Luận án tiến sĩ thời thể và các phương tiện biểu hiện trong tiếng việt 5 04 08

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRẦN KIM PHƯỢNG THỜI, THỂ và CÁC PHƯƠNG TIỆN BIỂU HIỆN TRONG TIẾNG VIỆT Chuyên ngành: Lý luận ngôn ngữ Mã số: 50408 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GS.TS Nguyễn Minh Thuyết TS Lê Đông HÀ NỘI - 2005 0 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 5 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN. THỜI GIAN VÀ CÁCH THỂ HIỆN THỜI GIAN TRONG NGÔN NGỮ. THỜI GIAN VÀ NHẬN THỨC VỀ THỜI GIAN.

SỰ THỂ HIỆN THỜI GIAN TRONG NGÔN NGỮ. THỜI GIAN TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI KHÔNG GIAN. THỜI GIAN VÀ KHÁI NIỆM CHỈ XUẤT (DEXIC). CÁC PHẠM TRÙ NGỮ PHÁP LIÊN QUAN ĐẾN THỜI GIAN.

PHẠM TRÙ NGỮ PHÁP. PHẠM TRÙ THỜI (TENSE, TEMPS). PHẠM TRÙ THỂ (ASPECT, MODE). MỐI QUAN HỆ GIỮA PHẠM TRÙ THỜI VÀ PHẠM TRÙ THỂ.

THỜI - THỂ TRONG MỐI QUAN HỆ VỚI TÌNH THÁI. QUAN NIỆM VỀ TÌNH THÁI (MODALITY, MODALITÉ, MODUS). CÁC LOẠI Ý NGHĨA TÌNH THÁI. MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC PHẠM TRÙ THỜI, THỂ VÀ TÌNH THÁI.

42 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. 42 VẤN ĐỀ THỜI, THỂ TRONG TIẾNG VIỆT. XU HƯỚNG MÔ PHỎNG NGỮ PHÁP NHÀ TRƯỜNG PHÁP. XU HƯỚNG PHỦ NHẬN PHẠM TRÙ THỜI-THỂ TIẾNG VIỆT.

XU HƯỚNG QUAY TRỞ LẠI NGHIÊN CỨU THỜI-THỂ VỚI NHIỀU GÓC NHÌN KHÁC NHAU. TIẾNG VIỆT CÓ PHẠM TRÙ THỜI-THỂ HAY KHÔNG?. PHẠM TRÙ THỜI ĐƯỢC PHÂN CHIA NHƯ THẾ NÀO?. THỜI CÓ TRÙNG VỚI THỜI GIAN KHÔNG?.

PHẠM TRÙ THỜI CÓ PHẢI LÀ MỘT PHẠM TRÙ ĐỘC LẬP KHÔNG?. THỜI LÀ PHẠM TRÙ CỦA ĐỘNG TỪ HAY CỦA VỊ NGỮ?. PHƯƠNG TIỆN BIỂU THỊ THỜI LÀ GÌ?. PHƯƠNG TIỆN BIỂU THỊ THỜI CÓ TÍNH HỆ THỐNG KHÔNG?.

VỀ MỘT SỐ THUẬT NGỮ LIÊN QUAN ĐẾN PHẠM TRÙ THỜI-THỂ. 60 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. 63 Chương 3: PHÓ TỪ ĐÃ VÀ CÁC ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG. PHÂN BIỆT ĐÃ CHỈ THỜI-THỂ VỚI CÁC TỪ ĐÃ ĐỒNG ÂM.

TÌNH THÁI TỪ ĐÃ. NHỮNG KIẾN GIẢI VỀ TỪ ĐÃ. ĐÃ CÓ CHỈ THỜI KHÔNG?. ĐÃ BIỂU THỊ THỜI NÀO?.

