Luận án: Phân tích diễn ngôn ngôn ngữ văn bản hợp đồng tiếng Việt - Trần Thị Thùy Linh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRẦN THỊ THÙY LINH NGHIÊN CỨU NGÔN NGỮ VĂN BẢN HỢP ĐỒNG TIẾNG VIỆT TỪ BÌNH DIỆN PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Hà Nội - 2016 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRẦN THỊ THÙY LINH NGHIÊN CỨU NGÔN NGỮ VĂN BẢN HỢP ĐỒNG TIẾNG VIỆT TỪ BÌNH DIỆN PHÂN TÍCH DIỄN NGÔN CHUYÊN NGÀNH: VIỆT NGỮ HỌC MÃ SỐ: 62 22 01 15 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: GS.TS Nguyễn Thiện Giáp Hà Nội - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả được trình bày trong luận án này là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về nội dung luận án. Tác giả luận án Trần Thị Thùy Linh LỜI CẢM ƠN Luận n ủ t i sẽ không thể hoàn tất nếu không đƣợc sự động viên và hƣớng dẫn tận tình củ Gi o sƣ - Tiến S Nguyễn Thiện Giáp.

Thầy đã dành nhiều thời gi n và ng sứ để hƣớng dẫn, đọc và nhận xét bản thảo gi p ho t i hoàn thành đƣợ luận n này Tôi xin chân thành cảm ơn thầy cô trong Khoa Ngôn ngữ họ , gi đình, đồng nghiệp và bạn bè đã tạo điều kiện, ủng hộ, động viên và chia sẻ để tôi có thể hoàn thành luận án. Mặ dù đã ố gắng hoàn thiện luận án bằng mọi sự nỗ lực và khả năng ủa mình, tuy nhiên không thể tránh khỏi những thiếu sót, nên tôi rất mong nhận đƣợc những đóng góp quý b u ủ Quý thầy cô và các bạn đồng nghiệp. Xin chân thành cảm ơn TRẦN THỊ THÙY LINH MỤC LỤC MỤC LỤC. 1 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.

4 DANH MỤC CÁC BẢNG. 7 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN 12 1. Tổng quan t n n ng n cứu. Tình hình nghiên ứu phân tí h diễn ng n .1 2 Tình hình nghiên ứu văn bản hợp đồng.

Văn bản và d ễn ngôn. P ân tíc văn bản và p ân tíc d ễn ngôn. Một số b n d ện trong p ân tíc d ễn ngôn. Các mô n lí t uyết đƣợc vận dụng .5 2 Phƣơng ph p phân tí h thể loại.

K á quát về văn bản ợp đồng .6 1 Kh i niệm hợp đồng .6 2 Ng n ngữ văn bản hợp đồng .6 3 Ngữ ảnh và mụ đí h gi o tiếp ủ văn bản hợp đồng. 39 T ểu kết c ƣơng 1. 41 CHƢƠNG 2: NHỮNG ĐẶC TRƢNG VỀ TRƢỜNG CỦA VĂN BẢN HỢP ĐỒNG TIẾNG VIỆT. Các p ƣơng t ức t ể ện c ức năng tƣ tƣởng trong văn bản ợp đồng.

44 2 2 1 Về hệ thống huyển t. 44 222 C qu trình huyển t - Phƣơng thứ thể hiện hứ năng tƣ tƣởng trong văn bản hợp đồng. Dan óa và ện tƣợng mở rộng cụm dan từ – P ƣơng t ện ngữ p áp tạo tính chính xác cho văn bản ợp đồng t ếng V ệt. 57 1 2 3 1 Hiện tƣợng d nh hóa trong văn bản hợp đồng tiếng Việt.

57 2 3 2 Mở rộng ụm d nh từ. C u cản và c uyển tác c u cản trong văn bản ợp đồng. 63 2 4 1 Chu ảnh huyển t. 63 242 C phƣơng thứ biểu thị hu ảnh và huyển t hu ảnh trong văn bản hợp đồng tiếng Việt.

