Luận án tiến sĩ khảo sát cấu trúc ngữ nghĩa đảo ngữ - Nguyễn Thị Quỳnh Hoa

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ose NGUYEN THI QUYNH HOA LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI - 2004 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN callie NGUYEN THI QUYNH HOA Chuyên ngành: Lí luận ngôn ngữ Mã số: 5.08 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƯỜI HƯỚNG DAN KHOA HỌC 1. TRẦN HỮU MẠNH 2. NGUYEN VĂN HIỆP HÀ NỘI - 2004 SO DO VA BANG BIEU TRONG LUẬN AN Trang So dé 0.1: Cac loại phân tích tương phản 13 Bang 3.1: Đảo ngữ tiếng Anh và đảo ngữ tiếng Việt với trạng ngữ chỉ vị trí đứng ở đầu câu 124 Bang 3.2: Đảo ngữ tiếng Anh luôn luôn tương ứng với đảo ngữ tiếng Việt 125 Bang 4.1: Tiêu điểm thông báo - Chủ ngữ đảo tiếng Anh đối chiếu với tiếng Việt 134 MỤC LỤC ¬ Trang MO DAU 1 1. Lí do chọn đề tải | 2.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4 3. Mục tiêu của luận án 11 4. Phương pháp nghiên cứu 11 5. Nguồn tư liệu sử dung trong luận án 12 6.

Vấn đề đối chiếu trong luận án 13 7. Cai mới của luận án 19 8. Bố cục của luận án 20 NỘI DUNG 22 CHƯƠNG 1: TONG QUAN VE ĐẢO NGU TIENG ANH, TIENG VIET VA CAC CO SG Li THUYET CO LIEN QUAN 22 1. Tổng quan về đảo ngữ tiếng Anh 22 1.

Đảo ngữ tiếng Anh từ góc nhìn lịch đại 23 1. Tình hình nghiên cứu đảo ngữ tiếng Anh 26 L. Một số kiến giải tiêu biểu về đảo ngữ toàn phan 30 1. Một số kiến giải tiêu biểu vé đảo trợ động từ 37 1.

Kiến giải về đảo ngữ dựa vào “đề ngữ” 39 1. Tổng quan về đảo ngữ tiếng Việt 43 1. Đảo ngữ trong lĩnh vực ngữ pháp 43 1. Đảo ngữ trong lĩnh vực phong cách học 49 1.

Các cơ sở lí thuyết có liên quan đến đảo ngữ 55 1. Trật tự từ và tính hình tuyến trong ngôn ngữ 55 1. Một số quan niệm về sự thay đồi trật tự từ 58 1. Dao ngữ là một qua trình cú pháp 64 1.

Tiéu két 66 il CHƯƠNG 2: QUAN NIEM CUA LUẬN AN VE DAO NGỮ TRONG TIENG ANH VA TIENG VIET 67 2. Đảo ngữ tiếng Anh 67 2. Định nghĩa va mô hình cầu trúc 68 2. Đảo ngữ toàn phần (DNTP) 68 2.1 Mô hình AVS 68 2.2 Mô hình CVS 69 2.

Mô hình PREDICATION + BE + SUBJECT 69 2. Dao trợ động từ (ĐTĐT) 71 2.1 Mô hình X + OPERATOR + SUBJECT + Y 71 2.2 Mô hình PRO-FORM + OPERATOR + SUBJECT 73 2.3 Mô hình OPERATOR + SUBJECT + PREDICATION 74 2. Tiêu chí phân biệt DNTP va DTDT 74 2. Các thành phần trong mô hình câu đảo ngữ 76 2.1 Trang ngữ (Adverbial 77 2.5 Chủ ngữ ngữ pháp (Grammatical Subject 84 2.6 Trợ đông từ (Operator) 85 22.

Đảo ngữ tiếng Việt 86 2. Van dé đảo bé ngữ 87 2. Van dé dao trang ngtr 89 2. Đảo ngữ va câu tồn tại 91 2.

Một số đặc điểm của đảo ngữ tiếng Việt 92 2.3 Tiéu két 97 1H CHƯƠNG 3: ĐẢO NGỮ VỚI CHỨC NĂNG GIỚI THIỆU THUC THE TRONG DIEN NGON 99 3. Chức năng giới thiệu thực thé trong diễn ngôn 99 3. Mô hình AVS 102 3. A có cấu tạo là trạng từ chỉ xuất (Deitic Adverb) 102 3.

