Luận án tiến sĩ đối chiếu thành ngữ Việt-Anh về tình yêu hôn nhân gia đình - Trường Đại học X

Lý do chọn đề tài Thành ngữ là bộ phận cấu thành quan trọng của ngôn ngữ, có thể giúp chúng ta biểu đạt tình cảm, tư tưởng một cách sâu sắc, tinh tế. Thành ngữ của mỗi ngôn ngữ đều gắn liền với cách tư duy của người bản ngữ, phản ánh đặc trưng tư duy dân tộc của mỗi cộng đồng người bản ngữ. Thành ngữ là đơn vị định danh có thể thay thế cho từ trong câu để miêu tả hiện thực khách quan dưới dạng làm sẵn được tái hiện trong lời nói. Khi hành chức trong câu, thành ngữ tương đương với một từ cá biệt, nhưng thành ngữ lại biểu thị khái niệm dựa trên những hình ảnh, biểu tượng cụ thể của đời sống nên thường được sử dụng rộng rãi trong giao tiếp.

Cho đến nay, đã có nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước tiến hành mô tả, khảo sát thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh từ những bình diện khác nhau của ngôn ngữ học và văn hoá học. Những nghiên cứu đó tập trung vào phân tích cấu trúc ngữ pháp của thành ngữ, hoặc từng góc độ ngữ nghĩa của thành ngữ, hoặc bình diện ngữ dụng của thành ngữ, và hai thập niên gần đây xuất hiện một số nghiên cứu thành ngữ từ góc nhìn tri nhận. Tuy nhiên hiện chưa có những nghiên cứu đầy đủ đối chiếu thành ngữ hai ngôn ngữ về đề tài tình yêu, hôn nhân và gia đình, mặc dù trong kho tàng thành ngữ của mỗi dân tộc, thành ngữ nói về tình yêu, hôn nhân và gia đình khá phong phú. Tình yêu là nguồn cảm hứng mãnh liệt cho cuộc sống.

Hôn nhân là điểm đến của những quan hệ tình cảm gắn bó dài lâu. Gia đình là tổ ấm, là kết tinh của tình yêu và hôn nhân. Gia đình cũng chính là tế bào của xã hội, ở đó có quan hệ vợ chồng, cha mẹ - con đẻ, cha mẹ - dâu rể, anh chị em ruột, anh chị em dâu rể, ông bà – cháu chắt, rộng hơn còn có các quan hệ họ hàng nội ngoại, các vấn đề về giới, về tình yêu, về tình nghĩa vợ chồng, sự hiếu đễ của con cái đối với các bậc sinh thành. 1 Nhóm thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình có vị trí không nhỏ trong kho tàng thành ngữ của mỗi ngôn ngữ nói chung, song việc nghiên cứu nhóm thành ngữ này ở Việt Nam cũng như trên thế giới chưa được quan tâm đầy đủ ở bậc tiến sĩ ngôn ngữ, nhất là trên bình diện đối chiếu hai ngôn ngữ.

Đây là lí do khiến chúng tôi lựa chọn đề tài “Đối chiếu thành ngữ Việt – Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình” để triển khai thành luận án tiến sĩ trên cơ sơ kế thừa những thành quả của những người đi trước trong các công trình nghiên cứu về thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh. Mục đích và nhiệm vụ của luận án 2.1 h nghi n u của luận án Xuất phát từ tính cấp thiết trên đây, luận án đặt mục tiêu tìm hiểu, nghiên cứu đối chiếu đặc điểm cấu trúc, đặc điểm ngữ nghĩa, qua đó khám phá đặc trưng văn hóa, tư duy dân tộc của thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình; đồng thời tìm ra những nét tương đồng và khác biệt, giúp cho việc nhận diện, hiểu ý nghĩa và sử dụng có hiệu quả nhóm thành ngữ này trong giao tiếp.2 Nhi m v nghi n u Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận án đề ra những nhiệm vụ nghiên cứu sau đây: (1) Tổng quan tình hình nghiên cứu trên thế giới và ở Việt Nam về thành ngữ nói chung, thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình nói riêng. (2) Trình bày cơ sở lý luận về thành ngữ và những vấn đề liên quan đến thành ngữ, về nghĩa và các phương thức chuyển nghĩa, về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa. (3) Khảo sát, miêu tả và phân tích đối chiếu các đặc điểm cấu trúc ngữ pháp thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình.

2 (4) Khảo sát, miêu tả và phân tích đối chiếu các đặc điểm ngữ nghĩa thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 3.1 i tư ng nghi n u Đối tượng nghiên cứu của luận án là những thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình. Luận án tập trung khảo sát và đối chiếu 2 phương diện quan trọng: Một là, đặc điểm cấu trúc ngữ pháp của thành ngữ tiếng Việt về tình yêu, hôn nhân và gia đình; đặc điểm cấu trúc ngữ pháp của thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình; đối chiếu đặc điểm cấu trúc ngữ pháp của thành ngữ Việt-Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình Hai là, đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Việt về tình yêu, hôn nhân và gia đình; đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình; đối chiếu đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ Việt-Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình Ba là, rút ra những tương đồng và khác biệt giữa thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh nói về tình yêu, hôn nhân, gia đình.2 Phạm vi nghiên c u của luận án Phạm vi nghiên cứu là thành ngữ về tình yêu, thành ngữ về hôn nhân, thành ngữ về gia đình. Luận án tập trung khảo sát những thành ngữ giới hạn trong phạm vi thu thập được nói về tình yêu, hôn nhân và gia đình, trong đó ngoài những thành ngữ về tình yêu, hôn nhân và gia đình còn có những thành ngữ thường được sử dụng trong quan hệ ứng xử giữa những đôi nam nữ đang yêu nhau, trong quan hệ hai bên nhà gái nhà trai trước và sau hôn nhân, trong quan hệ gia đình ông bà, cha mẹ, con cái, anh chị em, dâu rể, họ hàng… 3 4.