64 T ểu kết c ƣơng 2. 66 CHƢƠNG 3: NHỮNG ĐẶC TRƢNG VỀ Ý CHỈ CỦA VĂN BẢN HỢP ĐỒNG TIẾNG VIỆT. Tình thái trong văn bản ợp đồng. 69 3 2 1 Tình th i trong ng n ngữ.

C phƣơng tiện từ vựng – ngữ ph p thể hiện tính tình th i trong văn bản hợp đồng. Hàn động ngôn từ cam kết trong văn bản ợp đồng. 86 3 3 1 Kh i qu t về hành động ng n từ m kết. 86 3 3 2 Điều kiện thự hiện hành động ng n từ m kết.

88 3 3 3 Hoàn ảnh nảy sinh hành động ng n từ m kết trong văn bản hợp đồng. 91 3 3 4 Biểu thứ ng n hành m kết trong văn bản hợp đồng. 93 T ểu kết c ƣơng 3. 113 CHƢƠNG 4: NHỮNG ĐẶC TRƢNG VỀ PHƢƠNG THỨC CỦA VĂN BẢN HỢP ĐỒNG TIẾNG VIỆT.

Cấu trúc vĩ mô của văn bản ợp đồng. 116 421 C yếu tố bắt buộ phải ó. 117 422 C yếu tố tùy nghi trong văn bản hợp đồng. 123 4 2 3 Cấu tr âu điều kiện trong văn bản hợp đồng.

124 4 2 4 Đoạn văn trong văn bản hợp đồng. N ững yếu tố t uộc cấu trúc v mô của văn bản ợp đồng. 133 4 3 1 Cấu tr Đề – Thuyết trong văn bản hợp đồng. 133 2 4 3 2 Đề ho trong văn bản hợp đồng.

136 433 C phƣơng tiện liên kết trong văn bản hợp đồng. 141 T ểu kết c ƣơng 4. 152 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 156 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

171 3 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT VBHĐ : văn bản hợp đồng PTDN : phân tích diễn ngôn BLDS : Bộ luật Dân sự HĐNT : hành động ngôn từ HĐNTCK : hành động ngôn từ cam kết BTNH : : biểu thức ngôn hành BTNHCK : biểu thức ngôn hành cam kết NDMĐ : nội dung mệnh đề ĐTNH : động từ ngôn hành ĐTTT : động từ tình thái 4 DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2 1: Tỉ lệ kiểu qu trình trong VBHĐ. 56 Bảng 3 1: Tần số xuất hiện động từ và tổ hợp từ tình th i trong VBHĐ. 74 Bảng 3 2: Bảng thống kê tần số xuất hiện động từ ng n hành m kết và động từ biểu thị hành vi m kết VBHĐ. 103 Bảng 4 1: Tỉ lệ khung đề và hủ đề trong VBHĐ.

140 Bảng 4 2: Liên kết trong tiếng Anh. 142 Bảng 4 3: Tần số xuất hiện ủ phép liên kết trong VBHĐ. 142 5 DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ Hình 1.1: C ấp độ ng n ngữ .1: Khảo s t hung về huyển t .2: M hình huyển t hu ảnh trong tiếng Việt: Những sự lự họn b n đầu .1: Hệ thống kiểu tình th i .2: C kiểu ý ngh tình th i trong VBHĐ .1: Cấu tr v m ủ một VBHĐ .2: C h phân loại đoạn văn .3: Tỉ lệ xuất hiện phép liên kết trong VBHĐ. Lí do c ọn đề tà VBHĐ là công cụ pháp lí quan trọng để các chủ thể trong xã hội tr o đổi, dịch chuyển các lợi ích do mình tạo ra và nhận lại những lợi ích vật chất cần thiết từ các chủ thể khác nhằm thỏa mãn các nhu cầu hính đ ng ủa mình.