“Here + Be + Noun Phrase Subject” 102 3. “Now + Be + Noun Phrase Subject” 103 3. A là trang ngữ chi vi tri (Position Adjunct) 104 3. “Position Adjunct + Be + Noun Phrase Subject” 104 3.

“Position Adjunct + Existence Verb + Noun Phrase Subject” 112 3. A là trang ngữ chi hướng (Direction Adjunct) 117 3. A là trạng ngữ chỉ nguồn (Source Adjunct) 118 3. A là trang ngữ chi thời gian (Time Adjunct) 121 3.

A là trạng ngữ định vi trừu tượng (Abstract Location Adjunct) 124 3. Mô hình CVS 125 3. Mô hình PREDICATION + BE + NOUN PHRASE SUBJECT 127 3. Tiéu két 129 CHƯƠNG 4: ĐẢO NGU_ VỚI CHỨC NANG NHAN MANH 132 4.

Đảo ngữ và nhân mạnh 132 4. Chức năng đánh dấu tiêu điểm thông báo 136 4. Tiêu điểm thông báo là chủ ngữ đảo 140 4. Tiêu điểm thông báo là bồ ngữ đảo 144 4.

Tiêu điểm thông báo là trạng ngữ đảo 145 4.) + Operator + Subject + Y” 145 + bo be N “Here/There + Be + Noun Phrase Subject” 147 € 1V 4.3 “Here/There + Come + Noun Phrase Subject” 148 4.4 “There + Go + Noun Phrase Subject” 149 4.5 “Direction Adjunct + Verb + Noun Phrase Subject” 150 4.6 “Time Adjunct + Verb + Noun Phrase Subject” 151 4. Tiêu điểm thông báo là vị ngữ đảo 152 4. Chức năng nhân mạnh biéu cảm 153 444. Chức năng nhắn mạnh cường điệu 159 4.

X là một yếu tố phủ định 161 4.1 “Never/At no time + Operator + Subject + Y” 162 4.2 “Nowhere + Operator + Subject + Y” 163 4.3 “In no way/No way + Operator + Subject + Y” 164 4.4 “Under (In) no circumstances/On no account + Operator + Subject + Y” 164 4. “Not until + Clause + Operator + Clause” 165 4. X là một yếu tố bán phủ định 165 4. X là một trạng ngữ chi tần suất 166 4.

X là trang từ “well” 167 4. X là một liên từ 168 4.” va “Hardly/Scarcely. Tiểu kết 171 CHUONG 5:DAO NGU VOI CHUC NANG LIEN KET 172 5. Đảo ngữ và liên kết 173 5.

Đảo ngữ va liên kết quy chiếu 176 5. Mô hình “Deitic Adverb + Verb + Noun Phrase Subject” 178 5. M6 hinh “Complement + Verb + Noun Phrase Subject” 185 5. Đảo ngữ và phép thế 186 5.

Mô hình “So + Operator + SubJect” 187 5. Mô hình “Nor/Neither + Operator + Subject” 188 5. Mô hình “As + Operator + Noun Phrase Subject” 189 5. Mô hình “Operator + Subject + Y” 190 5.

Đảo ngữ và phép nói 192 5. Quan hệ bổ sung 193 5. Quan hệ không gian 194 5. Quan hệ thời gian 195 5.

Tiểu kết 196 KẾT LUẬN 197 DANH MỤC CÁC CÔNG TRINH CUA TÁC GIA CÓ LIEN QUAN DEN LUẬN AN 202 TAL LIEU THAM KHAO VÀ XUẤT XỨ Vi DU 203 PHU LUC 1 216 PHU LUC 2 217 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài Đây là một đề tài khảo sát về hiện tượng đảo ngữ trong tiếng Anh (ĐNTA) trên cả hai bình diện cấu trúc và ngữ nghĩa, qua đó đối chiếu với tiếng Việt nhằm tìm ra các cách thê hiện tương ứng của đảo ngữ tiếng Anh trong tiếng Việt dé thay được những tương đồng và dị biệt giữa hai ngôn ngữ. Về mặt lí luận, di chuyên thành tố trong câu là hiện tượng bình thường trong các ngôn ngữ. Điều này đã được sự xác nhận của nhiều nhà ngôn ngữ học [W.