ĐÃ BIỂU THỊ THỂ NÀO?. MIÊU TẢ PHÓ TỪ ĐÃ. ĐÃ TRONG CÁCH TRI NHẬN THỜI GIAN CỦA NGƯỜI VIỆT. ĐÃ VỚI Ý NGHĨA THỜI.

ĐÃ VỚI Ý NGHĨA THỂ. ĐÃ VỚI Ý NGHĨA TÌNH THÁI. CÁCH SỬ DỤNG ĐÃ TRONG TIẾNG VIỆT. ĐÃ VÀ CÁC ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG: VỪA, MỚI, TỪNG.

CÁC PHÓ TỪ VỪA, MỚI VÀ VỪA MỚI. PHÓ TỪ TỪNG. 123 PHÓ TỪ ĐANG VÀ ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG. PHÂN BIỆT PHÓ TỪ ĐANG VỚI CÁC TỪ ĐỒNG ÂM.

NHỮNG KIẾN GIẢI KHÁC NHAU VỀ ĐANG. ĐANG BIỂU HIỆN Ý NGHĨA THỜI. ĐANG BIỂU HIỆN Ý NGHĨA THỂ. ĐANG BIỂU HIỆN CẢ Ý NGHĨA THỜI VÀ THỂ.

MIÊU TẢ PHÓ TỪ ĐANG. ĐANG TRONG CÁCH TRI NHẬN THỜI GIAN CỦA NGƯỜI VIỆT. ĐANG VỚI Ý NGHĨA THỜI. ĐANG VỚI Ý NGHĨA THỂ.

ĐANG VỚI Ý NGHĨA TÌNH THÁI. 136 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. CÁCH SỬ DỤNG PHÓ TỪ ĐANG. ĐANG VÀ ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG: ZERO.

151 PHÓ TỪ SẼ VÀ CÁC ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG. PHÂN BIỆT PHÓ TỪ SẼ VỚI CÁC TỪ ĐỒNG ÂM. NHỮNG KIẾN GIẢI KHÁC NHAU VỀ SẼ. XU HƯỚNG CÔNG NHẬN Ý NGHĨA TƯƠNG LAI CỦA SẼ.

XU HƯỚNG PHỦ NHẬN Ý NGHĨA TƯƠNG LAI CỦA SẼ. VAI TRÒ ĐÁNH DẤU THỜI TƯƠNG LAI CỦA SẼ. ĐỐI CHIẾU CÁCH DỊCH THỜI TƯƠNG LAI TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT. VIỆC SỬ DỤNG SẼ TRONG TRƯỜNG HỢP NGỮ CẢNH ĐÃ CHỈ TƯƠNG LAI.

TÍNH TƯƠNG ĐỐI TRONG PHẠM TRÙ THỜI-THỂ Ở CÁC NGÔN NGỮ ẤN - ÂU. MIÊU TẢ PHÓ TỪ SẼ. SẼ VỚI Ý NGHĨA THỜI. SẼ VỚI Ý NGHĨA THỂ.

SẼ VỚI Ý NGHĨA TÌNH THÁI. CÁCH SỬ DỤNG SẼ. SẼ VÀ CÁC ĐƠN VỊ TƯƠNG ĐƯƠNG: SẮP, CHƯA. PHÓ TỪ SẮP.

PHÓ TỪ CHƯA. 203 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 210 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI (1) í nghĩa thời gian và các phƣơng tiện biểu hiện trong tiếng Việt từ lâu đó đƣợc các nhà ngữ pháp lƣu tâm.

