Nông cụ ở tỉnh Vĩnh Long trong thế kỷ XX - Luận án TS Nguyễn Thu Vân

ươnso VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THU VÂN NÔNG CỤ Ở TỈNH VĨNH LONG TRONG THẾ KỶ XX LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ HÀ NỘI - 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THU VÂN NÔNG CỤ Ở TỈNH VĨNH LONG TRONG THẾ KỶ XX Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 92 29 013 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. Trần Thị Nhung 2. Trần Thị Bích Ngọc HÀ NỘI - 2018 i LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trong luận án là điều tra thực địa và thu thập tư liệu của tác giả luận án.

Tôi xin chịu mọi trách nhiệm về công trình của mình. Tác giả luận án Nguyễn Thu Vân i MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Các công trình nghiên cứu chung về nông nghiệp.

Các công trình nghiên cứu, bài viết về nông cụ và chế tạo nông cụ. Các công trình nghiên cứu, bài viết về cơ giới hóa trong nông nghiệp. Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu của luận án. 27 Chương 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI ẢNH HƯỞNG ĐẾN SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP VÀ NÔNG CỤ Ở TỈNH VĨNH LONG THẾ KỶ XX.

Đặc điểm tự nhiên. Đặc điểm xã hội. Hoạt động sản xuất nông nghiệp của người dân ở Vĩnh Long. 41 Chương 3: NÔNG CỤ TRUYỀN THỐNG VÀ CƠ GIỚI HÓA TRONG SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP.

Bối cảnh ra đời của nông cụ truyền thống và các loại nông cụ cơ giới. Nông cụ và sự du nhập nông cụ cơ giới (1919-1960). Thay đổi phương thức canh tác trong hoạt động sản xuất nông nghiệp (1960-2000). 79 Chương 4: MỘT SỐ NHẬN XÉT VỀ NÔNG CỤ TRUYỀN THỐNG VÀ CƠ GIỚI HÓA Ở TỈNH VĨNH LONG.

Một số đặc điểm. Vai trò của nông cụ và nông cụ cơ giới trong sản xuất nông nghiệp. Một số kiến nghị nhằm bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa lịch sử truyền thống và những vấn đề đặt ra cần quan tâm nghiên cứu, giải quyết. 134 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.

140 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 161 ii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chú thích CT Đồng bằng sông Cửu Long ĐBSCL Khoa học xã hội KHXH Khoa học xã hội và nhân văn KHXH và NV Hà Nội HN Nhà xuất bản Nxb Thành phố Hồ Chí Minh TP.HCM Trang tr Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II TTLTQG II iii DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, BẢNG BIỂU -------- DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ STT NỘI DUNG TRANG 1 Biểu đồ 2.1 Những lý do thay đổi hoạt động sản xuất nông nghiệp (%) 48 2 Biểu đồ 3.1 Sử dụng nông cụ (%) 88 3 Biểu đồ 4.1 Những lợi ích từ cơ giới hóa trong hoạt động sản xuất nông nghiệp (%) 126 DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU STT NỘI DUNG TRANG 1 Bảng 3.1 Số lượng máy ở các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long (1976-1985) 101 2 Bảng 3.2 Số lượng máy kéo sử dụng trong nông nghiệp ở tỉnh Vĩnh Long 104 3 Bảng 3.3 Tổng số lượng máy kéo của tỉnh Vĩnh Long (1992-1995) 105 4 Bảng 3.4 Số lượng nông cụ cơ giới sử dụng năm 1994 tại tỉnh Vĩnh Long 106 5 Bảng 3.5 So sánh diện tích đất cây hàng năm được cơ giới hóa của các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long 107 6 Bảng 3.6 Diện tích đất cây hàng năm được cơ giới hóa ở tỉnh Vĩnh Long 108 iv MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trong quá trình phát triển của văn minh nhân loại, nông nghiệp đóng vai trò cực kỳ quan trọng, mang tính mở đầu. Trước khi diễn ra cuộc cách mạng công nghiệp, một bộ phận lớn của nhân loại vẫn sống bằng nghề nông.

