Luận án tiến sĩ đối chiếu mệnh đề quan hệ tiếng Anh và các biểu thức tương ứng trong tiếng Việt

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ XUÂN PHƯƠNG ĐỐI CHIẾU MỆNH ĐỀ QUAN HỆ TIẾNG ANH VÀ CÁC BIỂU THỨC TƯƠNG ỨNG TRONG TIẾNG VIỆT Ngành: Ngôn ngữ học so sánh-đối chiếu Mã số: 9 22 2024 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Vũ Thị Thanh Hương HÀ NỘI – 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu, kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào khác. Tôi xin cam đoan luận án được tiến hành nghiên cứu một cách nghiêm túc và kết quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu đi trước đã được tiếp thu một cách chân thực, cẩn trọng, có trích nguồn dẫn cụ thể trong luận án. Hà Nội, ngày tháng năm 2023 TÁC GIẢ LUẬN ÁN i MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .ii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT .iv DANH MỤC BẢNG.

v DANH MỤC BIỂU ĐỒ.vi MỞ ĐẦU. 1 Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu về MĐQH trên thế giới.

Tình hình nghiên cứu về MĐQH ở Việt Nam. Các vấn đề lý thuyết về MĐQH. Các vấn đề lý thuyết về ngôn ngữ học đối chiếu. Các vấn đề lý thuyết về dịch thuật.

46 Tiểu kết chương 1. 51 Chương 2 ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC – NGỮ NGHĨA CỦA MỆNH ĐỀ QUAN HỆ TRONG TIẾNG ANH. Đặc điểm cấu trúc của MĐQH trong tiếng Anh. Đặc điểm hình thái cú pháp.

Đặc điểm chức năng cú pháp. Phương tiện liên kết. Đặc điểm ngữ nghĩa. Quan hệ ngữ nghĩa giữa danh từ trung tâm và MĐQH.

Quan hệ ngữ nghĩa liên mệnh đề. 91 Tiểu kết Chương 2. 94 Chương 3 ĐỐI CHIẾU CHUYỂN DỊCH MỆNH ĐỀ QUAN HỆ TIẾNG ANH SANG TIẾNG VIỆT. Các quan hệ tương đương chuyển dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Việt.

Cơ sở phân tích tương đương dịch thuật MĐQH tiếng Anh sang tiếng Việt. Tương đương về hình thức. Tương đương về nghĩa biểu hiện. Các kiểu tương đương của MĐQH tiếng Anh và biểu thức tiếng Việt.

Phân loại mức độ tương đương chuyển dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Việt. Mức độ tương đương chuyển dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Việt. 133 Tiểu kết Chương 3 .152 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ .157 TÀI LIỆU THAM KHẢO .158 iii DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT A: Trạng ngữ C: Bổ ngữ DO: Tân ngữ trực tiếp ĐTQH: Đại từ quan hệ IO: Tân ngữ gián tiếp MĐQH: Mệnh đề quan hệ O: Tân ngữ Prep: Giới từ S: Chủ ngữ V: Động từ [[ ]]: Ký hiệu của MĐQH iv DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: ĐTQH trong tiếng Anh .1: Vị trí của MĐQH trong mệnh đề chính .2: Vị trí của MĐQH với danh từ trung tâm .3: Chức năng cú pháp của danh từ trung tâm .4: Chức năng cú pháp của ĐTQH.5: ĐTQH làm chủ ngữ .6: ĐTQH làm tân ngữ trực tiếp.7: Mối quan hệ chức năng cú pháp giữa danh từ trung tâm và ĐTQH …………………………………………………….8: Loại MĐQH theo ĐTQH .9: MĐQH theo ngữ nghĩa .10: Đặc điểm ngữ nghĩa của MĐQH hạn định .1: Các kiểu tương đương dịch thuật .2: Các cấu trúc tiếng Việt được dùng để dịch MĐQH tiếng Anh .3: MĐQH được dịch bằng cầu trúc động ngữ .4: MĐQH được dịch bằng cấu trúc có "mà" .5: MĐQH tiếng Anh được dịch thành mệnh đề độc lập tiếng Việt .6: MĐQH được dịch thành Danh từ + động ngữ .7: MĐQH được dịch thành Danh từ + động ngữ .8: MĐQH được dịch thành cấu trúc Danh từ + mệnh đề .9: Tổng kết mô hình cấu trúc MĐQH tiếng Anh và các biểu thức tương đương dịch thuật trong tiếng Việt .10: Bảng thống kê tương đương nghĩa quá trình giữa MĐQH tiếng Anh và bản dịch tiếng Việt .11: MĐQH theo mức độ tương đương chuyển dịch .12: Tương đương chuyển dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Việt về hình thức .13: MĐQH tiếng Anh được chuyển dịch sang tiếng Việt với mức độ tương đương cao .14: Bảng thống kê MĐQH được dịch tương đương sang tiếng Việt về nghĩa biểu hiện .142 v DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 1.1 Tổng kết về mệnh đề .2 Cụm danh từ chứa bổ ngữ danh từ. Cụm danh từ chứa MĐQH.

