Luận án tiến sĩ: Quy chiếu thời gian trong tiếng Việt từ góc nhìn ngôn ngữ học tri nhận - Lê Thị Cẩm Vân

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC ---------- LÊ THỊ CẨM VÂN QUY CHIẾU THỜI GIAN TRONG TIẾNG VIỆT TỪ GÓC NHÌN NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Huế, 2023 ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC ---------- LÊ THỊ CẨM VÂN QUY CHIẾU THỜI GIAN TRONG TIẾNG VIỆT TỪ GÓC NHÌN NGÔN NGỮ HỌC TRI NHẬN Ngành: NGÔN NGỮ HỌC Mã số: 9229020 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. TS Nguyễn Văn Hiệp 2. TS Trương Thị Nhàn Huế, 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi. Các cứ liệu nêu trong luận án là trung thực.

Các trích dẫn dùng trong luận án đều có chú thích nguồn rõ ràng. Các kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kì công trình của tác giả nào khác. Huế, ngày 22 tháng 9 năm 2023 Tác giả luận án Lê Thị Cẩm Vân LỜI CẢM ƠN Trước hết, tôi muốn bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy cô hướng dẫn, GS. Nguyễn Văn Hiệp và PGS.

Trương Thị Nhàn, những người đã chỉ dẫn, dìu dắt và động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Cảm ơn thầy cô vì lòng trìu mến và niềm mong đợi mà đã trao cho đứa học trò là tôi nhiều tài liệu quý. Tôi sẽ không thể nào hoàn thành luận án nếu không nhận được sự giúp đỡ về tài liệu từ GS. Nguyễn Văn Hiệp – Viện Ngôn ngữ học Việt Nam, PGS.

Trương Thị Nhàn –Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế, PGS. Hoàng Dũng – Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, PGS. Trần Văn Phước – Trường Đại học Ngoại ngữ, Đại học Huế, PGS. Trịnh Sâm – Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, TS.

Phan Trang – Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia Hà Nội, TS. Nguyễn Hoàng Trung – Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Phạm Hùng Việt – Viện Từ điển học và Bách khoa thư, TS. Lê Lâm Thi – Trường Đại học Ngoại Ngữ, Đại học Huế, TS.

Nguyễn Văn Vượng – Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế vì những chỉ dẫn về khối liệu Việt ngữ. Nguyễn Thị Bạch Nhạn, PGS. Hoàng Tất Thắng đã gánh vác giúp tôi công việc chuyên môn để tôi có thời gian nghiên cứu. Tôi sẽ không thể hoàn thành luận án đúng thời gian như mong đợi nếu không có sự giúp đỡ nhiệt tâm, trách nhiệm và chân thành này.

Đặc biệt tôi muốn gửi lời cảm ơn đến TS. Nguyễn Thị Bạch Nhạn vì những trao đổi chuyên môn với cô đã đưa tôi đến cơ duyên thực hiện luận án này. Tôi cũng muốn bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGS. Hoàng Dũng, người thầy lớn đã trao truyền tri thức, kinh nghiệm nghiên cứu và thắp lên trong tôi lòng yêu Ngôn ngữ học.

Cho tôi gửi lời cảm ơn đến Tổ Ngôn ngữ - Hán Nôm, Khoa Ngữ văn và Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế vì đã luôn tạo điều kiện về mọi mặt để tôi chuyên tâm hoàn thành luận án. Cảm ơn Khoa Ngữ văn và Phòng Đào tạo Sau đại học Trường Đại học Khoa học - Đại học Huế, Ban Đào tạo và công tác sinh viên Đại học Huế đã hỗ trợ tôi trong suốt quá trình theo học nghiên cứu sinh. Cảm ơn Thư viện Quốc gia, Cục thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia đã luôn kịp thời hỗ trợ để tôi có được các tài liệu đã công bố liên quan đến đề tài một cách nhanh chóng. Lòng biết ơn tự thẳm sâu tôi muốn gửi đến gia đình - những người thân yêu đã luôn đồng hành, ủng hộ và giúp đỡ tôi trong những ngày tôi bận rộn.