Từ những tài liệu đầu tiên viết về ngữ pháp tiếng Việt của G. Aubaret (1864), Trƣơng Vĩnh Ký (1883) cho tới những cụng trỡnh xuất bản trong suốt hàng chục năm đầu thế kỷ XX của Trần Trọng Kim, Bựi Kỷ, Phạm Duy Khiờm (1940), Bùi Đức Tịnh (1952), Phan Khôi (1955), Nguyễn Lân (1956), Jones Robert B., Jr- and Huỳnh Sanh Thông (1960), Xtankevich N. (1961), Trƣơng Văn Chỡnh và Nguyễn Hiến Lờ (1963), Đào Thị Hợi (1965)… đều dành ít nhất một phần bàn về các phạm trù liên quan đến thời gian. Đặc biệt, trong những thập kỷ gần đây, vấn đề này lại càng thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu với những bài viết, những chuyờn khảo hay luận ỏn của Đinh Văn Đức (1985, 2001), Nguyễn Anh Quế (1989), Nguyễn Văn Thành (1992, 2003), V.

Panfilov (1993, 2002) Nguyễn Minh Thuyết (1995), Nguyễn Thị Quy (1995), Nguyễn Đức Dân (1996, 1998), Cao Xuõn Hạo (1998, 2000, 2001, 2002), Phạm Quang Trƣờng (2002), Phan Thị Minh Thuý (2003), Do-Hurinville Danh Thành (2004)… Tuy nhiên, cho đến thời điểm hiện nay, vẫn chƣa thể nói tới một quan niệm và một danh sách phƣơng tiện biểu hiện ý nghĩa thời gian thống nhất giữa cỏc tỏc giả. Sự miờu tả cụ thể cỏc phú từ nhƣ đó, đang, sẽ, sắp, từng, chưa, vừa, mới vừa có những điểm khác nhau giữa các nhà nghiên cứu, vừa có những điểm chƣa đƣợc bàn tới; trong đó, quy tắc sử dụng các phó từ ấy là một vấn đề chƣa đƣợc quan tâm xứng đáng. Tỡnh hỡnh này đũi hỏi phải tiếp tục nghiờn cứu sõu thờm để nắm đƣợc phƣơng thức biểu hiện các ý nghĩa liờn quan đến thời gian trong tiếng Việt, thông qua đó hiểu hơn về cách tri nhận thời gian của ngƣời Việt. Luận án của chúng tôi là một cách tiếp cận để đáp ứng đũi hỏi núi trờn.

(2) Do cƣơng vị công tác của mỡnh là một giảng viờn ngụn ngữ học, chỳng tụi thƣờng xuyên phải xử lý những nhiệm vụ thực tế liờn quan đến việc giảng dạy tiếng Việt cho học sinh, sinh viên Việt Nam hay cho ngƣời nƣớc ngoài và dạy tiếng nƣớc ngoài cho ngƣời Việt. Thực tế cho thấy không phải lúc nào cũng có thể dịch một câu có thời quá khứ trong tiếng Anh, tiếng Nga hay tiếng Pháp bằng cách sử dụng phó từ đó trong tiếng Việt. Cũng khụng 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com phải cứ dịch thời hiện tại trong cỏc thứ tiếng ấy là thờm đang. Những vấn đề này có nhiều ngƣời biết nhƣng có lẽ chƣa ai cắt nghĩa đƣợc thấu đáo.

Cũng nhƣ thật khú lũng giải thớch cặn kẽ cho ngƣời nƣớc ngoài những thắc mắc: Tại sao khi nói về thời tương lai, người Việt lại dùng phó từ đó? hoặc giải thích cho ngƣời Việt Nam: Tại sao khụng thể dịch cấu trỳc đó P trong tiếng Việt bằng hỡnh thỏi quỏ khứ của một thứ tiếng Ấn-Âu? Nếu nhƣ không có những miêu tả cụ thể về từng phó từ chỉ thời, thể và một cái nhỡn hệ thống về các phƣơng tiện này thỡ khụng thể cú những căn cứ đầy đủ và vững chắc để viết giáo trỡnh hay hƣớng dẫn thực hành tiếng Việt. Tất cả những lý do nờu trờn đó thỳc đẩy chúng tôi chọn vấn đề: Thời, thể và những phƣơng tiện biểu hiện trong tiếng Việt làm đề tài nghiên cứu cho luận ỏn của mỡnh. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ CỦA LUẬN ÁN (1) Mục đích chính của luận án là miờu tả cỏc phú từ biểu hiện ý nghĩa thời và thể trong tiếng Việt, trên cơ sở đó tỡm lời giải đáp cho những câu hỏi đó gõy nhiều tranh cói trong vài chục năm nay: Cỏc phạm trự thời và thể cú tồn tại trong tiếng Việt hay khụng? Nếu cú thỡ chỳng được biểu hiện bằng những phương tiện ngữ pháp nào? Nếu không có thỡ tiếng Việt biểu hiện cỏc ý nghĩa thời, thể bằng cỏch gỡ? (2) Để đạt mục đích nêu trên, luận án phải giải quyết các nhiệm vụ cụ thể sau đây:  Làm rừ những đặc điểm cơ bản của các phạm trù thời và thể để vận dụng vào tiếng Việt.  Khái quát những chặng đƣờng nghiên cứu thời, thể tiếng Việt từ trƣớc đến nay.

