Luận án tiến sĩ: Biến dị di truyền ớt qua lai ghép giống - Trường Đại học Cần Thơ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ TRẦN NGỌC CHI NGHIÊN CỨU BIẾN DỊ DI TRUYỀN CỦA VIỆC LAI VÀ GHÉP CÁC GIỐNG ỚT DỰA VÀO ĐẶC TÍNH NÔNG HỌC VÀ DẤU PHÂN TỬ DNA LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH CÔNG NGHỆ SINH HỌC Mã số: 62 42 02 01 NĂM 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ TRẦN NGỌC CHI MÃ SỐ NCS: P0915001 NGHIÊN CỨU BIẾN DỊ DI TRUYỀN CỦA VIỆC LAI VÀ GHÉP CÁC GIỐNG ỚT DỰA VÀO ĐẶC TÍNH NÔNG HỌC VÀ DẤU PHÂN TỬ DNA LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH CÔNG NGHỆ SINH HỌC Mã số: 62 42 02 01 NGƯỜI HƯỚNG DẪN PGS. TRƯƠNG TRỌNG NGÔN NĂM 2022 LỜI CẢM ƠN Để luận án được hoàn thành bên cạnh sự cố gắng nổ lực của bản thân còn có sự đóng góp, giúp đỡ động viên nhiệt tình của nhiều cá nhân và tập thể. Tôi xin trân trọng gởi lời cảm ơn chân thành nhất đến: - Ban Giám Hiệu trường Đại học Cần Thơ, Viện Nghiên cứu và Phát triển Công nghệ sinh học, Khoa Sau Đại học và các phòng ban chức năng khác của Trường Đại học Cần Thơ đã tạo điều kiện cho tôi được học tập và nghiên cứu tại trường. - Ban Giám hiệu Trường Đại học Tiền Giang, Phòng Tổ chức hành chính, Phòng Quản lý Khoa học & hợp tác quốc tế và quý Thầy Cô Khoa Nông nghiệp và Công nghệ Thực phẩm đã luôn tạo điều kiện, động viên giúp đỡ về nhiều mặt để tôi có điều kiện thực hiện luận án của mình.

Đồng thời cảm ơn các bạn sinh viên các khóa của Ngành Công nghệ sinh học tại trường đã hỗ trợ giúp đỡ và động viên tôi rất nhiều. - Xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu nhất đến PGS. Trương Trọng Ngôn đã luôn bao dung động viên tinh thần, hướng dẫn tận tâm để giúp tôi có thể vượt qua khó khăn để hoàn thành được luận án và hoàn thành khóa học của mình. - Quý Thầy Cô Trường Đại học Cần Thơ, đặc biệt là quý Thầy Cô ở Viện Nghiên cứu & Phát triển Công nghệ sinh học, các anh chị Nghiên cứu sinh, đã luôn động viên khích lệ tinh thần và giúp đỡ tôi vượt qua các khó khăn trở ngại về nhiều mặt, đồng thời cảm ơn các bạn học viên cao học và các bạn sinh viên đã hỗ trợ trong thời gian tôi làm thí nghiệm tại Viện.

- Đặc biệt tôi gởi lời cảm ơn đến gia đình, cha mẹ, anh chị và chồng với con luôn là chỗ dựa giúp đỡ và động viên tôi có đủ nghị lực để vượt qua chặng đường khó khăn để hoàn thành được luận án này. Thông qua thời gian học tập tại Trường và thực hiện luận án tôi đã học tập được nhiều kiến thức mới và rút ra được nhiều kinh nghiệm chuyên môn cho bản thân. Tuy nhiên với khả năng và thời gian có hạn tôi thấy mình khó có thể tránh khỏi những thiếu sót. Kính mong sự góp ý của Quý Thầy Cô và các nhà khoa học để tôi có điều kiện học hỏi và sửa chữa, bổ sung để luận án được tốt hơn.

