Luận án nghiên cứu thành phần bọ xít bắt mồi và lợi dụng Coranus spp. quản lý sâu hại đậu rau tại Hà Nội

Tính cấp thiết của đề tài Cây đậu rau là nguồn thực phẩm quan trọng không thể thiếu được trong đời sống hàng ngày của mỗi gia đình, chúng cung cấp các chất như: Canxi, Kali, Vitamin B6, Magie,…và nhiều loại Vitamin giúp nâng cao sức khỏe và tăng sự đề kháng của con người. Các chủng loại rau nói chung, đậu rau nói riêng còn là mặt hàng xuất khẩu có giá trị. Theo Cục Trồng trọt, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (2009) [6] diện tích trồng rau của cả nước là 735.335 héc ta, năng suất đạt 161,6 tạ/ha và sản lượng là 11,86 triệu tấn/năm. Trong các chủng loại rau thì đậu rau có một vai trò rất quan trọng.

Hiện nay ở Việt Nam có rất nhiều loại đậu rau được trồng gồm: đậu Hà Lan, đậu cove, đậu đũa, đậu ván, đậu rồng, đậu ngọt, đậu trạch, Chúng là những loại cây trồng mang lại giá trị kinh tế cao cho người nông dân và được gieo trồng quanh năm ở tất cả các vùng chuyên canh rau. Tuy nhiên, giống như các loại cây trồng khác, việc sản xuất cây đậu rau còn gặp rất nhiều rủi ro do sự tấn công gây hại của nhiều loài dịch hại, trong đó các loài sâu, bệnh chính thường xuất hiện phát sinh gây hại ở tất cả các vùng trồng đậu rau ở mọi thời vụ gieo trồng. Chúng làm giảm năng suất, giá trị thương phẩm và chất lượng của cây đậu rau. Để phòng chống dịch hại bảo vệ cây đậu rau ở vùng Hà Nội, biện pháp quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) đã được người nông dân áp dụng khá mạnh, song nhu cầu sử dụng hóa chất, phân bón và các chất điều tiết sinh trưởng vẫn không ngừng gia tăng và trở thành một thói quen của họ trong công tác bảo vệ cây rau.

Việc gia tăng quá mức số lần sử dụng thuốc trừ sâu hoá học không chỉ tiêu diệt các loài sâu hại, mà còn làm nhiều loài sâu hại chủ yếu tăng tính kháng thuốc; một số loài sâu hại thứ yếu gia tăng số lượng và trở thành loài hại chủ yếu, bên cạnh đó thuốc hóa học còn làm suy giảm tài nguyên thiên 2 địch của dịch hại trong tự nhiên. Nhiều loài côn trùng bắt mồi, côn trùng ký sinh trước đây là loài thiên địch phổ biến có vai trò tích cực trong điều hòa số lượng sâu hại chính trên rau, đến nay hoặc là biến mất hoặc chỉ xuất hiện với số lượng và tần suất rất thấp không còn phát huy vai trò hạn chế sâu hại, chẳng hạn các loài thuộc nhóm bọ xít bắt mồi, bọ rùa và bọ cánh cứng bắt mồi khác. Nhiều loài côn trùng bắt mồi có sống sót sau khi phun thuốc hóa học, khả năng sinh sản, tuổi thọ và tập tính bắt mồi của chúng còn bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Thêm vào đó sự đô thị hóa ngày càng tăng đã biến nhiều diện tích trồng cây rau trong đó có cây đậu rau thành nhà ở, đường giao thông, nhà máy sản xuất công nghiệp.