Khung lý thuyết phân tích đặc điểm cấu trúc - ngữ nghĩa của MĐQH tiếng Anh ………………………………………………………………. ĐTQH sở hữu .74 vi MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Những năm gần đây chứng kiến xu hướng hội nhập ngày càng sâu và rộng, thể hiện rõ ở sự giao thoa văn hóa giữa các nước với nhau, trong đó ngôn ngữ là một trong những biểu hiện rõ nhất. Chính vì vậy, việc học ngoại ngữ trở thành nhu cầu chung của toàn xã hội.

Không thể phủ nhận rằng việc học một thứ tiếng nước ngoài mang đến những cơ hội nghề nghiệp đáng mơ ước, trong đó có lĩnh vực dịch thuật. Bởi chức năng cơ bản của ngôn ngữ là công cụ phản ánh tư duy, mà tư duy con người mang tính phổ quát còn phương thức diễn đạt chúng lại có những tính đặc thù của từng ngôn ngữ. Về mặt lý luận, mệnh đề quan hệ (MĐQH) tiếng Anh đã được nghiên cứu rất nhiều trong các công trình nghiên cứu về ngữ pháp tiếng Anh. Các nhà ngữ pháp học thuộc trường phái ngữ pháp truyền thống như Jespersen [51], Quirk và các cộng sự [84], [85], [86], v.

xem xét MĐQH tiếng Anh dưới góc độ cấu trúc trong các công trình nghiên cứu của mình. Ngoài ra, MĐQH tiếng Anh cũng được nghiên cứu dưới góc nhìn của các nhà ngôn ngữ học theo trường phái ngữ pháp chức năng như Halliday [41], Givon [37], Huddleston và Pullum [45], v. về chức năng nghĩa của MĐQH trong câu và cụm danh từ. Ở Việt Nam, các vấn đề liên quan đến MĐQH tiếng Anh được giảng dạy phổ biến trong các giáo trình ngữ pháp tiếng Anh áp dụng các tất cả các cấp học, đặc biệt là ở các cơ sở đào tạo chuyên sâu về ngoại ngữ tiếng Anh.

Tuy vậy, trên thực tế, ở Việt Nam hiện chưa có công trình nghiên cứu nào hệ thống về cấu trúc – ngữ nghĩa của MĐQH tiếng Anh, cũng như xem xét MĐQH tiếng Anh trong mối liên hệ với các biểu thức tiếng Việt về cả hai phương diện là hình thức và nội dung. Về mặt thực tiễn, dịch thuật là một trong những công việc rất phát triển trong thời đại ngày nay, vì vậy bộ môn dịch thuật đã được đưa vào chương 1 trình giảng dạy của nhiều trường đại học về ngôn ngữ cũng như kinh tế, thương mại,…Việc dịch từ ngôn ngữ nước ngoài sang tiếng Việt đòi hỏi người biên - phiên dịch phải đáp ứng đầy đủ các kỹ năng và kiến thức cần thiết. Tuy nhiên, trong khi thực hành bộ môn biên dịch ở trường đại học, chúng tôi nhận thấy rằng hầu hết sinh viên đều lúng túng khi dịch MĐQH từ tiếng Anh sang tiếng Việt. Quan sát quá trình dạy và học các học phần Biên, Phiên dịch ở trường Đại học Thương mại, chúng tôi có một số nhận xét và đặt vấn đề như sau: 1.

