Đối chiếu từ ngữ chỉ màu sắc tiếng Anh và tiếng Việt - Luận án TS Lê Phương Thảo

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI LÊ PHƯƠNG THẢO ĐỐI CHIẾU CÁC TỪ NGỮ CHỈ MÀU SẮC TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu Mã số: 9222024 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. Hà Quang Năng 2. Hoàng Tuyết Minh HÀ NỘI - 2018 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, không sao chép của ai. Các kết quả khảo sát và miêu tả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN Lê Phương Thảo ii MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 6 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN 6 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu về từ ngữ chỉ màu sắc trong tiếng Anh.

Tình hình nghiên cứu về từ ngữ chỉ màu sắc trong tiếng Việt. Khái niệm về từ. Nghĩa của từ. Từ chỉ màu sắc trong tiếng Anh và tiếng Việt.

Văn hóa và mối quan hệ giữa văn hóa, ngôn ngữ và tư duy. Nghiên cứu đối chiếu từ vựng, ngữ nghĩa. ĐỐI CHIẾU KHẢ NĂNG TẠO TỪ VÀ NGỮ NGHĨA CỦA TỪ CHỈ MÀU SẮC CƠ BẢN TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT. Khảo sát tần số xuất hiện của các từ chỉ màu sắc tiếng Anh và tiếng Việt trong tác phẩm văn học Anh và văn học Việt Nam.

Khả năng tạo từ của từ chỉ màu sắc trong tiếng Anh và tiếng Việt. Khả năng tạo từ của từ chỉ màu sắc trong tiếng anh. Khả năng tạo từ của từ chỉ màu sắc trong tiếng Việt. Đối chiếu khả năng tạo từ của từ chỉ màu sắc cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt.

Đặc điểm ngữ nghĩa của các từ chỉ màu sắc cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt. Thống kê các tính từ chỉ màu cơ bản và các tính từ phái sinh từ màu sắc cơ bản. Đối chiếu ngữ nghĩa của các tính từ chỉ màu sắc cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt. 93 ĐỐI CHIẾU CÁC THÀNH NGỮ CÓ TỪ CHỈ MÀU SẮC CƠ BẢN TRONG TIẾNG ANH VÀ TIẾNG VIỆT.

Khái niệm về thành ngữ. Quan niệm về thành ngữ trong tiếng Anh. Ngữ nghĩa của các thành ngữ có từ chỉ màu sắc cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt. Ngữ nghĩa của các thành ngữ có từ chỉ màu sắc cơ bản trong tiếng Anh.

Ngữ nghĩa của các thành ngữ có từ chỉ màu sắc cơ bản trong tiếng Việt. Đối chiếu ngữ nghĩa của các thành ngữ có từ chỉ màu sắc cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt. Những điểm tương đồng về ngữ nghĩa của thành ngữ có từ chỉ màu sắc trong tiếng Anh và tiếng Việt. Những điểm khác biệt về ngữ nghĩa của thành ngữ có từ chỉ màu cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt.