Trân trọng cảm ơn! Nghiên cứu sinh Trần Ngọc Chi i TÓM TẮT Ớt là một loại gia vị quan trọng trong bữa ăn của con người và là nguồn xuất khẩu lớn của nước ta. Nguồn giống ớt hiện nay chủ yếu là các giống F1 nhập nội phụ thuộc vào thị trường giống nước ngoài và giá thành cao. Vì vậy việc nghiên cứu và sản xuất giống nội địa là việc làm cần thiết. Trong các phương pháp chọn tạo giống ớt thì phương pháp lai và ghép là 2 phương pháp phổ biến được sử dụng lâu đời.

Vì vậy đề tài sử dụng 2 phương pháp này nhằm nghiên cứu xác định sự thay đổi di truyền khi lai và ghép giữa 3 giống ớt có kiểu hình khác biệt nhau cụ thể như sau: ghép giữa Sừng với Hiểm và Hiểm với Cà ở những độ tuổi và độ dài gốc ghép khác nhau (50 ngày: 15 và 20 cm, 60 ngày: 20 và 25 cm, 70 ngày: 25 và 30 cm); lai giữa 2 cặp giống ớt Sừng với Hiểm và Sừng với Cà khảo sát thể hệ lai F1. Kết quả đối với ghép đã nhận thấy được sự ảnh hưởng của gốc ghép lên cành ghép đối với cặp ghép Sừng-Hiểm có sự thay đổi về màu bao phấn, dạng lá và thay đổi làm tăng kích thước cũng như khối lượng trái của cây ghép cao hơn cành ghép ở các độ tuổi 60 ngày 20 cm, 25cm và 70 ngày 25 cm, tuy nhiên về hình dạng trái không có sự thay đổi; cặp Hiểm-Sừng có sự thay đổi màu bao phấn, dạng lá và dạng trái thiên về giống Sừng. Tương tự cặp ghép Cà và Hiểm cũng nhận thấy có sự thay đổi trên màu bao phấn, dạng lá và dạng trái thì cũng phần lớn thiên về giống với cành ghép, tuy nhiên các tính trạng số lượng trên trái có sự vượt trội hơn cành ghép ở một số nghiệm thức. Kết quả khảo sát dựa trên các cặp mồi SSR liên kết tính trạng trái không nhận thấy sự thay đổi giữa các nghiệm thức ghép và với gốc và cành ghép; đối với vùng gen CaOvate nhận thấy các cây ghép đều thiên về giống với cành ghép.

Kết quả lai thuận nghịch thu được các thế hệ lai F1 như sau: lai giữa Sừng và Hiểm đều có hoa có màu bao phấn trung gian giưa cha và mẹ, lá đều thiên về giống với cây Sừng và trái cũng có dạng trái cũng như hướng trái chỉ địa thiên về giống với cây Sưng ở cả 2 phép lai; lai giữa Sừng và Cà đều có dạng hoa giống với Sừng nhưng màu bao phấn vàng giống như Cà ở cả 2 phép lai, về lá cặp Sừng-Cà giống Sừng nhưng cặp Cà-Sừng lại giống Cà, về dạng trái 2 phép lai giống nhau khi lai giữa Sừng thon dài và Cà tròn thu trái F1 có dạng trung gian và đều có hướng chỉ địa giống như ớt Sừng. Từ khóa: CaOvate, dấu phân tử, ghép, lai, SSR, Ớt ii ABSTRACT Chilli is an important spice in everyone’s meal as well as a major export product of Vietnam. Most current chilli species are domestically imported F1s that are dependent on high-priced overseas markets. Therefore, it is vital to research and produce domestic chilli species.

Among different chilli cultivation techniques, crossbreed and grafting are the two most popular and longstanding techniques. This research has used these two techniques to determine the genetic changes after cross-breeding and grafting between three chilli species with different shapes; specifically: grafting Sung with Hiem and Hiem with Ca with different growth rate and rootstocks’ length (50 days: 15 and 20cm, 60 days: 20 and 25cm, 70 days: 25 and 30cm); cross-breeding two pairs of Sung with Hiem and Sung with Ca to study F1 hybrids. The result has shown the impact of rootstocks on grafted boughs of Sung – Hiem grafted pair having differences in their tether color, leaf shape, and an increase in size as well as weight of the grafted plants’ fruits, which are more than the grafted boughs of 60 days at 20 cm, 25cm and of 70 days at 25cm, yet there are no differences in fruit shape; the Hiem – Sung pair has a difference in its tether color, while its leaf and fruit shape are the same with the Sung species. Similarly, there are also some differences in Ca – Hiem grafted pair in terms of its tether color, leaf shape, and fruit shape that are inclined to be the same as the grafted boughs; however, there is a surpass in the fruits’ quantity traits compared with grafted boughs in some experiments.

