Luận án Tiến sĩ: Quá trình Chuyên hóa của một số Thực từ thành Giới từ trong Tiếng Việt

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÔNG HỢP HÀ NỘI VŨ VĂN THỊ QUA TRINH CHUYEN HOA CUA MOT SO THUC TU THANH GIGI TU TRONG TIENG VIET Chuyén nganh : LY LUAN NGON NGU Mã số: 50408 Luận án Phó tién si khoa học ngữ uăn Người hướng dân khoa học: NGUYÊN LAI (to sứ, tiên sĩ Ngôn ngữ học HÀ NỘI - 1995 MỤC LỤC Chương I: CHUONG MO DAU I. Dat van đề II. Yonghia va gia tri thue tién cha dé tai. Vài nét về lịch sử vấn để IV.

Đối Lượng nghiên cứu._ Phương pháp, tư liêu và những khó khan trong nghiên cứu. Chương II - NHỮNG KHÁI NIỆM LÝ THUYẾT CƠ BẢN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI.— Khai niệm thực từ và hư tù Il. Văn để chuyển hóa và khuynh hướng ngữ pháp hóa trong tiéng Viet I. Giới từ và vị trí của giới từ trong hệ thông ngân ngữ Chương III: KHẢO SÁT CƠ CHẾ CHUYỂN HÓA TỪ THỰC TỪ THÀNH HƯ TỪ L Vài nét trước khi khảo sát Il.

Khảo sát sự chuyên hóa của từ "về" như môi đại điện của nhóm động tư. Khảo sát sự chuyển hóa của từ "của" như một đại điện của su chuyển hóa của đanh từ. Những nhân tố tác động tạo nên quá trình chuyển hóa. 54 Chương IV.

CÁC PHƯƠNG THỨC CHUYỂN HÓA VÀ MỨC ĐỘ HƯ HÓA [L Vài nét trước khi khảo sat 58 Il. Phương thức chuyển hóa và mức độ hư hóa của nhóm từ chỉ hướng. Phương thức chuyển hóa và mức đồ hư hóa của 90) nhóm từ chỉ vị trí Chương V. NHÌN NHẬN MỘT SỐ VẤN ĐỀ VÀ ĐẶC DIEM CUA MOT SO GIỚI TỪ TIẾNG VIỆT DƯỚI GÓC ĐỘ CỦA SỰ CHUYỂN HÓA L— Nhìn nhận sự phân loại chức năng của hư từ dưới góc độ của sự chuyên hóa 100 II.

Đặc điểm và vai trò của hệ thông giới từ trong sự phát triển của tiếng Việt hiện đại 117 IH. Mét vài suy nghĩ về qua trình chuyên hóa và ứng dung 139 KẾT LUẬN. 144 Chuong I CHƯƠNG MỞ ĐẦU |. DAT VAN BE: a.

Trong những năm gần đây, vấn để "hư từ" tiếng Việt đã được nhiều nhà Việt. ngữ học trong và ngoài nước quan tâm. Mỗi nhà nghiên cứu đều có cách tiếp cận vấn để khác nhau và lý giải ở các mức độ khác nhau, song hầu hết cae tac gia déu dé cập đến vân để nguồn gốc thực từ của (một số khá lớn) hư từ tiếng Việt: đồng thời, hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp, đều khẳng định tính hiện thực của quá trình chuyển hóa thực từ thành hư từ trong tiếng Việt. Tuy nhiên cho đến này, chưa có công trình nào đi sâu vào khảo sát, phần tích và lý giải toàn điện vấn dé nay.

Vì, đây không phải là một vấn để đễ dàng và trên thực tế cũng khó có thể đi đến một quan niệm thông nhất. Tiếng Việt là một. ngôn ngữ đơn lập phân tích tính điển hình, cấu trúc âm tiết chặt chẽ; số lượng âm tiết sử dụng trong hệ thống ngôn ngữ hạn chế. Tuy nhiên, tiếng Việt vẫn có đây đủ khả năng diễn đạt tất cả mọi lĩnh vực đời sống, từ sinh hoạt hàng ngày đến những vấn đề phức tạp về văn chương, văn hóa, tôn giáo.

khoa học, chính trị, triết. cả những ngôn ngữ hiện đại khác Để có được khả năng này, tiếng Việt không chỉ phát triển manh mẽ về số lương tr vựng mà còn có một hệ thống cấu trúc ngữ pháp khá hoàn chỉnh phí vụ cho việc diễn đạt tư tưởng con người trên các lình vưc đó. Trong tiếng Việt, hệ thống hư từ đã được phát triển mạnh mẽ và đã hình thành nên một. hệ thống làm công cụ ngữ pháp khá phong phi, dap ứng được những nhu cầu của tiếng Việt hiện đại.

