Nghiên cứu hiện tượng ngắt lời giao tiếp tiếng Việt đối chiếu Anh - Phạm Hồng Vân

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------------------------- PHẠM HỒNG VÂN HIỆN TƯỢNG NGẮT LỜI TRONG GIAO TIẾP TIẾNG VIỆT (ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG ANH) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI – 2017 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------------------------- PHẠM HỒNG VÂN HIỆN TƯỢNG NGẮT LỜI TRONG GIAO TIẾP TIẾNG VIỆT (ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG ANH) CHUYÊN NGÀNH: NGÔN NGỮ HỌC MÃ SỐ: 62 22 02 40 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GS.TS NGUYỄN VĂN KHANG HÀ NỘI – 2017 LỜI CAM ĐOAN Đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những tư liệu và số liệu trong luận án là trung thực do tôi thực hiện. Đề tài nghiên cứu và các kết luận chưa được ai công bố. Tác giả luận án Phạm Hồng Vân MỤC LỤC Trang Lời cam đoan Lời cảm ơn Mục lục………………………………………………………………………….

1 Danh mục các bảng……………………………………………………. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI …………………………………………………. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU …………………………. PHƯƠNG PHÁP VÀ THỦ PHÁP NGHIÊN CỨU……………………… 8 4.

ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI VÀ TƯ LIỆU NGHIÊN CỨU………………. Ý NGHĨA LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN………………. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN…………………………………………… 12 Chương 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA LUẬN ÁN …….

Tổng quan tình hình nghiên cứu ………. Tình hình nghiên cứu về hiện tượng ngắt lời trong giao tiếp trên thế giới ……………………………………………………………. Tình hình nghiên cứu về hiện tượng ngắt lời trong giao tiếp tại Việt Nam ……………………………………………………………. Cơ sở lí luận của luận án ………….

Một số vấn đề về lí thuyết hội thoại…………………………. Hiện tượng ngắt lời trong giao tiếp hội thoại……………. Một số vấn đề về ngôn ngữ học đối chiếu……………. Sự phân tầng xã hội trong giao tiếp ngôn ngữ…………….

Cách tiếp cận của luận án……………. Khái niệm “ngắt lời” ……………. Tiêu chí nhận diện hiện tượng ngắt lời trong giao tiếp………. Cách thức phân loại ngắt lời trong giao tiếp……………….

Tiểu kết chương 1 ……. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM CHUNG VỀ HIỆN TƯỢNG NGẮT LỜI TRONG GIAO TIẾP TIẾNG VIỆT (ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG ANH)……. Các loại ngắt lời và mức độ xuất hiện trong các đoạn thoại bằng tiếng Việt (đối chiếu với tiếng Anh)…. Ngắt lời thành công và các tiểu nhóm trong các đoạn thoại bằng tiếng Việt (đối chiếu với tiếng Anh)…………….

Ngắt lời không thành công và các tiểu nhóm trong các đoạn thoại bằng tiếng Việt (đối chiếu với tiếng Anh)……………………… 59 2. Mức độ xuất hiện của các tiểu nhóm ngắt lời trong các đoạn thoại bằng tiếng Việt (đối chiếu với tiếng Anh)……………………… 61 2. Chức năng của các loại ngắt lời trong các đoạn thoại bằng tiếng Việt (đối chiếu với tiếng Anh). Đặc điểm hiện tượng ngắt lời xét trên bình diện cấu trúc và chức năng trong các đoạn thoại bằng tiếng Việt (đối chiếu với tiếng Anh) … 81 2.

Đặc điểm hiện tượng ngắt lời xét trên bình diện cấu trúc trong các đoạn thoại bằng tiếng Việt (đối chiếu với tiếng Anh). Đặc điểm hiện tượng ngắt lời xét trên bình diện chức năng trong các đoạn thoại bằng tiếng Việt (đối chiếu với tiếng Anh). Tiểu kết chương 2 …………. NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP: HIỆN TƯỢNG NGẮT LỜI TRONG GIAO TIẾP TIẾNG VIỆT TỪ GÓC ĐỘ GIỚI (ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG ANH) …………………………………………………………………….