VBHĐ ũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình vận hành của nền kinh tế, vì nó là hình thức pháp lí ơ bản của sự tr o đổi hàng hóa, dịch vụ trong xã hội. Trong hầu hết các BLDS cổ điển, hợp đồng chiếm một vị trí trung tâm và đƣợc chế định với dung lƣợng lớn nhất so với các chế định khác do vai trò trung tâm củ nó đối với trật tự thị trƣờng. Xã hội càng phát triển, hợp đồng ngày àng đƣợc sử dụng nhƣ là một chuẩn mực ứng xử phổ biến giữa các cá nhân với nhau, giữa cá nhân với tổ chứ , ơ qu n nhà nƣớc hoặc giữa các tổ chức với nh u trong l nh vực dân sự, kinh doanh và nhiều l nh vực khác nhau củ đời sống. Thực tế hiện nay, trên thế giới ũng nhƣ ở Việt N m đã ó ng trình nghiên cứu, các sách chuyên khảo, gi o trình đề cập tới vấn đề hợp đồng nhƣng hủ yếu dƣới gó độ của những nhà làm luật với các vấn đề trọng tâm là nghiên cứu khái niệm và x định bản chất hợp đồng, nghiên cứu về pháp luật điều chỉnh hợp đồng, nghiên cứu về điều kiện có hiệu lực của hợp đồng, nghiên cứu về các nguyên tắc giao kết hợp đồng, nghiên cứu về thực hiện hợp đồng và quản lí nhà nƣớc về hợp đồng, nghiên cứu về hoàn thiện pháp luật hợp đồng Đối với l nh vực ngôn ngữ học, VBHĐ chỉ đƣợc dành cho một vị trí khá khiêm tốn trong các công trình liên qu n đến vấn đề phong cách chứ năng và k thuật soạn thảo văn bản.

Hiện hƣ ó một công trình nào chỉ đề cập tới những vấn đề ngôn ngữ trong VBHĐ. Trong khi đó, đây lại là yếu tố quan trọng nhất chi phối và t động tới chất lƣợng của VBHĐ. Hay nói cách khác, ngôn ngữ hính là phƣơng tiện quan trọng hàng đầu trong việc chuyển tải các quyền và ngh vụ của các chủ thể tham gia kí kết hợp đồng. Chính vì vậy, việc nghiên cứu ngôn ngữ VBHĐ bằng phƣơng ph p PTDN để làm nổi rõ các đặ trƣng ủa VBHĐ và để xem xét nó nhƣ là một công cụ quyền lực, thể hiện ý chí, nguyện vọng của các chủ thể giao kết trong hoạt động chuyển dịch lợi ích là hết sức cần thiết.

7 Từ giữ thế kỉ , nghiên ứu ngôn ngữ không còn bị giới hạn trong việc miêu tả các hình thức ngôn ngữ độc lập với mụ đí h h y hứ năng mà i ngƣời ta quan tâm bây giờ là chức năng ủa các hình thức. Sự qu n tâm này đã phản nh đƣợ bƣớc phát triển của ngôn ngữ học từ chủ ngh hình thức sang chứ năng luận. Ngôn ngữ hành chứ nhƣ một công cụ giao tiếp và công cụ phản ánh củ on ngƣời. Mặ dù đã có nhiều thể loại văn bản đƣợc soi s ng dƣới lí thuyết của ngữ pháp chứ năng nhƣng đến nay vẫn hƣ i tìm hiểu VBHĐ ở bình diện này.

Do đó, hƣớng chung của luận án là nghiên cứu các đặ trƣng ngôn ngữ của VBHĐ nhằm làm nổi rõ những t động của các đặ trƣng này đến chất lƣợng ũng nhƣ hiệu quả của VBHĐ. Vì những lí do nêu trên, h ng t i đã lựa chọn đề tài luận án: Nghiên cứu ngôn ngữ VBHĐ tiếng Việt từ bình diện phân tích diễn ngôn. Đố tƣợng ng n cứu và p ạm v ng n cứu 2.