Sự tồn tại của các nền văn minh cổ: Văn minh Trung Hoa, văn minh Ấn Độ, văn minh Lưỡng Hà và văn minh Hy – La đã chứng minh điều đó. Cho đến thời kỳ hiện đại, nông nghiệp vẫn chiếm phần quan trọng trong sinh kế của nhân loại. Theo báo cáo của Liên Hiệp Quốc năm 2008 thì châu Phi và châu Á là nơi mà dân số nông thôn vẫn còn nhiều hơn dân số đô thị (CT:1). Việc phát triển những kỹ thuật trong nông nghiệp đã làm gia tăng năng suất và việc áp dụng rộng rãi những kỹ thuật này còn được gọi là cuộc cách mạng nông nghiệp (CT:2), cuộc cách mạng này đã làm thay đổi đáng kể phương thức canh tác trong nông nghiệp trên thế giới và điều đó cũng diễn ra ở Việt Nam.

Từ nhiều thế kỷ, nông nghiệp luôn được xem là nền kinh tế chính ở ĐBSCL, trong đó đóng góp cho sự phát triển của nông nghiệp ở ĐBSCL có vai trò không thể thiếu của việc sử dụng và cải tiến các nông cụ. Vì vậy, nghiên cứu về những nông cụ phục vụ cho hoạt động sản xuất nông nghiệp ở ĐBSCL nói chung, tỉnh Vĩnh Long nói riêng trong thời gian qua là rất cần thiết, đặc biệt trong bối cảnh hiện đại hóa nông nghiệp và nông thôn hiện nay. Vĩnh Long là tỉnh nằm ở trung tâm ĐBSCL, giữa sông Tiền – sông Hậu, giữa hai trung tâm kinh tế là thành phố Cần Thơ và TP. Vĩnh Long có trục quốc lộ 1A, quốc lộ 53, quốc lộ 54, quốc lộ 80 chạy ngang qua nối liền với các tỉnh Trà Vinh, Đồng Tháp và quốc lộ 57 nối liền với Bến Tre; Về đường thủy, Vĩnh Long có sông Mang Thít nằm trong trục đường thủy quan trọng từ TP.HCM qua Vĩnh Long, xuống các vùng Tây Nam sông Hậu.

Địa bàn tỉnh là nơi trung chuyển hàng nông sản từ các tỉnh phía Nam sông Tiền lên TP.HCM và là một trong những địa phương có nền sản xuất đa dạng cho các hoạt động nông nghiệp phong phú của vùng -1- ĐBSCL; Sản xuất nông nghiệp được làm quanh năm, có thế mạnh về kinh tế miệt vườn, dân cư tập trung về đây sinh sống. Tất cả những yếu tố này đã tạo nên một bản sắc văn hóa riêng cho tỉnh Vĩnh Long. Những tiến bộ đạt được trong nông nghiệp có vai trò quan trọng của việc sử dụng nông cụ. Ở ĐBSCL, nông cụ truyền thống là những công cụ đầu tiên được người dân sử dụng để khai phá đất đai và sản xuất.

Qua thời gian, nhiều loại nông cụ truyền thống đã dần thay đổi cho thích hợp với từng vùng đất ở đây. Cùng với việc áp dụng các nông cụ truyền thống trong sản xuất nông nghiệp, một số nông cụ cơ giới cũng được nhập cảng và được tiến hành trên đồng ruộng từ thời Pháp thuộc, nhưng rất hạn chế. Đến nửa sau thế kỷ XX, để duy trì nền nông nghiệp, các máy móc ngày càng được sử dụng nhiều, dần thay thế các nông cụ truyền thống. Sự thay thế này khiến bộ mặt nông nghiệp vùng ĐBSCL nói chung, tỉnh Vĩnh Long nói riêng có một diện mạo mới.