Điều này làm cho nơi trú ngụ, trốn tránh cũng như nguồn cung cấp thức ăn cho các loài côn trùng bắt mồi ngày càng bị thu hẹp. Dẫn đến không chỉ mất cân bằng sinh thái tăng, mà còn làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính đa dạng sinh học nhóm côn trùng bắt mồi. Distant (1910) [51] cho rằng trong nhóm côn trùng bắt mồi sâu hại đậu rau, các loài bọ xít bắt mồi (BXBM) thuộc bộ Heteroptera được biết là những loài thiên địch quan trọng trên nhiều cây trồng nông nghiệp. Nhóm bọ xít bắt mồi chủ yếu phải kể đến các loài thuộc họ bọ xít ăn sâu Reduviidae, họ bọ xít giả ăn sâu Nabidae, các loài thuộc phân họ Asopinae (họ bọ xít năm cạnh Pentatomidae) như: loài Andrallus spinidens, các loài thuộc giống Cantheconidea, loài bọ xít Orius sauteri (họ bọ xít hoa Anthocoridae) và loài bọ xít mù xanh Cyrtorhinus livipennis (họ bọ xít mù Miridae).

Ở Việt Nam trong một thời gian dài, chúng ta mới chỉ quan tâm nghiên cứu về thành phần loài bọ xít bắt mồi, vai trò của một số loài quan trọng cùng với các đặc điểm sinh học, sinh thái của chúng trên cây đậu tương, cây ngô, cây rau họ hoa thập tự, còn ít quan tâm nghiên cứu trên cây đậu rau. Mặt khác vấn đề sản xuất rau an toàn nói chung, cây đậu rau nói riêng đang là mối quan tâm hàng đầu của nhiều vùng sản xuất rau trong cả nước đặc biệt vùng trồng rau ở Hà Nội và phụ cận. 3 Việt Nam đã gia nhập AFTA và WTO, thách thức lớn nhất trong thời gian này là chúng ta cần sản xuất và xuất khẩu rau an toàn đáp ứng nhu cầu cao ở trong nước và thị trường thế giới. Trong mục tiêu phát triển nông nghiệp hàng hoá bền vững, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm và thân thiện với môi trường đến năm 2015 và định hướng đến 2020 của Việt Nam chỉ rõ tất cả những vùng sản xuất rau an toàn, trong đó cây đậu rau phải được sản xuất theo tiêu chuẩn GAP nhằm cung cấp các sản phẩm rau an toàn, đồng thời phát triển bền vững vành đai xanh cũng như tạo vùng trồng rau an toàn cho các đô thị ở một số tỉnh đồng bằng sông Hồng (dẫn theo Báo cáo sản xuất rau an toàn ở Hà Nội của Sở NN & PTNT (2010) [29].

Chính vì vậy, biện pháp sinh học phòng chống sâu hại chính trên đậu rau đang được quan tâm đặc biệt. Để sử dụng các loài bọ xít bắt mồi một cách có hiệu quả trong quản lý tổng hợp sâu hại đậu rau, ngoài việc duy trì, lợi dụng và bảo vệ chúng trên cánh đồng chúng ta cần có những nghiên cứu đầy đủ hơn về đa dạng thành phần loài, xác định đặc điểm sinh học, sinh thái học của loài phổ biến, cũng như kỹ thuật nhân nuôi hàng loạt loài có ý nghĩa và thử nghiệm chúng trong biện pháp sinh học phòng chống sâu hại trên đồng ruộng. Làm được điều này không chỉ giúp tạo cơ sở khoa học đề xuất những biện pháp tốt nhất nhằm bảo vệ, duy trì và lợi dụng tập hợp các loài thiên địch trong đó có nhóm bọ xít bắt mồi trên cây đậu rau, mà còn kịp thời bổ sung số lượng thiếu hụt của chúng khi bị tác động bởi yếu tố môi trường, nhất là sự tác động của con người, góp phần bảo tồn nguồn gen hữu ích của các loài bọ xít bắt mồi quan trọng. Xuất phát từ yêu cầu của khoa học, thực tiễn sản xuất đậu rau an toàn, chúng tôi thực hiện đề tài: "Nghiên cứu thành phần bọ xít bắt mồi và khả lợi dụng hai loài Coranus fuscipennis Reuter và Coranus spiniscutis Reuter trong quản lý tổng hợp sâu hại đậu rau tại vùng Hà Nội".