Tư liệu và phương pháp nghiên cứu 4.1 Tư li u nghi n u Để có ngữ liệu nghiên cứu, khảo sát, đối chiếu, luận án thu thập các thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh có ý nghĩa nói về tình yêu, hôn nhân và gia đình trong các ấn phẩm (từ điển) có nguồn xác định rõ ràng, do các nhà xuất bản uy tín xuất bản. Ngoài tiêu chí về nội dung tình yêu, hôn nhân, gia đình, thành ngữ tiếng Việt và tiếng Anh được lựa chọn còn dựa trên tiêu chí về cấu tạo ngữ pháp và ngữ nghĩa là những cụm từ cố định (bao gồm 2 từ trở lên có cấu trúc liên hợp, đoản ngữ và tiểu cú) có nghĩa hình tượng. Tư liệu nghiên cứu là 518 thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình, bao gồm: 308 thành ngữ tiếng Việt (72 thành ngữ về tình yêu, 108 thành ngữ về hôn nhân, 129 thành ngữ về gia đình) và 210 thành ngữ tiếng Anh (108 thành ngữ về tình yêu, 53 thành ngữ về hôn nhân, 49 thành ngữ về gia đình). Do mục đích nghiên cứu của luận án không phải là việc thu thập ngữ liệu cho một cuốn sổ tay hay cuốn từ điển thành ngữ Việt và thành ngữ Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình nên không đặt nặng tiêu chí số lượng.

Luận án cần khối tư liệu đủ để làm đối tượng nghiên cứu định tính, để khảo sát, đối chiếu và đưa ra những kết luận về đặc điểm cấu trúc và đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình. Tư liệu nghiên cứu được thu thập từ những từ điển sau đây: Tư liệu tiếng Việt: (1) Ninh Hùng (1990), Từ điển thành ngữ Anh Việt, Nxb Mũi Cà Mau. (2) Nguyễn Lân (2003), Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam, Nxb Văn học, Hà Nội. (3) Vũ Dung, Vũ Thúy Anh, Vũ Quang Hào (1993), Từ điển thành ngữ, tục ngữ Việt Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội.

4 (4) Đỗ Thị Kim Liên, Từ điển thành ngữ tục ngữ Việt Nam trong hành chức, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2015. (5) Nguyễn Lực, Lương Văn Đang (1978), Thành ngữ tiếng Việt, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội. (6) Nguyễn Như Ý, Nguyễn Văn Khang, Phan Xuân Thành (1994), Từ điển thành ngữ Việt Nam, Nxb Văn hóa Thông tin, Hà Nội. (7) Nguyễn Du (1952) Truyện Kiều chú giải – Vân Hạc Lê Văn Hòe, Ziên Hồng xuất bản, Sài Gòn, 1952.

Tư liệu tiếng Anh: (1) Cambridge Idioms Dictionary (2006), Cambridge, New York: Cambridge University Press. (1993), Oxford Dictionary of English idioms. Oxford: Oxford University Press., Oxford Advanced Learner’s Dictionary. (4) Longman Dictionary of Idioms (1998), Harlow, England: Longman.

(5) Oxford Idioms Dictionary for learners of English, Oxford University Press, 2017. NTC‟s Thematic Dictionary of American Idioms, NTC Publishing Group, 1998. (7) Agnes Arany-Makkai (1997), 2001 Rusian and English Idioms, Barron‟s Educational Series, Inc. Phương pháp nghi n u Đây là đề tài thuộc chuyên ngành ngôn ngữ học so sánh đối chiếu, lấy tiếng Việt làm ngôn ngữ cơ sở.

Đề tài được thực hiện với các phương pháp và thủ pháp nghiên cứu sau đây: (1) Phương pháp miêu tả ngôn ngữ học: giúp miêu tả các đặc điểm cấu trúc ngữ pháp và đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ 5 tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình. Việc miêu tả được tiến hành với các thủ pháp sau đây: - Thủ pháp miêu tả bên trong, bao gồm: phân loại và hệ thống hóa tư liệu làm cơ sở nghiên cứu; phân tích thành tố trực tiếp trong cấu trúc ngữ pháp và đặc điểm ngữ nghĩa. - Thủ pháp miêu tả bên ngoài, bao gồm: miêu tả định lượng, định tính tư liệu nghiên cứu, miêu tả đặc điểm văn hóa và tư duy dân tộc làm cơ sở miêu tả phương thức biểu đạt và đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ. (2) Phương pháp đối chiếu ngôn ngữ học: giúp cho việc so sánh, đối chiếu đặc điểm cấu trúc, phương thức biểu đạt và đặc điểm ngữ nghĩa của thành ngữ tiếng Việt và thành ngữ tiếng Anh về tình yêu, hôn nhân và gia đình; từ đó rút ra những đặc điểm tương đồng và khác biệt giữa chúng.

Trong đối chiếu, chúng tôi lấy tiếng Việt làm ngôn ngữ xuất phát và tiếng Anh là ngôn ngữ phương tiện để so sánh đối chiếu. (3) Thủ pháp thống kê: giúp tiến hành khảo sát, thu thập và chọn lọc các dữ liệu cả trong tiếng Anh và tiếng Việt từ các nguồn ngữ liệu khác nhau. Phương pháp này giúp cho nghiên cứu có được tính phổ quát, khách quan, và có trọng điểm.