Việc sử dụng nông cụ mới một mặt giúp canh tác thuận lợi hơn, người nông dân đỡ vất vả và đạt năng suất cao hơn, mặt khác, có sự thay đổi lớn trong mối quan hệ cộng đồng nông thôn, nhất là thay đổi cuộc sống của người lao động ở nông thôn. Có thể nói, nông cụ và nông cụ cơ giới đã có những đóng góp quan trọng trong nhiều thế kỷ khai phá và phát triển ở ĐBSCL nói chung và tỉnh Vĩnh Long nói riêng, gắn với những biến đổi sâu sắc trong đời sống văn hóa – xã hội, tuy nhiên cho đến nay, chưa có những công trình nghiên cứu thực sự chuyên sâu và hệ thống về vấn đề này. Ngoài ra, việc ít quan tâm nghiên cứu về nông cụ khiến cho các thế hệ trẻ không hiểu biết một phần những giá trị văn minh vật chất mà người Việt ở phương Nam đã kế thừa và phát triển trong quá trình đi mở đất, vì vậy, việc nghiên cứu về nông cụ ở tỉnh Vĩnh Long trước hết sẽ là một bổ khuyết cho thiếu sót trên. Đồng thời, thông qua việc nghiên cứu các nông cụ sử dụng trong sản xuất nông nghiệp sẽ có cái nhìn toàn diện về hệ thống nông cụ tại tỉnh Vĩnh Long, bên cạnh đó, nghiên cứu này cũng mong muốn việc sưu tầm, bảo quản các nông cụ sẽ được các ban ngành văn hóa ở địa phương quan tâm, không những nhằm bảo lưu các giá trị văn hóa truyền thống của địa phương mà còn giúp các thế hệ trẻ hiểu biết sâu sắc -2- những đóng góp của các công cụ sản xuất trong quá trình khai khẩn vùng đất mới của cha ông.

Với những lý do trên, chúng tôi chọn vấn đề: Nông cụ ở tỉnh Vĩnh Long trong thế kỷ XX làm đề tài luận án tiến sĩ lịch sử, chuyên ngành Lịch sử Việt Nam. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Luận án tìm hiểu nông cụ ở tỉnh Vĩnh Long trong thế kỷ XX, những ảnh hưởng của các loại nông cụ đối với sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của tỉnh. Trên cơ sở đó đưa ra một số gợi ý cho các nhà quản lý ở tỉnh Vĩnh Long trong việc xây dựng chính sách phát triển nông nghiệp và bảo tồn các loại nông cụ truyền thống.

Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận án hướng vào việc thực hiện các nhiệm vụ cơ bản sau: - Tìm hiểu những yếu tố: Điều kiện tự nhiên, văn hóa, xã hội, chính trị, phương thức canh tác, khoa học kỹ thuật đã ảnh hưởng đến sự cải tiến, thay đổi nông cụ sản xuất trong nông nghiệp ở tỉnh Vĩnh Long trong thế kỷ XX. - Sự giao lưu và tiếp biến văn hóa của các cư dân Việt, Khmer, Chăm, Hoa trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp. - Đóng góp của nông cụ và nông cụ cơ giới đối với sự phát triển của sản xuất nông nghiệp Vĩnh Long. Rút ra một số đặc điểm từ việc nghiên cứu nông cụ ở một địa bàn cụ thể là tỉnh Vĩnh Long.

- Đưa ra một số gợi ý cho các nhà quản lý tỉnh Vĩnh Long trong việc xây dựng chính sách phát triển nông nghiệp và bảo tồn những nông cụ truyền thống ở tỉnh Vĩnh Long. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu chính của luận án là các loại nông cụ được sử dụng trong hoạt động sản xuất nông nghiệp, đặt trong bối cảnh -3- điều kiện tự nhiên và điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội tại vùng đất Vĩnh Long.