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài 2. Ý nghĩa khoa học - Xác định thành phần loài bọ xít bắt mồi trên cây đậu rau, góp phần bổ sung vào danh mục các loài bọ xít bắt mồi trên cây đậu rau ở Việt Nam. - Bổ sung những dẫn liệu khoa học về đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái học, vai trò của hai loài bọ xít bắt mồi (Coranus fuscipennis Reuter và Coranus spiniscutis Reuter) trong hệ sinh thái đồng trồng đậu rau, giúp người trồng rau có nhận thức về chúng một cách hợp lý. Ý nghĩa thực tiễn - Đề xuất phương pháp nhân nuôi hai loài bọ xít bắt mồi phổ biến Coranus fuscipennis Reuter và Coranus spiniscutis Reuter nhằm sử dụng chúng trong phòng chống sâu hại chính trên cây đậu rau ở Hà Nội.

- Xác định mối quan hệ giữa các loài bọ xít bắt mồi phổ biến và vật mồi của chúng trên cây đậu rau, giúp người trồng rau nhận biết vai trò của hai loài bọ xít bắt mồi. - Cung cấp tài liệu khoa học cho nông dân, cán bộ kỹ thuật, cán bộ quản lý ở địa phương nhận biết, bảo vệ và lợi dụng các loài bọ xít bắt mồi để phòng chống sâu hại đậu rau trong quá trình sản xuất rau an toàn. Mục đích và yêu cầu của đề tài 3. Mục đích của đề tài Trên cơ sở xác định thành phần loài bọ xít bắt mồi (BXBM) thuộc bộ Cánh khác Heteroptera trên cây đậu rau, đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái học của hai loài bọ xít bắt mồi Coranus fuscipennis Reuter và Coranus spiniscutis Reuter, đề xuất khả năng bảo vệ, lợi dụng chúng trong quản lý tổng hợp sâu hại chủ yếu (bộ cánh vảy Lepidoptera) trên đậu rau, góp phần sản xuất đậu rau an toàn và bảo vệ môi trường.

Yêu cầu của đề tài - Xác định được thành phần loài của các loài bọ xít bắt mồi (BXBM ) thuộc bộ Heteroptera trên cây đậu rau tại Hà Nội. - Xác định được đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái học của hai loài BXBM phổ biến Coranus fuscipennis Reuter và Coranus spiniscutis Reuter và vai trò của chúng trong việc điều hoà số lượng sâu hại chính thuộc bộ Lepidoptera trên cây đậu rau. - Có kết quả điều tra diễn biến mật độ của Coranus fuscipennis Reuter và Coranus spiniscutis Reuter và vật mồi của chúng (sâu hại chủ yếu thuộc bộ Lepidoptera) trên cây đậu rau dưới ảnh hưởng của một số yếu tố sinh thái (thời vụ gieo trồng, số lần phun thuốc và trồng rau trong nhà lưới) tại Hà Nội. - Đề xuất được phương pháp nhân nuôi, bảo vệ, lợi dụng hai loài BXBM Coranus fuscipennis Reuter và Coranus spiniscutis Reuter trong quản lý tổng hợp sâu hại chủ yếu trên cây đậu rau.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4. Đối tượng nghiên cứu - Những loài bọ xít bắt mồi thuộc bộ Heteroptera; - Các loài sâu hại chủ yếu thuộc bộ cánh vẩy Lepidoptera là vật mồi của BXBM. Phạm vi nghiên cứu Điều tra, thu thập xác định thành phần loài, mức độ phổ biến, tần suất xuất hiện, vị trí số lượng của các loài bọ xít bắt mồi thuộc bộ Heteroptera trên cây đậu rau. Xác định đặc điểm hình thái, sinh học, sinh thái, vai trò của hai loài bọ xít bắt mồi Coranus fuscipennis Reuter và Coranus spiniscutis Reuter, mối quan hệ giữa loài BXBM phổ biến với vật mồi của chúng (sâu hại chủ yếu 6 thuộc bộ Lepidoptera) trên cây đậu rau dưới ảnh hưởng của một số yếu tố sinh thái.

Đề xuất phương pháp nhân nuôi và lợi dụng hai loài bọ xít bắt mồi phổ biến phòng chống một số loài sâu chính hại đậu rau trong điều kiện thực nghiệm.