Chafe 1976, Hoàng Trọng Phiến 1980, R. Quirk 1985, Phan Thiều 1988, Lưu Vân Lăng (dẫn theo lần xuất bản 1998), Nguyễn Minh Thuyết 1998, D. Tiếng Anh và tiếng Việt đều là những ngôn ngữ SVO, trong đó vi trí thuận của chủ ngữ là ở trước vi ngữ, vi trí điển hình của bổ ngữ là sau vị ngữ. Tuy nhiên, vẫn có nhiều trường hop chủ ngữ được đảo ra sau vi ngữ, b6 ngữ được dao lên vi trí đầu câu, v.

“Đảo ngữ” trong tiếng Anh, tức “inversion”, là một hiện tượng ngữ pháp dễ nhận diện và đã được một số nhà Anh ngữ học quan tâm nghiên cứu. Là một quá trình cú pháp làm thay đổi trật tự các thành tố trong câu nhưng không làm thay đổi các quan hệ ngữ pháp giữa các thành tố đó, DNTA gan bó mật thiết với cau trúc câu. Đảo ngữ liên quan đến kha năng di chuyển của các thành tố trong câu, do đó tất yếu gan với sự khác biệt nao đó giữa các biến thê trật tự của câu: đó là sự khác biệt giữa một trật tự được cho là cơ bản, hay trật tự chuẩn, với những trật tự được hình thành nhờ vào hiện tượng đảo ngữ. Chắc hăn sự khác biệt về trật tự như vậy (với tư cách là “cái biểu đạt”) sẽ thé hiện những khác biệt về nội dung (với tư cách là “cái được biểu đạt”).

Đây chính là một hệ quả của nguyên lí về tính hình tuyến của cái biểu hiện mà F. Saussure đã nêu ra trong “Giáo trình ngôn ngữ học đại cương” [1955, tr. 126] khi bàn về bản chất của tín hiệu ngôn ngữ: “Vốn là vật nghe được, cai biểu hiện diễn ra trong thời gian và có những đặc điểm vốn là của thời gian: a) nó có một bê rộng, và b) bê rộng đó chỉ có thé do trên một chiều mà thôi: đó là một đường chỉ, một tuyến.” Như vậy, tính hình tuyến của tín hiệu ngôn ngữ khiến cho người nói/ viết không thé cùng một lúc tạo ra hai yêu tố trong câu nói hay câu viết của mình. Do đó, tính hình tuyến cũng có vai trò nhất định đối với việc lựa chọn một cấu trúc câu cũng như xuất phát điểm của câu.

Tiếng Anh là một ngôn ngữ thiên chủ ngữ (subject-prominent language) và có chủ ngữ ngữ pháp (grammatical subject) đứng ở vị trí đầu tiên trong mô hình cấu trúc cơ bản của câu đơn trần thuật với tư cách là dạng thức chuẩn của câu (the canonical form of the sentence). Nhìn chung, có hai cách phân tích câu đã được áp dụng rộng rãi trong ngữ pháp tiếng Anh, cụ thể là như sau: + Cách thứ nhất phân tích câu ra thành 5 thành phần bắt buộc: S (Subject), V (Verb), O (Object), C (Complement) va A (Adverbial); cách phân tích này cho kết quả là 7 mô hình co bản của câu được hình thành căn cứ vào khả năng kết hợp của các thành phần câu theo trật tự thông thường của chúng, đó là: SV, SVO, SVC, SVA, SVOO, SVOC, SVOA. + Cách thứ hai chia câu ra thành Chủ ngữ (Subject) va VỊ ngữ (Predicate), VỊ ngữ lại được chia nhỏ ra thành “Operator” (trợ động từ thứ nhất) và “Predication” (vị ngữ không ngôi). Cách phân tích thứ hai này đưa đến hai mô hình cơ bản: “Subject + Predicate” và “Subject + Operator + Predication”.

Hiện tượng đảo ngữ xuất hiện trong những biến thê (variation) của các mô hình cơ bản nêu trên, cụ thé là như sau: Nếu chủ ngữ đứng sau động từ thì sẽ có 5 mô hình: VS, OVS, AVS , CVS và “Predication + Be + Subject”. Nếu chủ ngữ đứng sau trợ động từ thì sẽ có 3 mô hình: “Operator + Subject + Predication”, “Pro-form + Operator + Subject” và “X + Operator + Subject + Y” (X: yếu tố đứng ở vi trí đầu câu; Y: phan còn lai của câu). Với những mô hình cấu trúc như vậy, các kiểu câu DNTA là bằng chứng cho thấy rằng thành tố tận cùng về bên trái (the left-most constituent) trong câu tiếng Anh không phải lúc nào cũng là chủ ngữ ngữ pháp (grammatical subject).