Đặc điểm hiện tượng ngắt lời trong giao tiếp tiếng Việt từ góc độ giới (đối chiếu với tiếng Anh) ……………………………………………. Mức độ sử dụng ngắt lời trong các đoạn thoại bằng tiếng Việt từ góc độ giới (đối chiếu với tiếng Anh)……………………………. Chức năng của các loại ngắt lời trong các đoạn thoại bằng tiếng Việt từ góc độ giới (đối chiếu với tiếng Anh)…………….3 Đặc điểm về cách thức ngắt lời trong giao tiếp tiếng Việt từ góc độ giới (đối chiếu với tiếng Anh)………………………………. Tiểu kết chương 3…………………………………………………… 145 KẾT LUẬN …………………………………………………………………….

148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN………………………………………………………………. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO……………………………………………………. 152 3 DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2. Phân loại ngắt lời trong các đoạn thoại bằng tiếng Việt và tiếng Anh…………………………………………………… 56 Bảng 2.

Số lượng các loại ngắt lời trong các đoạn thoại bằng tiếng Việt………………………………………………………. Số lượng các loại ngắt lời trong các đoạn thoại bằng tiếng Anh………………………………………………………. Số lượng các loại ngắt lời theo chức năng trong các đoạn thoại bằng tiếng Việt………………. Số lượng các loại ngắt lời theo chức năng trong các đoạn thoại bằng tiếng Anh……………….

Các phát ngôn thể hiện chức năng ngắt lời trong các đoạn thoại bằng tiếng Việt và tiếng Anh…………………. Số lượng các loại ngắt lời trong các đoạn thoại cùng giới và khác giới bằng tiếng Việt………………………………. Số lượng ngắt lời cạnh tranh trong các đoạn thoại cùng giới và khác giới bằng tiếng Việt ……………………. Số lượng ngắt lời cộng tác trong các đoạn thoại cùng giới và khác giới bằng tiếng Việt ……………………………….

Số lượng ngắt lời không thành công trong các đoạn thoại cùng giới và khác giới bằng tiếng Việt ………………… 104 Bảng 3. Số lượng ngắt lời theo chức năng trong các đoạn thoại cùng giới và khác giới bằng tiếng Anh ……………………. Số lượng ngắt lời cạnh tranh trong các đoạn thoại cùng giới và khác giới bằng tiếng Anh………………………………… 107 Bảng 3. Số lượng ngắt lời cộng tác trong các đoạn thoại cùng giới và khác giới bằng tiếng Anh………………………………….

Số lượng ngắt lời không thành công trong các đoạn thoại cùng giới và khác giới bằng tiếng Anh……………………… 109 Bảng 3. Các hành vi ngôn ngữ được thực hiện qua ngắt lời trong các đoạn thoại cùng giới và khác giới bằng tiếng Việt ………… 119 Bảng 3. Các hành vi ngôn ngữ được thực hiện qua ngắt lời trong các đoạn thoại cùng giới và khác giới bằng tiếng Anh…… 122 Bảng 3. Mức độ sử dụng ngắt lời thông qua các câu phân loại theo mục đích nói trong các đoạn thoại cùng giới và khác giới bằng tiếng Việt ……………………………………………… 127 Bảng 3.

Mức độ sử dụng ngắt lời thông qua các câu phân loại theo mục đích nói trong các đoạn thoại cùng giới và khác giới bằng tiếng Anh ……………………………………………. Số lượng các cặp thoại chứa các phát ngôn ngắt lời trong các đoạn thoại cùng giới và khác giới bằng tiếng Việt… 136 Bảng 3. Số lượng các cặp thoại chứa các phát ngôn ngắt lời trong các đoạn thoại cùng giới và khác giới bằng tiếng Anh………. 137 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 2.

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1. Ngắt lời là một hiện tượng phổ biến trong giao tiếp. Tuy nhiên ở mỗi cộng đồng khác nhau, hiện tượng ngắt lời lại được nhìn nhận theo những cách khác nhau. Sở dĩ có hiện tượng này là do mỗi cộng đồng có những quan niệm khác nhau về ngắt lời, có thể với cộng đồng này ngắt lời là một hiện tượng hoàn toàn bình thường trong giao tiếp nhưng ở một cộng đồng khác ngắt lời có thể gây ra hiểu sai hay xúc phạm đối với các chủ thể tham gia giao tiếp.

Ngắt lời không chỉ chịu ảnh hưởng bởi các quan niệm ở những cộng đồng khác nhau mà nó còn phụ thuộc vào tính cách, địa vị, quyền lực… của chủ thể tham gia giao tiếp. Ngắt lời gắn với những nét đặc trưng văn hóa của mỗi dân tộc. Trong bối cảnh toàn cầu hóa ngày nay, nhu cầu cũng như thực tế sử dụng ngôn ngữ nhằm giao lưu, chia sẻ, học hỏi kinh nghiệm lẫn nhau giữa các nền văn hóa trên thế giới đang gia tăng mạnh mẽ. Điều này cũng làm tăng nhu cầu sử dụng tiếng Anh trong giao tiếp liên văn hóa.

