Luận án TS: Từ vựng ngữ nghĩa ca từ ca khúc cách mạng Việt Nam 1945-1975 - Nguyễn Thị Thúy Hà

NGUYEN THI THUY HA DAC DIEM TU VUNG - NGU NGHIA CUA CA TU TRONG CA KHUC CACH MANG VIET NAM GIAI DOAN 1945 - 1975 LUAN AN TIEN Si NGON NGU HOC Hà Nội — 2021 NGUYEN THỊ THUY HÀ ĐẶC ĐIÊM TỪ VỰNG - NGỮ NGHĨA CỦA CA TỪ TRONG CA KHÚC CÁCH MẠNG VIỆT NAM GIAI DOAN 1945 - 1975 Chuyên ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 62 22 02 40 LUẬN ÁN TIEN SĨ NGÔN NGỮ HOC CHỦ TỊCH HỘI ĐÒNG NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GS. TRÀN TRÍ DÕI GS. NGUYÊN ĐỨC TÒN Hà Nội — 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi và được sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Nguyễn Đức Tôn. Kết quả nghiên cứu của dé tài là trung thực, không trùng lặp với công trình của một tác giả nào khác đã công bố trước đây.

Các nhận xét, đánh giá sử dung của các tac gia, cơ quan, tô chức khác đều được trích dẫn theo đúng quy định hiện hành về quy cách trình bày luận án. Nêu có phát hiện bat kỳ gian lận nào, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm. Hà Noi, ngày tháng 7 năm 2021 Tác giả Nguyễn Thị Thúy Hà LOI CAM ON Trước hết, tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Lãnh đạo và can bộ các phòng ban, Ban Chủ nhiệm và các thầy cô trong Khoa Ngôn ngữ - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn - Đại học Quốc Gia Hà Nội đã giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu. Đồng thời, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới các Thủ trưởng trong Đảng ủy, Ban Giám hiệu Nhà trường; chỉ huy các phòng, ban; ban chủ nhiệm khoa Văn hóa Cơ bản - Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội, nơi tôi đang công tác, đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi thực hiện luận án.

Đặc biệt, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến GS.TS Nguyễn Đức Tôn - người hướng dẫn khoa học đã luôn tận tình chi bảo cho tôi trong suốt quá trình học tập va làm luận an. Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn động viên, ủng hộ tôi trong quá trình thực hiện đề tai. Tác giả Nguyễn Thị Thúy Hà MỤC LỤC 080100115. Lí do chọn đề tài.

--¿- s- s St keSkềEEEEEEEEEEEEEEEEEEE11111111111111111E11 1111111 txe. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.----- ¿+ ©5£+5£+S£+E£+EE+EEtEEtzx+zxe+rerrxerxee 7 3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên CỨU. Phuong phap nghién CU.

Ý nghĩa lý luận và thực tiQn. Bố cục của luận AN veeeeecececesccecsececsesececsesececscsesececsessucersessecacavsucacarseecevaveeeeceees 12 Chương 1 TONG QUAN TINH HÌNH NGHIÊN CỨU VA CƠ SỞ LÝ THUYÉT NGHIÊN CỨU TỪ VỰNG - NGỮ NGHĨA CỦA CA TỪ TRONG CA KHÚC CÁCH MẠNG VIET NAM GIAI DOAN 1945 - 1975. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu về trường từ vựng - ngữ HghĨA.

Tình hình nghiên cứu về ca khúc cách mạng .---------©5c©5ess+cs+csscseẻ 24 1. Cơ sở lý thuyết nghiên cứu từ vựng — ngữ nghĩa trong ca từ của ca khúc 10. Cơ sở lí thuyẾT VỀ từ: .-- 2-52 SE+EE‡EE‡ESEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE2112111111111e xe. Lý thuyết về trường từ vựng - ngữ 3/70 110117e®eeaa.

Nghĩa Diu tring coccsesssessesssesssesssessesssessssssessusssesssessesssessesssesssssesssessesssesseee 42 1. Máy vấn dé lý luận VỀ C000 coeesesscescessesseesesssessesssssesssessssssssessessesssesesseensenss 41 L. 50 Chương 2 TRƯỜNG TỪ VỰNG - NGỮ NGHĨA CUA CA TỪ TRONG CA KHÚC CÁCH MẠNG VIỆT NAM GIAI DOAN 1945 - 1975. Kết quả khảo sát.

