Luận án tiến sĩ: Khảo sát các động từ tình thái trong tiếng Việt - Bùi Trọng Ngoãn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN  BÙI TRỌNG NGOÃN KHẢO SÁT CÁC ĐỘNG TỪ TÌNH THÁI TRONG TIẾNG VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI - 2004 DANH MỤC CÁC BẢNG  Trang Bảng 2. 186 DANH MỤC NHỮNG TỪ VIẾT TẮT  - (*A) : A không chấp nhận được - (ĐT) : động từ - (ĐTTT) : động từ tình thái - (HVTL) : hành vi tại lời - (HY) : hàm ý - (TGĐ) : tiền giả định - (TM) : tường minh - (VTTT) : vị từ tình thái MỤC LỤC  Trang phụ bìa Trang Lời cam đoan Mục lục Danh mục các bảng Danh mục những từ viết tắt MỞ ĐẦU 1 Chương 1. NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 7 1.1 Khái niệm tình thái 7 1.2 Khái niệm ĐTTT và ĐTTT trong tiếng Việt 17 1.3 Các cách phân loại ĐTTT tiếng Việt theo hướng ngữ nghĩa 30 Chương 2: BÌNH DIỆN KẾT HỌC CỦA ĐỘNG TỪ TÌNH THÁI TIẾNG VIỆT 36 2.1 Ngữ đoạn vị từ và những thuộc tính ngữ nghĩa- ngữ pháp của động từ trong ngữ đoạn vị từ 36 2.2 Trung tâm của ngữ đoạn động từ có ĐTTT 38 2.3 Cấu trúc tham tố của ngữ đoạn ĐTTT 39 2.4 Thành tố phụ trước của ngữ đoạn ĐTTT 40 2.5 Thành tố phụ sau của ngữ đoạn ĐTTT 76 2.6 Vai trò của ĐTTT đối với sự đề bạt chủ ngữ 98 2.7 Tổng kết chương 99 Chương III: BÌNH DIỆN NGHĨA HỌC CỦA ĐTTT TIẾNG VIỆT 103 3.1 Đặc điểm ngữ nghĩa của lớp động từ tình thái nhận thức 103 3.2 Đặc điểm ngữ nghĩa của lớp động từ tình thái đạo nghĩa 146 3.3 Tổng kết chương 159 Chương IV: BÌNH DIỆN DỤNG HỌC CỦA ĐTTT TIẾNG VIỆT 163 4.1 Một số vấn đề chung 163 4.2 ĐTTT trong những phát ngôn có HVTL thuộc lớp tái hiện 166 4.3 ĐTTT trong những phát ngôn có HVTL thuộc lớp điều khiển 169 4.4 ĐTTT trong những phát ngôn có HVTL thuộc lớp biểu cảm 187 4.5 ĐTTT trong những phát ngôn có HVTL thuộc lớp cam kết 192 4.6 ĐTTT trong những phát ngôn có HVTL thuộc lớp tuyên bố 192 4.7 Tổng kết chương 194 KẾT LUẬN 196 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 201 TÀI LIỆU THAM KHẢO 202 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài: Trong những năm gần đây, các nhà ngôn ngữ học đã chuyển trọng tâm chú ý từ ngôn ngữ học cấu trúc sang ngôn ngữ học chức năng, quan tâm nhiều hơn đến công năng của ngôn ngữ với tư cách là công cụ giao tiếp và những bình diện làm nên nghĩa của câu.

Khái niệm ngữ nghĩa của câu được mở rộng, không chỉ bó hẹp ở nghĩa miêu tả (representative) mà còn là nghĩa tình thái (modality), không chỉ quan tâm đến hiển ngôn mà còn cố gắng làm sáng tỏ các cơ chế làm nảy sinh hàm ý, không chỉ quan tâm đến phát ngôn trần thuật với giá trị chân nguỵ của nó mà còn quan tâm cả những phát ngôn có hiệu lực tại lời khác. Trong bối cảnh như vậy, các xu hướng ngữ pháp thiên về hình thức đã bộc lộ một số nhược điểm không thể bỏ qua, đặc biệt ở năng lực giải thích của chúng. Ngữ pháp chức năng, với tư cách là một khuynh hướng ngữ pháp thiên về ngữ nghĩa, được hình thành đã phần nào khắc phục các nhược điểm của ngữ pháp hình thức. Một trong những trọng tâm mà ngữ pháp chức năng hiện đang theo đuổi là nghiên cứu tình thái của câu.