The research results based on linked SSR pairs do not point out any differences between experimented grafts with rootstocks and grafted boughs; with regards to the CaOvate gene order, we notice that the grafted plants are similar to grafted boughs. The reversible hybrid process has produced the following F1: hybrids of Sung and Hiem to produce a tether with an osculant color of the father and mother plants, its leaf is similar to Sung plants while its fruits are similar in shape and in its downward pointing direction to Sung plants in both hybrids; hybrids Sung and Ca to produce flowers that are similar to Sung but the tether’s yellow color is similar to Ca in both hybrids, the leaf shape of the Sung– Ca pair is similar to Sung while the Ca – Sung is similar to Ca the fruit shape of both hybrids is the same after hybrids slim, long Sung with round-shaped Ca to produce an F1 that is osculant-shaped and similar at its downward pointing direction to Sung chillies. Keywords: CaOvate, Capsicum, graft, hybrid, molecular marker, SSR. iii LỜI CAM ĐOAN Tôi tên là Trần Ngọc Chi, là NCS ngành Công nghệ sinh học, khóa 2015 (đợt 1).

Tôi xin cam đoan luận án “Nghiên cứu biến dị di truyền của việc lai và ghép các giống ớt dựa vào đặc tính nông học và dấu phân tử DNA” là công trình nghiên cứu khoa học thực sự của bản thân tôi được sự hướng dẫn của PGS. Trương Trọng Ngôn. Các thông tin được sử dụng tham khảo trong đề tài luận án được thu thập từ các nguồn đáng tin cậy, đã được kiểm chứng, được công bố rộng rãi và được tôi trích dẫn nguồn gốc rõ ràng ở phần Danh mục Tài liệu tham khảo. Các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án này là do chính tôi thực hiện một cách nghiêm túc, trung thực và không trùng lắp với các đề tài khác đã được công bố trước đây.

Tôi xin lấy danh dự và uy tín của bản thân để đảm bảo cho lời cam đoan này. Cần Thơ, ngày tháng năm 2022 Người hướng dẫn Tác giả thực hiện PGS. Trương Trọng Ngôn Trần Ngọc Chi iv MỤC LỤC Trang Lời cảm ơn. iii Lời cam đoan.iv Mục lục.v Danh sách hình.ix Danh sách bảng.

xii Danh sách từ viết tắt. xiv Chương I: GIỚI THIỆU. Mục tiêu nghiên cứu.3 Nội dung nghiên cứu.4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.1 Đối tượng nghiên cứu.2 Phạm vi nghiên cứu.5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án.1 Ý nghĩa khoa học.2 Ý nghĩa thực tiễn.6 Điểm mới của luận án.4 Chương II: TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Tổng quan về cây ớt.1 Giới thiệu về cây ớt.2 Nguồn gốc cây ớt.3 Đặc điểm bộ gen cây ớt.4 Đặc điểm thực vật.1 Đặc điểm hình thái cây ớt.2 Các thời kỳ sinh trưởng của cây ớt.

Sơ lược về giống và chọn giống cây trồng.1 Khái niệm về giống cây trồng.2 Các tính trạng và đặc tính của giống.3 Mục tiêu chọn tạo giống ớt.1 Giá trị của cây ớt.2 Mục tiêu tạo giống ớt. Biến dị di truyền.2 Biến dị di truyền.3 Sự biến dị di truyền trên cây ớt.1 Sự biến dị dạng cây con.2 Sự biến dị hình dạng thân và cành.3 Sự biến dị dạng lá.4 Sự biến dị dạng hoa và cuống.5 Sự biến dị dạng trái và số lượng trái.6 Sự biến dị dạng hạt. Phương pháp ghép.2 Lịch sử ghép.3 Cơ sở khoa học của ghép cây.