Giao tiếp liên văn hóa chính là sự giao tiếp giữa các nhóm người đến từ những nền văn hóa khác nhau, có những phương thức sống cũng như thế giới quan khác nhau. Trong giao tiếp liên văn hóa, ngắt lời có thể trở thành một rào cản cho sự thành công của các chủ thể tham gia giao tiếp vì ngắt lời luôn gắn liền với những nét đặc trưng của từng ngôn ngữ và cộng đồng giao tiếp cụ thể. Mỗi ngôn ngữ, cộng đồng sử dụng ngắt lời với những chức năng đa dạng và tần suất sử dụng ngắt lời trong giao tiếp cũng khác nhau. Vì vậy, nghiên cứu hiện tượng ngắt lời trong giao tiếp tiếng Việt trong sự liên hệ với tiếng Anh là thực sự cần thiết để giúp người sử dụng tiếng Anh trước hết có một cái nhìn đúng đắn về hiện tượng ngắt lời trong giao tiếp tiếng Việt, tìm hiểu những nét tương đồng và khác biệt trong việc sử dụng ngắt lời ở môi trường giao tiếp liên văn hóa, qua đó, tránh được những trở ngại cũng như những xung đột về văn hóa khi giao tiếp.

Ngắt lời trong giao tiếp là một hiện tượng đã và đang thu hút sự quan tâm nghiên cứu của các nhà ngôn ngữ học. Hiện nay, trên thế giới, hiện tượng ngắt lời đã được nghiên cứu khá sâu và đa dạng; trong khi hiện tượng này vẫn chưa được nghiên cứu nhiều ở Việt Nam. Theo những nguồn tư liệu mà chúng tôi tiếp cận được, hiện chưa có một công trình nào tiến hành khảo sát một cách đầy đủ và có hệ thống về hiện tượng ngắt lời trong giao tiếp tiếng Việt. Vì những lý do nêu trên, chúng tôi chọn “Hiện tượng ngắt lời trong giao tiếp tiếng Việt (đối chiếu với tiếng Anh)” làm đề tài luận án.

MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu hiện tượng ngắt lời trong giao tiếp tiếng Việt có đối chiếu với tiếng Anh nhằm góp phần nghiên cứu lý luận về giao tiếp ngôn ngữ nói chung, giao tiếp ngôn ngữ liên văn hóa nói riêng; chỉ ra các đặc điểm ngôn ngữ về hiện tượng ngắt lời trong tiếng Việt và tiếng Anh; lý giải những nhân tố ngôn ngữ xã hội tác động đến hiện tượng ngắt lời trong giao tiếp giữa các nhóm người trong những cộng đồng giao tiếp khác nhau. Nhiệm vụ nghiên cứu Từ mục đích này, luận án đặt ra các nhiệm vụ như sau: 1) Xác lập khung lí thuyết làm cơ sở nghiên cứu hiện tượng ngắt lời trong giao tiếp tiếng Việt. 2) Khảo sát, chỉ ra các cách thức, mức độ sử dụng và chức năng của hiện tượng ngắt lời trong giao tiếp tiếng Việt; đồng thời đối chiếu với hiện tượng ngắt lời trong tiếng Anh nhằm làm nổi bật đối tượng nghiên cứu, chỉ ra sự tương đồng và khác biệt về hiện tượng ngắt lời trong giao tiếp tiếng Việt và tiếng Anh.

3) Tiến hành khảo sát trường hợp: tác động của nhân tố giới đến hiện tượng ngắt lời trong giao tiếp tiếng Việt và tiếng Anh. PHƯƠNG PHÁP VÀ THỦ PHÁP NGHIÊN CỨU Để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu, chúng tôi đã áp dụng tổng hợp các phương pháp và thủ pháp nghiên cứu sau: 3. Phương pháp phân tích diễn ngôn Với tư cách là một quá trình giao tiếp hay sự kiện giao tiếp, diễn ngôn bao gồm các yếu tố ngoài ngôn ngữ như ngữ cảnh tình huống, yếu tố dụng học và tác động của các chiến lược giao tiếp của người sử dụng ngôn ngữ.