Luận án tiến sĩ Nguyễn Bích Ngọc - Đối chiếu thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh - Việt

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN BÍCH NGỌC NGUYỄN BÍCH NGỌC ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY ANH - VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC HÀ NỘI - 2023 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN BÍCH NGỌC ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY ANH - VIỆT Ngành : Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu Mã số : 9222024 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC TS. PHẠM HIỂN HÀ NỘI – 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án Tiến sĩ Đối chiếu thuật ngữ Phòng cháy chữa cháy Anh – Việt là kết quả nghiên cứu do tôi thực hiện. Các số liệu và kết quả được trình bày trong luận án là hoàn toàn trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào. Tất cả những tham khảo và kế thừa đều được trích dẫn và tham chiếu đầy đủ.

Tác giả Nguyễn Bích Ngọc LỜI CẢM ƠN Trong thời gian hoàn thành luận án, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ, động viên, khuyến khích của nhiều cá nhân và tập thể. Trước hết, tôi xin bày tỏ sự kính trọng và lòng biết ơn sâu sắc tới Tiến sĩ Phạm Hiển, người Thầy đã hướng dẫn, động viên giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và viết luận án này. Những nhận xét và đánh giá của thầy, đặc biệt là những gợi ý về hướng giải quyết vấn đề trong suốt quá trình nghiên cứu, thực sự là những bài học vô cùng quý giá đối với tôi không chỉ trong quá trình viết luận án mà cả trong hoạt động nghiên cứu chuyên môn sau này. Tôi xin cảm ơn Ban giám hiệu trường Đại học Phòng cháy chữa cháy, Lãnh đạo Khoa Khoa cơ bản và Ngoại ngữ nơi tôi đang công tác đã tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình nghiên cứu và viết luận án.

Tôi cũng bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc tới Khoa Văn hoá và Ngôn ngữ học - Học viện Khoa học xã hội, Viện Ngôn ngữ học, các nhà khoa học, gia đình và các bạn đồng nghiệp đã chia sẻ, giúp đỡ tôi rất nhiều trong quá trình thực hiện luận án này. Hà Nội, ngày 11 tháng 7 năm 2023 Tác giả Nguyễn Bích Ngọc MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. Tổng quan về tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới và ở Việt Nam.

Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới và ở Việt Nam. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ phòng cháy chữa cháy trên thế giới và ở Việt Nam. Một số cơ sở lý thuyết về thuật ngữ. Các quan niệm về thuật ngữ.

Phân biệt thuật ngữ với một số lớp từ liên quan. Các tiêu chuẩn của thuật ngữ. Đơn vị cấu tạo thuật ngữ. Khái quát về phòng cháy chữa cháy và thuật ngữ phòng cháy chữa cháy.

Lý thuyết định danh. Khái niệm định danh. Quy trình định danh. Nguyên tắc định danh.

Một số cơ sở lý luận về ngôn ngữ học đối chiếu. Khái niệm về ngôn ngữ học đối chiếu. Phương pháp so sánh đối chiếu. Nguyên tắc so sánh đối chiếu.

48 Chương 2: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA THUẬT NGỮ PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY ANH - VIỆT. Phương thức cấu tạo thuật ngữ Phòng cháy chữa cháy tiếng Anh và tiếng Việt. Phương thức cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh. Phương thức cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Việt.

Đối chiếu số lượng các yếu tố cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh và tiếng Việt. Thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh và tiếng Việt xét theo số lượng yếu tố. Đánh giá sự tương đồng và khác biệt của thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh và tiếng Việt trên số lượng yếu tố cấu tạo. Đối chiếu đặc điểm về cấu tạo và từ loại của thuật ngữ PCCC tiếng Anh và Tiếng Việt.

Thuật ngữ PCCC có cấu tạo một yếu tố. Thuật ngữ Phòng cháy chữa cháy có cấu tạo hai yếu tố .Thuật ngữ phòng cháy chữa cháy có cấu tạo 3 yếu tố. Thuật ngữ PCCC có cấu tạo 4 yếu tố. Thuật ngữ PCCC gồm 5 yếu tố cấu tạo.

Thuật ngữ PCCC gồm sáu yếu tố cấu tạo. Thuật ngữ PCCC gồm bảy yếu tố cấu tạo. Thuật ngữ Phòng cháy chữa cháy là từ viết tắt. Đối chiếu mô hình cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt.

Các mô hình cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh .Các mô hình cấu tạo thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Việt. Đánh giá sự tương đồng và khác biệt về mô hình cấu tạo của thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt. 95 Chương 3: ĐỐI CHIẾU PHƯƠNG THỨC TẠO LẬP VÀ ĐẶC ĐIỂM ĐỊNH DANH CỦA THUẬT NGỮ PHÒNG CHÁY CHỮA CHÁY ANH – VIỆT. Các phương thức tạo lập thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh.

Phương thức thuật ngữ hóa từ ngữ thông thường. Phương thức tạo thuật ngữ Phòng cháy chữa cháy trên cơ sở ngữ liệu vốn có. Tiếp nhận thuật ngữ nước ngoài. Tiếp nhận từ các ngành khoa học khác.

Phương thức tạo lập thuật ngữ PCCC tiếng Việt. Dựa vào ngôn ngữ bản ngữ (thuật ngữ hoá từ thông thường). Tiếp nhận thuật ngữ nước ngoài. Vừa dựa trên cơ sở tiếng Việt vừa dựa vào tiếng nước ngoài.

Đối chiếu đặc điểm định danh thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt. Đối chiếu đặc điểm định danh của thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh - Việt xét theo kiểu ngữ nghĩa của thuật ngữ. Đối chiếu đặc điểm định danh của thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt theo cách thức biểu thị của thuật ngữ. Đối chiếu mô hình định danh thuật ngữ phòng cháy chữa cháy Anh – Việt.