 Miêu tả cụ thể các phƣơng tiện biểu thị ý nghĩa thời, thể tiếng Việt trờn phƣơng diện ngữ pháp, ngữ nghĩa và ngữ dụng, dựa vào những ngữ liệu thu đƣợc từ các loại hỡnh văn bản tiếng Việt và từ lời ăn tiếng nói hằng ngày của ngƣời Việt.  Hệ thống hoỏ cỏc phú từ biểu thị ý nghĩa thời, thể theo những đặc trƣng cơ bản của chúng. 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN Với mục đích nói trên, trong phạm vi nghiên cứu của mỡnh, chỳng tụi hy vọng luận ỏn cú thể cú những đóng góp nhƣ sau: (1) Về mặt lý luận  Gúp phần tỡm hiểu chức năng của nhúm phú từ biểu hiện cỏc ý nghĩa liờn quan đến thời gian trong tiếng Việt trên ba bỡnh diện: kết học, nghĩa học và dụng học.

 Góp phần giải quyết vấn đề thời và thể của tiếng Việt với tƣ cách là những phạm trù ngữ pháp. (2) Về mặt thực tiễn  Gúp thờm những căn cứ khoa học để biên soạn sách giáo khoa, đặc biệt là sách dạy tiếng Việt cho ngƣời nƣớc ngoài trong phạm vi những vấn đề liên quan tới thời, thể và các phó từ chỉ thời, thể. GIỚI HẠN PHẠM VI NGHIÊN CỨU VÀ NGUỒN TƢ LIỆU (1) Về phạm vi nghiờn cứu (a) Để diễn đạt ý nghĩa thời gian nói chung, ngƣời Việt có thể sử dụng nhiều cách thức khác nhau:  Bằng con đƣờng từ vựng (thông qua các thực từ: hụm qua, hụm nay, ngày mai, lỳc ấy…)  Bằng con đƣờng ngữ pháp (thông qua các hƣ từ: đó, sẽ, đang, từng, vừa, mới…)  Bằng ngữ cảnh và sự suy luận lụgic Luận án của chúng tôi chỉ đặt vấn đề nghiên cứu cách diễn đạt các ý nghĩa thời, thể bằng con đƣờng ngữ pháp thông qua việc sử dụng các phó từ đó, sẽ, đang, từng, vừa, mới, sắp, chưa và zờro. Cỏc thực từ (hụm qua, hụm nay) luụn gắn với sự tỡnh của cả cõu chứ khụng chỉ gắn với cỏc vị từ giữ chức năng vị ngữ.

Hơn thế nữa, bản thân chúng cũng có thể thực hiện vai trũ làm thành phần cõu độc lập. Ngữ cảnh và những sự suy luận lôgíc cũng nằm ngoài phạm vi có liên quan tới cái gọi là phạm trù thời và thể. Những vấn đề này không phản ánh đặc trƣng riêng biệt của tiếng Việt, vỡ bất cứ một ngụn 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.