Trường từ vựng - ngữ nghĩa người. Tiểu trường từ vựng - ngữ nghĩa chỉ người. Tiểu trường từ vựng - ngữ nghĩa chỉ hoạt động của người. Tiểu trường từ vựng - ngữ nghĩa chỉ trạng thái và đặc điểm, phẩm chất CUA NQUOL PT SA rgrDỤỌQẦQ‹+I.

Trường từ vựng - ngữ nghĩa không gian. Tiểu trường từ vựng - ngữ nghĩa không gian tự nhiên. Tiểu trường từ vựng - ngữ nghĩa không gian nhân tạo. Trường từ vựng - ngữ nghĩa sự vậf.

Tiểu trường từ vựng - ngữ nghĩa chỉ vật dụng phục vụ đời SONG. Tiểu trường từ vựng - ngữ nghĩa chỉ công trình xây dựng. Tiểu trường từ vựng - ngữ nghĩa chỉ vũ khí.--- 2 s+ccs+ce+rzxezcee- 97 2. Trường từ vựng - ngữ nghĩa thời gian.

Trường từ vựng - ngữ nghĩa các khái niệm trừu tượng. Tiểu trường từ vựng - ngữ nghĩa khái niệm thuộc phạm trù cách mạng. Tiểu trường từ vựng - ngữ nghĩa khái niệm thuộc phạm trù con người. Trường từ vựng - ngữ nghĩa thực vat.

Trường từ vựng - ngữ nghĩa hiện tượng tự nhiên. Trường từ vựng - ngữ nghĩa động vật. Tiểu kết chương 2.--- 2 % SE SE 2 19E19718111111111111111 11x ptxeE 106 Chương 3 HIỆN TƯỢNG CHUYEN TRUONG VÀ Ý NGHĨA BIEU TRƯNG CUA TỪ NGỮ TRONG CA TỪ CUA CA KHÚC CÁCH MẠNG VIỆT NAM GIAT DOAN 1945 - 1975. Hiện tượng chuyển trường của từ ngữ trong ca từ của ca khúc cách mạng giai đoạn 1945 - 1975.- - - - c kn TH TH TH TT TH HH HH 110 3.

Kết quả khảo sát ChUg,.- - 2-5252 +s‡Ek+EE‡E+EEEESEEEEEEEEEEEEerkerkerrrrree 110 3. Hiện tượng chuyển trường của trường từ vựng - ngữ nghĩa người. Hiện tượng chuyển trường của trường từ vựng - ngữ nghĩa không gian 121 3. Hiện tượng chuyển trường của trường từ vựng - ngữ nghĩa sự vật.

Hiện tượng chuyển trường của trường từ vựng - ngữ nghĩa thực vật. Ý nghĩa biểu trưng của một số từ điển hình. Nghĩa biểu trưng của từ chỉ bộ phận cơ thé người - "lòng". Nghĩa biểu trưng của từ "đường "/'con đường ”.-©ce©cs+csscssceeced 142 3.

Ý nghĩa biểu trưng của từ "xuân"/"mùa xuÂn”". Ý nghĩa biểu trưng của từ "Ủứ4”".--+©ccc©c+cks+ESEEcEEeEksrkerrerkerrkee 157 3. Tiểu kết chương 3.11 xe 164 KET LUẬN .111 re 166 CÁC CÔNG TRINH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BÓ. 169 PHỤ LỤC DANH MỤC CAC BANG Bảng 2.

Kết quả khảo sát chung về trường từ vựng — ngữ nghĩa của ca từ trong ca khúc cách mạng Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 .-+ 5s s++ssx+sssss 55 Bang 3. Kết quả khảo sát chung về hiện tượng chuyền trường của từ ngữ trong ca từ của ca khúc cách mạng giai đoạn 1945 — 197Š.----s++sx+s+sexsss 110 DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 2.1: Biểu đồ số lượng từ ngữ của các trường từ vựng - ngữ nghĩa của ca từ trong ca khúc cách mạng Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975.2: Biéu đồ tỉ lệ (%) số lượng từ ngữ của các trường từ vựng - ngữ nghĩa của ca từ trong ca khúc cách mạng Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975.3: Biểu đồ tần số xuất hiện của từ ngữ trong các trường từ vựng - ngữ nghĩa cua ca từ trong ca khúc cách mạng Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975.4: Biểu đồ tỉ lệ (%) tần số xuất hiện của từ ngữ trong các trường từ vựng - ngữ nghĩa của ca từ trong ca khúc cách mạng Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975.1: Biéu đồ số lượng từ ngữ chuyền trường của ca từ trong ca khúc cách mạng giai đoạn 1945 - 1 /7Š. s1 hcm nrệp 111 Hình 3.3: Biểu đồ tần số xuất hiện của từ ngữ chuyên trường của ca từ trong ca khúc cách mạng giai đoạn 1945 — ]Ø75.4: Biểu đồ tỉ lệ (%) tần số xuất hiện của từ ngữ chuyền trường của ca từ trong ca khúc cách mạng giai đoạn 1945 — 1'975.- -- +5 ++<x*+skxssxserssers 113 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1.

Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp quan trọng nhất của con người (V. Lénin), là hiện thực trực tiếp của tư tưởng (C. Mác), là công cụ dé tri nhận thé giới; là phương tiện hữu hiệu dé bày tỏ thế giới nội tâm sâu kín, phong phú của con người. Ngôn ngữ tổn tại ở hai trạng thái: trạng thái tĩnh và trạng thái động.

Khi ở trạng thái tĩnh, ngôn ngữ mang tính chung, tính xã hội, tính trừu tượng, là tài sản chung của cả cộng đồng. Ở trang thái động, ngôn ngữ được biểu hiện trực tiếp qua lời nói của từng cá nhân. Hay nói cách khác, lời nói chính là sản phẩm được tạo ra bởi cá nhân trong những hoàn cảnh giao tiếp cụ thé, là biểu hiện của ngôn ngữ hay là hình thức tồn tại hiện thực của ngôn ngữ. Ở trạng thái lời nói, ngôn ngữ được biểu hiện vô cùng tự do, phong phú, đa dạng, đây tính sáng tạo và linh hoạt; mang đậm những nét đặc trưng về nghề nghiệp, văn hóa, vùng miền, ngành nghè, lĩnh vực.

của cá nhân sử dụng. Có thé nói rằng, chỉ ở hoạt động hành chức, ngôn ngữ mới trở thành một công cụ đắc lực, tỉnh tế để diễn tả tư tưởng, tình cảm của con người một cách hiệu quả, sinh động nhất. Trong hoạt động hành chức, ngôn ngữ và văn hoá, ngôn ngữ dân tộc và văn hoá dân tộc có mối quan hệ mật thiết, gắn bó chặt chẽ với nhau và ảnh hưởng qua lại lẫn nhau. Có thê nói, ngôn ngữ là một thành tố rất quan trọng của nên văn hóa tinh thần của nhân loại.

Ngôn ngữ là phương tiện biểu hiện đặc trưng văn hóa - dân tộc của các cộng đồng người; đồng thời là chất liệu sáng tác, phương tiện biểu hiện nội dung của nhiều loại hình nghệ thuật. Trong các loại hình nghệ thuật, âm nhạc xuất hiện từ rất lâu đời, găn bó mật thiết, tồn tại và phát triển song song cùng với nền văn hóa của các cộng đồng dân tộc. Trong âm nhạc, bên cạnh loại hình khí nhạc chỉ sử dụng một hệ thống âm nhạc thuần túy còn có loại hình thanh nhạc đồng thời sử dụng hai loại hình ngôn ngữ: ngôn ngữ âm nhạc — giai điệu và ngôn ngữ văn học (lời ca trong ca khúc, hợp xướng; kịch bản trong hoạt cảnh, nhạc kịch; tên gọi, tiêu đề của bài hát, bản nhạc. Hai loại hình này có quan hệ chặt chẽ với nhau, tac động, chi phối lẫn nhau tạo nên một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh.

Trong nền âm nhạc Việt Nam, loại hình thanh nhạc là thể loại được hợp thành bởi hai bộ phận: nhạc cô truyền — nhạc dân tộc (chèo, hát xâm, hát quan họ, ca trù, hò, cải lương.) và tân nhạc (nhạc tân thời, nhạc cải cách hay nhạc nhẹ). Trong đó, tân nhạc ra đời vào cuối thập niên 30 của thé ki XX gan liền với dòng nhac tiền chiến có tinh lãng mạn tach rời đời sống, thường không có không gian hoặc thời gian cụ thể. Sau năm 1945, tại miền Bắc, nhạc cách mạng hay còn gọi là “nhạc đỏ” ra đời với sự xuất hiện của nhiều nhạc sĩ mà sau này trở thành trụ cột của nền âm nhạc Việt Nam hiện đại. Ca khúc cách mạng đã tai hiện lại một thời ki lịch sử hao hùng, bi trắng, được ví như một pho sứ băng âm nhạc của dân tộc Việt Nam.

Trong suốt một giai đoạn dài (1945 — 1975), ca khúc cách mạng là dòng nhạc chủ lưu của nền âm nhạc nước nhà; là món ăn tinh thần không thé thiếu của nhân dân.