biến lượng mưa và năng suất lúa trong vụ Mùa.119 viii DANH MỤC HÌNH Hình 1.

Biểu đồ minh họa sự biến đổi của nhiệt độ trung bình và các hiện tượng thời tiết cực đoan. Thay đổi nồng độ một số các thành phần khí trong khí quyển trái đất khoảng 200 thế kỷ trước cho đến nay. Khung lý thuyết nghiên cứu ảnh hưởng của BĐKH đến năng suất ở miền Bắc Việt Nam. Bản đồ khu vực miền Bắc – Việt Nam.76 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1.