Cảm ơn những người bạn quý đã động viên tôi trong suốt nhiều năm dài. Hành trình vạn dặm chỉ mới bắt đầu. Cho tôi được bày tỏ lòng tri ân đến những ân nhân đã giúp đỡ tôi ở những bước đầu tiên trên con đường vạn dặm ấy. Huế, ngày 22 tháng 09 năm 2023 Nghiên cứu sinh MỤC LỤC MỤC LỤC.

i DANH MỤC BẢNG. iv DANH MỤC HÌNH. vi DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT, KÍ HIỆU VÀ QUY ƯỚC TRÌNH BÀY vii MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Bố cục của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN .2 Tổng quan tình hình nghiên cứu .1 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài ở phạm vi ngoài nước .2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài ở phạm vi trong nước .1 Các vấn đề lý thuyết về thời gian .2 Các vấn đề lý thuyết về khung quy chiếu .3 Khái niệm khung và phạm trù toả tia trong Ngôn ngữ học tri nhận .44 Chương 2 CÁC KHUNG QUY CHIẾU THỜI GIAN VÀ SỰ ĐỒ CHIẾU TỪ CÁC KHUNG QUY CHIẾU KHÔNG GIAN SANG CÁC KHUNG QUY CHIẾU THỜI GIAN TRONG TIẾNG VIỆT .2 Dòng thời gian tinh thần trong tiếng Việt .1 Trục của dòng thời gian tinh thần trong tiếng Việt .2 Hướng của dòng thời gian và sự phân bố quá khứ - tương lai trên dòng thời gian trong tiếng Việt .3 Các khung quy chiếu không gian trong tiếng Việt .1 Khung quy chiếu không gian tuyệt đối trong tiếng Việt .2 Khung quy chiếu không gian nội tại trong tiếng Việt .3 Khung quy chiếu không gian tương đối trong tiếng Việt .4 Các trường hợp lưỡng khả .4 Các khung quy chiếu thời gian trong tiếng Việt .1 Khung quy chiếu thời gian tuyệt đối trong tiếng Việt .2 Khung quy chiếu thời gian nội tại trong tiếng Việt .3 Khung quy chiếu thời gian tương đối trong tiếng Việt .5 Sự đồ chiếu từ các khung quy chiếu không gian sang các khung quy chiếu thời gian trong tiếng Việt .1 Sự đồ chiếu từ không gian sang thời gian với trường hợp khung quy chiếu tuyệt đối .2 Sự đồ chiếu từ không gian sang thời gian với trường hợp khung quy chiếu nội tại .3 Sự đồ chiếu từ không gian sang thời gian với trường hợp khung quy chiếu tương đối .4 Nhận xét về sự đồ chiếu từ khung quy chiếu không gian sang khung quy chiếu thời gian trong tiếng Việt .6 Tiểu kết………………………………………………………………………88 Chương 3 SỰ TRI NHẬN VÀ BIỂU ĐẠT QUY CHIẾU THỜI GIAN QUA KHÔNG GIAN TRONG TIẾNG VIỆT: NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP LÙI, QUA, SANG, TỚI, ĐẾN .2 Sự tri nhận và biểu đạt quy chiếu thời gian qua không gian: nghiên cứu trường hợp từ lùi.1 Lùi biểu đạt không gian .2 Lùi biểu đạt thời gian .3 Sự tri nhận và biểu đạt quy chiếu thời gian qua không gian: nghiên cứu trường hợp qua, sang .1 Qua, sang biểu đạt không gian .2 Qua, sang biểu đạt thời gian .4 Sự tri nhận và biểu đạt quy chiếu thời gian qua không gian: nghiên cứu trường hợp tới, đến .1 Tới, đến biểu đạt không gian .2 Tới, đến biểu đạt thời gian .5 Nhận xét về lùi, sang, qua, tới, đến. 150 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