Đã có những công trình nghiên cứu chuyên sâu về tình thái (J. Givón) trong từng ngôn ngữ cụ thể hay xuyên ngôn ngữ. Trong những phương tiện ngôn ngữ đánh dấu tình thái thì các động từ tình thái (ĐTTT) (modal verbs) chiếm một vị trí rất quan trọng, như nhận định của Louis Goosens, một trong những cộng sự của nhà ngữ pháp chức năng Hà Lan S. Dik: "Tình thái, trong tất cả các phương diện của nó, là một thành tố nội dung của ngôn ngữ và các ĐTTT là phương thức quan trọng để biểu thị các đặc trưng khác nhau của tình thái trong hầu hết các ngôn ngữ trên thế giới" (Goosens: "Tình thái và các động từ 2 tình thái: Một số vấn đề đặt ra đối với ngữ pháp chức năng", in trong A.

Ở Việt Nam, các công trình dành cho tình thái rất ít, riêng về các ĐTTT thì dường như chúng chưa được quan tâm nghiên cứu đúng mức. Chỉ có lẻ tẻ một số bài báo sơ bộ khảo sát các động từ được, bị, phải đề cập đến các ĐTTT như một trong những phương tiện biểu thị tình thái (Hoàng Tuệ, [111]), một vài luận án khảo sát sâu một nhóm ĐTTT hoặc trong các chuyên luận ngữ pháp, khi bàn đến các tiền giả định và hàm ý, một số ví dụ về các ĐTTT được nêu ra minh họa (Cao Xuân Hạo, [45], [47]). Trong chuyên luận "Động từ trong tiếng Việt", Nguyễn Kim Thản cũng chỉ mới phác qua vài trang về nhóm ĐTTT và tiêu chí phân loại cũng như các đặc trưng ngữ nghĩa chỉ được nêu hết sức sơ sài [89, tr. Có thể thấy, những vấn đề sau đây hoàn toàn chưa được nghiên cứu đúng với tầm quan trọng của chúng: a) Xác định các ĐTTT với tư cách là một tiểu lớp động từ (ĐT) cơ hữu của tiếng Việt.

b) Vai trò của các ĐTTT với tư cách là một loại phương tiện biểu thị các nội dung tình thái của câu (tình thái khách quan/ tình thái chủ quan/ tình thái nhận thức/ tình thái đạo nghĩa. c) Tổ chức của các đoản ngữ có ĐTTT làm trung tâm cùng sự lí giải tổ chức đó về phương diện ngữ nghĩa. d) Vai trò của ĐTTT trong tổ chức cấu trúc của câu (sự chế định của các vị ngữ là ĐTTT đối với việc lựa chọn chủ ngữ trong câu, việc hiện thực hóa các thành phần phụ khác). e) Các kiểu hành vi ngôn ngữ mà các ĐTTT có thể tham gia biểu thị.

Chính vì vậy, chúng tôi đã chọn nghiên cứu những vấn đề nêu trên. 3 Chúng tôi nhận thấy rằng đây là một việc làm cần thiết đối với thực tiễn nghiên cứu và giảng dạy Việt ngữ ở Việt Nam hiện nay. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu: Luận án đặt cho mình nhiệm vụ nghiên cứu những vấn đề liên quan đến ĐTTT. Đây là những vấn đề mang tính thời sự, đặc biệt trong bối cảnh ngày càng có nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đến các bình diện ngữ dụng của câu và đẩy mạnh các nghiên cứu theo hướng ngữ pháp - ngữ nghĩa.

Cụ thể, luận án sẽ tập trung vào các nhiệm vụ nghiên cứu sau đây: 2. Xác định các ĐTTT trong tiếng Việt và các tiểu lớp của nó. Theo ngữ pháp truyền thống, các phạm trù từ vựng ngữ pháp nói chung và các ĐTTT nói riêng được phân xuất dựa theo những tiêu chí có tính nguyên tắc chung (ý nghĩa ngữ pháp khái quát, các đặc điểm hình thái và cú pháp). Tuy nhiên, luận án chọn cách tiếp cận của ngữ pháp - ngữ nghĩa.