Khi dịch văn bản từ tiếng Anh sang tiếng Việt, sinh viên gặp nhiều khó khăn do giữa hai ngôn ngữ tồn tại rất nhiều điểm khác biệt. Nhìn chung, trong quá trình dịch, sinh viên thường phụ thuộc vào văn bản gốc, dẫn đến việc khó đảm bảo được tính tự nhiên của bản dịch. Đặc biệt, do trong tiếng Việt không có MĐQH trong khi cấu trúc này lại được sử dụng rất phổ biến trong tiếng Anh nên người dịch thường gặp nhiều lúng túng khi dịch MĐQH từ tiếng Anh sang tiếng Việt. Vậy câu hỏi đặt ra là làm thế nào có thể biểu đạt một cách đầy đủ trên các bình diện ngữ pháp và ngữ nghĩa MĐQH trong tiếng Anh sang tiếng Việt.

Vấn đề chúng tôi nghiên cứu thực chất là vấn đề về việc so sánh sự không tương ứng của một hiện tượng ngữ pháp cụ thể giữa hai ngôn ngữ. Trong tiếng Anh, MĐQH là một cấu trúc diễn đạt phổ biến, là một hệ thống ngữ pháp thuần nhất đã định hình từ lâu. Ngược lại, hiện tượng này trong tiếng Việt nếu có cũng chỉ là tiềm ẩn, không xuất hiện thành một tiểu hệ thống riêng biệt. Vì vậy việc gặp khó khăn về cơ sở lý luận trong nghiên cứu và thực tế công việc là điều không thể tránh khỏi.

Cũng đã có một số công trình nghiên cứu chuyển dịch MĐQH tiếng Anh sang tiếng Việt, nhưng quy mô ngữ liệu còn hạn chế và nguồn ngữ liệu được lấy từ sách giáo khoa với tính trang trọng cao, nên kết quả nghiên cứu có thể chưa đủ tin cậy. Do đó việc 2 nghiên cứu đề tài “Đối chiếu mệnh đề quan hệ tiếng Anh và các biểu thức tương ứng trong tiếng Việt” có ý nghĩa cả về lý thuyết và thực tiễn. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Vận dụng khung lý thuyết kết hợp lý thuyết của ngữ pháp mô tả và ngữ pháp chức năng hệ thống, luận án tiến hành mô tả đặc điểm cấu trúc hình thức, ngữ nghĩa của MĐQH tiếng Anh.

Luận án cũng thực hiện nghiên cứu đối chiếu chuyển dịch các MĐQH tiếng Anh và các biểu thức tương ứng trong tiếng Việt nhằm góp phần làm rõ mức độ tương đương chuyển dịch MĐQH từ tiếng Anh sang tiếng Việt. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu đề ra, luận án phải thực hiện các nhiệm vụ sau: (1) Tổng quan tình hình nghiên cứu và xác lập cơ sở lý thuyết cho luận án; (2) Khảo sát những đặc điểm cấu trúc – ngữ nghĩa của MĐQH tiếng Anh trên tư liệu một số tác phẩm văn học Anh thế kỷ 20. (3) Đối chiếu tương đương chuyển dịch các MĐQH tiếng Anh và các biểu thức tương ứng trong bản dịch tiếng Việt của các tác phẩm. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án Đối tượng nghiên cứu của luận án là MĐQH trong tiếng Anh trích được lấy từ ba tác phẩm văn học tiếng Anh (ngữ nguồn) và các biểu thức tương ứng trong bản dịch tiếng Việt (ngữ đích).

Phạm vi nghiên cứu của luận án giới hạn ở đặc điểm cấu trúc – ngữ nghĩa của các MĐQH hoàn chỉnh, có sử dụng ĐTQH có chức năng làm định tố cho danh từ trung tâm của danh ngữ trong tiếng Anh và các biểu thức tương ứng của chung trong câu dịch tiếng Việt.