154 NGUỒN NGỮ LIỆU. 160 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ. P9 iii DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1 Các quan niệm khác nhau về hệ thống khung quy chiếu thời gian……….2 Các biến thể của ý niệm thời gian…………………….1 So sánh các biểu đạt thời gian trong tiếng Việt và tiếng Quan Thoại……………………………………………………………………………….2 Khung quy chiếu thời gian tuyệt đối trong tiếng Việt……………………70 Bảng 2.3 Khung quy chiếu thời gian nội tại trong tiếng Việt……….4 Khung quy chiếu thời gian tương đối trong tiếng Việt ………………….5 Khái quát về sự đồ chiếu khung quy chiếu không gian sang khung quy chiếu thời gian trong tiếng Việt……………………………………………………….1 So sánh lùi biểu đạt không gian và lùi biểu đạt thời gian……………….2 So sánh qua và sang trong biểu đạt không gian và thời gian……………123 Bảng 3.3 So sánh tới và đến trong biểu đạt không gian và thời gian….4 Khả năng biểu đạt thời gian của lùi, sang, qua, tới, đến….5 Khả năng tham gia quy chiếu thời gian của qua, sang, tới, đến………….6 Khả năng tham gia vào kết hợp biểu đạt thời gian trực chỉ của sang, qua, tới, đến…………………………………………………………………………….146 iv DANH MỤC HÌNH Hình 1.1 Kịch cảnh có thể được mô tả theo nhiều khung quy chiếu khác nhau….2 Các khung quy chiếu không gian.3 Khung quy chiếu thời gian tuyệt đối………………………………….4 Khung quy chiếu thời gian nội tại……………………………………….5 Khung quy chiếu thời gian tương đối……………………………………42 Hình 2.1 Phối cảnh “con khỉ ở phía sau tảng đá” trong tiếng Việt…….2 Khung quy chiếu thời gian tương đối trong tiếng Việt………………….3 Phối cảnh “con mèo ở trước cái cây” trục trước – sau…….4 Phối cảnh “Quả bóng ở phía trước cái ghế” …….1 Phối cảnh chuyển động lùi trong không gian…………………………….1 Chuỗi sự tình trong thời gian………………………………….2 Quan hệ thời gian tam tố với G ∈ tương lai, F trước G……………….3 Quan hệ thời gian tam tố với G ∈ tương lai, F sau G……………….4 Khung quy chiếu thời gian tương đối: biến thể phản chiếu…………….5 Quan hệ thời gian tam tố với G ∈ quá khứ, F trước G……………….6 Quan hệ thời gian tam tố với G ∈ quá khứ, F sau G….7 Khung quy chiếu thời gian tương đối: biến thể chuyển dịch……….8 Sự đồ chiếu mô hình quy chiếu từ không gian sang thời gian: sự tình chuyển động…………….9 Biểu diễn trên dòng thời gian của sự tình “trong tháng 6”………….10 Biểu diễn trên dòng thời gian của sự tình “vào lúc 7 giờ”………….11 Hướng trong khung quy chiếu không gian tuyệt đối……………….12 Hướng trong khung quy chiếu thời gian tuyệt đối……………….13 Sự đồ chiếu quan hệ trực chỉ trong không gian lên thời gian……………88 Sơ đồ 2.14 Hướng trong khung quy chiếu không gian trực chỉ………………….15 Hướng trong khung quy chiếu thời gian nội tại trực chỉ……………88 Sơ đồ 2.16 Sự đồ chiếu quan hệ chuỗi trong không gian lên thời gian…………….1 Phối cảnh thời gian của sự tình “chiến tranh đã lùi xa”……………….2 Phối cảnh không gian của sự tình “màu sơn vàng của nửa cầu phía nam cứ lùi dần sau lưng họ”……………….3 Phối cảnh thời gian “lùi về năm 2019”……………….4 Phối cảnh không gian “tàu SE8 được kéo lùi lại đúng vị trí dừng tránh”…………………………………………………………………………….5 Phối cảnh “dịch bệnh kéo nền kinh tế Ấn Độ lùi lại 20 năm”…………108 Sơ đồ 3.6 Phối cảnh một vật bị đẩy lùi trong không gian………….7: Phối cảnh “xung đột liên miên đẩy nền kinh tế đất nước lùi lại hàng chục năm”…………………………………………………………………………….8 Phối cảnh không gian “tàu SE8 được kéo lùi lại đúng vị trí dừng tránh” ở hướng khác……………………………………………………………………….9 Phối cảnh thời gian “trước đó, thời điểm phóng vệ tinh này đã phải lùi lại một ngày”…………………………………………….10 Phối cảnh lùi một thời điểm về phía tương lai……………………….11 Phối cảnh lùi một sự kiện về phía tương lai………………………….12 Phối cảnh “Thế kỷ 20 đi qua”…………………………………………126 Sơ đồ 3.13 Phối cảnh “xuân sang”………………………………….14 Phối cảnh “mùa đông đã tới”…….