Mặt khác, do đặc trưng loại hình của tiếng Việt, nên hầu hết các hư từ làm công eu ngữ pháp đều được chuyển hóa từ thực từ. Vì vậy, nghiên cứu quá trình chuyển hóa này là một. việc làm cần thiết và bổ ích cả về phương điện lý thuyết. lẫn thực hành.

Quá trình chuyển hóa thực từ thành hư từ là một quá trình diễn ra song song của hai bình điên: - bình điện ý nghĩa, đó la qua trình hư hóa hay quá trình mất đần ý nghĩa từ vựng chân thực cụ thể của từ; - bình điện ngư pháp, đó là quá trình chuyển đổi chức vụ cú pháp từ vai trò một. yếu tô chính sang một. thành tố phụ đấm nhận một chức năng ngữ pháp mời. Vì vậy mục tiêu cơ bẩn của công trình này đồi hỏi phải giải quyết được cac nhiệm vụ sau: (1 Khảo sát, phân tích và nêu lên được quá trình điển biến nội tai cơ chế ngữ nghĩa của từ với tư cách là một thực thể /ữ 0ựng - ngư nghĩa va tr vung - ngữ pháp gắn với quá trình vận đông chuyển nghĩa và chuyển đổi chức năng ngữ pháp của từ.

Nói một cách khác, phải chỉ ra được quá trình ngữ pháp hóa trên cơ sở của sự biến đổi nôi tai bên trong cd chê ngữ nghĩa của từ. (2) Van đề ngữ pháp hóa gắn liển với vấn để hư hóa là mọt quá trình. Quá trình ấy có thể bao gồm những bước chuyển tiếp khác nhau mà mỗi bước đều có thể là kết quả của một quá trình vận đông trước đó và đến lượt mình, nó cũng có thể là tiền để cho bước chuyển hóa tiếp theo. Do đó, cần phải khảo sát, phân tích để nêu lên được đấc điểm của sự chuyển hóa, các phương thức chuyển hóa khác nhau của các tu, cũng như các bước chuyển hóa có thể có trong quá trình hư hóa - ngư pháp hóa của tù.

(3) Xác định được những tiền đề, nhân tố các tác động nên quá trình hư hóa của từ. (4) Việc khảo sát, phân tích làm sáng tỏ quá trình này có thể lý giải được chiều sâu của các hiện tượng ngữ pháp trên cơ sở ngữ nghĩa; đồng thời qua đó có thể nêu lên được một. đặc trưng của loại hình ngôn ngữ đơn lập. Ý NGHIA VA GIA TRI THUC TIEN CUA DE TAI.

Về mặt lý luận, nghiên cứu quá trình chuyển hóa có thể cho nhép tìm ra được một. số qui luật phát. triển của tiếng Việt nói riêng va 1 Ẹ ngôn ngữ đơn lập nói chung. Việc nghiên cứu quá trình này cho phép ta hiển sâu hơn về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và tr duy, vai trò của tu duy, của sự nhận thức và sự phát.

triển xã hội đối với sự phát triển ngôn ngữ: đồng thời có thể đánh giá được khả năng của tiếng Việt hiện đại trong việc điển dat những khái niệm trừu tượng triết. học cũng như khả năng biểu đạt về khoa học kỹ thuật của tiêng Việt trong thê giới hiện đại. Trên cơ sở của quá trình chuyển hóa cho phép lý giải được tính "đa chức năng" của từ mà một số nhà Việt ngữ học thường gọi, và tư đó có thể đưa ra một cách nhìn khả quan hơn về việc phân xuất, xác định các chức năng của từ; đồng thời, có thể lý giải được tính chất không điển hình của giới từ tiếng Việt (hay nói cách khác chỉ ra khả năng lược bỏ hoặc sử dụng của một. số giới từ trong một số cấu trúc mà nhì một.