Các thuật ngữ chỉ các chủ thể hoạt động trong phòng cháy chữa cháy. Các thuật ngữ chỉ sự vật trong phòng cháy chữa cháy. Các thuật ngữ chỉ các thiết bị dùng trong phòng cháy chữa cháy. Các thuật ngữ chỉ hoạt động/ quá trình phòng cháy chữa cháy.

Các thuật ngữ chỉ hiện tượng trong phòng cháy chữa cháy. Các thuật ngữ chỉ không gian, địa điểm trong phòng cháy chữa cháy 132 3. Một số đề xuất phương hướng về xây dựng và chuẩn hoá thuật ngữ Phòng cháy chữa cháy tiếng Việt. Khảo sát thực trạng sử dụng thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Việt.

Đề xuất xây dựng và chuẩn hoá thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Việt. 146 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Viết tắt Viết đầy đủ PCCC Phòng cháy chữa cháy TCVN Tiêu chuẩn Việt Nam NFPA National Fire Protection Association BS British Standards CNCH Cứu nạn cứu hộ Y Yếu tố DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2.1: Thống kê thuật ngữ PCCC Anh – Việt theo số lượng yếu tố cấu tạo .2: Thống kê thuật ngữ PCCC tiếng Anh một yếu tố .3: Thống kê thuật ngữ PCCC tiếng Việt là từ .4: Thuật ngữ PCCC tiếng Anh có cấu tạo hai yếu tố .5: Thuật ngữ PCCC tiếng Việt có cấu tạo 2 yếu tố .6: Thuật ngữ PCCC tiếng Anh có cấu tạo 3 yếu tố .7: Thuật ngữ PCCC Tiếng Việt có cấu tạo 3 yếu tố .8: Thuật ngữ PCCC tiếng Việt có cấu tạo 4 yếu tố .9: Thuật ngữ PCCC tiếng Việt có cấu tạo 5 yếu tố .10: Thuật ngữ PCCC tiếng Việt có cấu tạo 6 yếu tố .11: Thuật ngữ PCCC Tiếng Anh là từ viết tắt .12: Tổng hợp về từ loại của hệ thuật ngữ PCCC Anh- Việt .13: Bảng tổng hợp số lượng mô hình cấu tạo thuật ngữ PCCC Anh- Việt.1: So sánh giữa nghĩa thông thường và nghĩa chuyên ngành .2: Thuật ngữ PCCC tiếng Anh là từ viết tắt .3: Thuật ngữ PCCC tiếp nhận từ các ngành khoa học khác .4: Số lượng thuật ngữ PCCC Anh - Việt theo các phạm trù ngữ nghĩa.5: Các thuật ngữ chỉ “chủ thể hoạt động” trong PCCC .6: Các thuật ngữ chỉ “sự vật” trong PCCC .7: Các thuật ngữ chỉ “thiết bị” trong PCCC .8: Các thuật ngữ chỉ “quá trình/ hoạt động” trong PCCC .9: Các thuật ngữ chỉ “hiện tượng” trong PCCC .10: Các thuật ngữ chỉ “không gian, địa điểm” trong PCCC.11: Các thuật ngữ chỉ “thời gian” trong PCCC .12: So sánh đặc trưng định danh thuật ngữ phòng cháy chữa cháy tiếng Anh và tiếng Việt.1: Thuật ngữ PCCC tiếng Anh và tiếng Việt theo số lượng yếu tố cấu tạo.

Tính cấp thiết của đề tài Với vai trò đặc biệt quan trọng trong sự phát triển khoa học của mỗi quốc gia, thuật ngữ học luôn là mảng đề tài hấp dẫn đối với các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước. Những năm gần đây, ở Việt Nam, đã có nhiều công trình khoa học đi sâu nghiên cứu hệ thuật ngữ thuộc các lĩnh vực khác nhau như tài chính, ngân hàng, xã hội học, du lịch, báo chí, bưu chính viễn thông, y tế, dầu khí, cơ khí v.v… một cách toàn diện trên các phương diện như đặc điểm cấu tạo, đặc điểm ngữ nghĩa, đặc điểm định danh và đề xuất chuẩn hóa thuật ngữ. So với các loại từ ngữ khác, thuật ngữ là bộ phận phát triển nhanh nhạy nhất, nhất là trong thời đại ngày nay, khoa học công nghệ trên thế giới đang phát triển với tốc độ vũ bão. Thuật ngữ có một vai trò đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của khoa học công nghệ và do đó góp phần to lớn thúc đẩy sự phát triển xã hội.

Vì vậy, thuật ngữ vẫn là đề tài hấp dẫn, có tầm quan trọng và mang ý nghĩa khoa học, ý nghĩa thực tiễn sâu sắc. Cùng với sự phát triển kinh tế - xã hội và khoa học công nghệ, lĩnh vực phòng cháy chữa cháy ngày càng được Nhà nước và xã hội quan tâm, được coi là một trong những nhiệm vụ quan trọng của quốc gia vì nó liên quan chặt chẽ đến tính mạng, đời sống con người. Thực tế cho thấy khi nền kinh tế càng phát triển, tốc độ đô thị hóa nhanh, nhiều khu dân cư, nhiều cơ sở sản xuất, kinh doanh nhanh chóng được hình thành và phát triển thì rủi ro về cháy, nổ xảy ra cũng càng cao. Trong xu hướng hội nhập quốc tế ngày một sâu rộng hiện nay của Đất nước, nhiệm vụ đặt ra là cần phải hệ thống hóa và chuẩn hóa các thuật ngữ khoa học được sử dụng trong ngành phòng cháy chữa cháy làm sao vừa có giá trị khoa học, vừa mang tính thời sự rõ rệt.