Theo đó, các ĐTTT trong tiếng Việt cũng có những đặc trưng ngữ nghĩa chung với các ĐTTT trong các ngôn ngữ khác, đó là: "a. Động từ chính biểu thị sự khởi đầu, kết thúc, duy trì, thành công, thất bại, cố gắng, ý định, nghĩa vụ hoặc khả năng đối với trạng thái hay sự kiện được nêu ở bổ ngữ của nó. Chủ thể của ĐTTT bắt buộc cũng phải là chủ thể của ngữ đoạn vị từ làm bổ ngữ " [Givón. Dựa trên đặc điểm ngữ nghĩa quan trọng này, có thể xác lập một danh sách các ĐTTT tiếng Việt, phân biệt với các tiểu lớp ĐT khác gần gũi với nó như các ĐT chỉ thái độ mệnh đề (tiếc, e, nghĩ, chắc, mừng, buồn.), các động từ khiên động (bắt, khiến, sai, nhờ.

Các ĐTTT, cũng như các ĐT khác, có ngữ trị riêng của mình. 4 Sau khi được xác định, các ĐTTT được phân ra thành các tiểu nhóm, tiếp tục dựa vào các tiêu chí ngữ nghĩa như tiền giả định và hàm ý tình thái. Phân tích các ĐTTT tiếng Việt theo các nội dung tình thái mà chúng biểu thị: tình thái khách quan hay tình thái chủ quan, tình thái nhận thức hay tình thái đạo nghĩa. cùng các hàm ý tình thái đi kèm.

Tổ chức của đoản ngữ có ĐTTT làm trung tâm. Luận án sẽ tập trung vào các vấn đề: a) Các bổ ngữ của ĐTTT. Như đã biết, ĐTTT bao giờ cũng đòi hỏi một ĐT khác làm bổ ngữ đi kèm. Các ĐT làm bổ ngữ này được ngữ pháp chức năng phân thành các tiểu loại theo các tiêu chí chủ ý, động, có kết thúc, trải nghiệm.

b) Các tác tử tình thái (chẳng hạn, các hư từ về thời, thể) có thể tham gia vào ngữ đoạn ĐTTT. Vai trò của vị ngữ là ĐTTT trong cấu trúc của câu. Luận án tập trung khảo sát sự chế định của vị ngữ ĐTTT đối với việc đề bạt chủ ngữ. Mối quan hệ tương liên giữa câu có vị ngữ là ĐTTTvới các kiểu hành vi tại lời mà câu đó có thể thực hiện.

Vấn đề này nằm trong một khung miêu tả rộng hơn đó là sự chế định, tác động qua lại giữa nội dung mệnh đề và khung tình thái của câu. Qua việc khảo sát lực ngôn trung của các phát ngôn chứa ĐTTT, luận án hy vọng sẽ góp phần làm sáng tỏ một vài khía cạnh của vấn đề. Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của đề tài: Có thể xem đề tài chúng tôi là đề tài đầu tiên đi sâu tìm hiểu một cách 5 có hệ thống toàn bộ tiểu loại ĐTTT tiếng Việt, đồng thời chỉ ra các đặc điểm ngữ pháp, ngữ nghĩa, ngữ dụng của lớp từ này trong sự so sánh với các tiểu loại ĐT khác của tiếng Việt. Về phương diện lý luận, luận án góp phần nghiên cứu bản chất và đặc trưng của lớp ĐTTT tiếng Việt trên cả ba bình diện kết học, nghĩa học và dụng học.

Từ đó, luận án góp phần làm sáng tỏ hơn vai trò của các ĐTTT với tư cách là một loại phương tiện biểu thị các nội dung tình thái của câu, vai trò của động từ tình thái trong tổ chức cấu trúc của câu. Nói cách khác, luận án góp phần dựng lên một bức tranh toàn cảnh về lớp ĐTTT tiếng Việt. Về phương diện thực tiễn, kết quả của luận án sẽ góp thêm những tư liệu xác đáng cho việc biên soạn một số giáo trình, tài liệu về ngôn ngữ Việt có liên quan đến phạm vi đề tài; phần nào có ích cho các công trình nghiên cứu đối chiếu lớp ĐTTT tiếng Việt với ĐTTT của các ngôn ngữ khác. Luận án có thể xây dựng thành một chuyên đề riêng để giảng dạy cho sinh viên khoa Ngữ văn.