số nhà nghiên cứu thường gọi là kha nang ed dong). Nghiên cứu quá trình này có thê vạch ra được một số đác trưng cơ bản của hệ thống hư từ tiếng Việt, qua đó có thể xây dựng nên tiên chí phân định chức năng một cách cu thê và thực tiễn hơn, đồng thời có thể đề xuất ra được các thủ tục phân tích ngữ pháp áp dụng vào viêc phân tích thành phần câu: cách tạo lập và phân tích những câu phức hợp ứng dụng vào việc dạy tiếng Việt cho người nước ngoài, và ngay cä cho người Việt Nam. Hơn nữa, kết quả nghiên cứu còn có thể cho phép xây dựng nên những cuốn từ điển tối thiểu, hoặc những sách công cu ứng dụng cho việc dạy tiếng. Nếu có thể, kết quả nghiên cứu này có thể áp dụng vào việc phân tích, xác định văn bản về niên đại, tác giả.

VAL NET VE LICH SU VAN DE. Có thể nói, hư từ trong tiếng Việt là một vấn để lớn, mà nhiều tác giả đã để cập đến. Tuy nhiên hầu hết các tác giả mới chỉ đừng lại ở chỗ thảo luận nhiều về van đề của từ hư như các tiêu chí phần định giữa thực từ và hư từ, vai trò của hư từ, ngữ nghĩa của từ hư, v. mà ít eó tác giả đi sâu vào quá trình chuyển hóa, mặc dù hầu hết các tác giả đều nói tới nguồn gốc thực từ của hấu hết các hư từ trong tiếng Viêt Để tiếp cận đến vấn để này.

có lẽ trước hết, chúng ta hãy điểm đanh một sô hướng nghiên cứu sau: I. Nhóm các công trình có xu hướng đì 0ào lịch sử gắn uới một số từ eu thểnhư: > « re Kk ta ” z ` " ˆ ig * a , > - Vé su dién bién cua nhém từ chỉ nguyên nhân của tác giả N. Xtankiêvich; Tạp chí ngôn ngữ - 4/1985. - Một sô cứ liệu về từ hư trong "Quốc âm thị tập” và trong "Hồng Đức quốc âm thi tập (thế kỷ 15) của Vũ Dức Nghiên TCNN 4/1985.

' SG sa ^ ` wypst iw” ˆ , 7 WRTAT - Tìm hiêu về từ "dâu". của Phan Van Phức, TCƠNN, 1/1983. Nhóm công trình dì oùo tiêu chí nhận dạng hư từ qua chức năng cú pháp như: “Thảo luận vấn đề xác định từ hư trong tiếng Viet “của Nguyễn Minh Thuyết; Tạp chí Ngôn Ngữ, 4/1985 và tạp chí ngôn ngữ 3/1986. Pace SA % sử 5 3 2š - Thử dùng một.

số tiêu chí đề khu biệt hư từ cú pháp (giới từ) và hư từ phi cú pháp (hư từ chỉ hướng đi sau động từ) của Định Thanh Huệ: Tạp chí Ngôn ngữ 4/1985. Nhóm công trình đi oào phẩm chất nghĩa của từ hư nh: « + - Ngữ nghĩa của một số từ hư của Nguyễn Đức Dần, Tap chí Ngôn ngữ 2/1982. “ a“ er ˆ “al s P— - Trở lại câu chuyện từ loại của Phan Ngọc, Những vấn để của ngữ pháp tiếng Việt, Nhà xuất bản khoa học xã hội: Hà Nội, LY89. Nhóm công trinh di vao so sanh loai hinh nhu: « ` * ` , ˆ i a * Tự ø “ã - Về loại hình các ý nghĩa không gian (qua tư liệu các ngôn Á 7 ° , oO.

TD z a ~ ˆ ngữ Đông Nam A) cua LV. Samatina: Tap chí ngôn ngữ sô 4/1985. Geek coco pose ye ae : .