147 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 151 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ NỘI DUNG LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 163 iv DANH MỤC BẢNG BIỂU VÀ HÌNH Bảng 1.1 Một số ứng dụng của Ngũ hành .2 Từ chỉ màu cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt .1 Tần số xuất hiện của các từ chỉ màu sắc cơ bản trong các tác phẩm văn học Anh .2 Tần số xuất hiện của các từ chỉ màu sắc cơ bản trong các tác phẩm văn học Việt Nam .3 Từ chỉ màu phái sinh được tạo ra theo các phương thức.4 Các nhóm từ ngữ chỉ màu sắc là từ ghép trong tiếng Anh và tiếng Việt .5 Bảng thống kê các tính từ chỉ màu sắc cơ bản và các tính từ phái sinh chỉ màu trong tiếng Anh .6 Bảng thống kê các tính từ chỉ màu sắc cơ bản và các từ, ngữ chỉ màu sắc phái sinh từ các màu cơ bản trong tiếng Việt .7 Bảng đối chiếu số lượng tính từ chỉ màu phái sinh từ các màu cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt .8 Ngữ nghĩa của tính từ white (trắng) trong tiếng Anh .9 Ngữ nghĩa của tính từ black (đen) trong tiếng Anh .10 Ngữ nghĩa của tính từ red (đỏ) trong tiếng Anh .11 Ngữ nghĩa của tính từ green (xanh lá cây) trong tiếng Anh .12 Ngữ nghĩa của tính từ yellow (vàng) trong tiếng Anh .13 Ngữ nghĩa của tính từ blue (xanh lam) trong tiếng Anh .14 Ngữ nghĩa của tính từ brown (nâu) trong tiếng Anh .15 Ngữ nghĩa của tính từ purple (tím) trong tiếng Anh .16 Ngữ nghĩa của tính từ pink (hồng) trong tiếng Anh .17 Ngữ nghĩa của tính từ orange (cam) trong tiếng Anh .18 Ngữ nghĩa của tính từ grey (xám) trong tiếng Anh .1 Số lượng thành ngữ có chứa từ chỉ màu cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt .2 Các nghĩa biểu trưng xuất hiện trong thành ngữ chứa từ chỉ màu cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt. Tính cấp thiết của đề tài Màu sắc là một trong những thuộc tính của vật thể tồn tại trong thế giới xung quanh chúng ta mà thị giác con người có thể nhận biết được.

Màu sắc tồn tại trong thế giới vật chất nhưng lại gắn bó chặt chẽ với đời sống tinh thần của con người, góp phần làm cho cuộc sống trở nên sinh động và tràn đầy sức sống. Những màu sắc khác nhau với những ý nghĩa khác nhau đã mang lại những sắc màu phong phú cho cuộc sống. Các dân tộc trên thế giới cảm nhận màu sắc trong tự nhiên và đánh dấu chúng bằng một hệ thống chỉ màu sắc riêng. Do sự khác biệt về loại hình ngôn ngữ, sự cách biệt về địa lí, sự không đồng nhất về điều kiện sinh hoạt và môi trường, nên cách thể hiện và diễn đạt các khái niệm ngôn ngữ không như nhau.

Từ vựng của một ngôn ngữ là nơi có thể thể hiện rõ nét nhất bản sắc văn hóa dân tộc. Các thành tố văn hóa dân tộc đều được thể hiện rõ qua bình diện nội dung của từ. Việc nắm vững văn hóa của một ngôn ngữ sẽ tạo điều kiện cho việc cảm nhận một cách sắc sảo và tinh tế các từ mà ngữ nghĩa của chúng thể hiện đặc trưng văn hóa dân tộc. Dù số lượng từ ngữ chỉ màu sắc trong mỗi ngôn ngữ khác nhau, ngôn ngữ có thể hạn chế số lượng từ vựng gọi tên cho màu sắc cụ thể đó nhưng cộng đồng người sử dụng ngôn ngữ đó vẫn nhận ra sự khác biệt về các loại màu sắc.

Đặc trưng văn hóa dân tộc được thể hiện rõ nét trong ý nghĩa biểu trưng của các sắc màu trong từng nền văn hóa. Ở các quốc gia khác nhau, các nền văn hóa khác nhau, màu sắc cũng thể hiện các ý nghĩa khác nhau. Mỗi dân tộc với những bức tranh ý niệm khác nhau sẽ hình thành bức tranh ngôn ngữ thế giới khác nhau và như thế, từ ngữ về màu sắc sẽ không nằm ngoài qui luật chung đó. Lớp từ ngữ chỉ màu sắc có số lượng không nhỏ và mang ý nghĩa phong phú, đa dạng và được thể hiện trong nhiều phong cách văn bản, đặc biệt là trong phong cách ngôn ngữ văn chương.

Vì thế, lớp từ chỉ màu sắc trở thành đối tượng được ngôn ngữ học quan tâm nghiên cứu từ nhiều góc độ, trên nhiều bình diện, nhất là về đặc điểm ngữ nghĩa, tính biểu trưng hay về đặc điểm tri nhận. Với những nhận thức như trên, chúng tôi chọn đề tài Đối chiếu các từ ngữ 1 chỉ màu sắc trong tiếng Anh và tiếng Việt để nghiên cứu với hi vọng sẽ có thể đưa ra những kiến giải có tính chất gợi mở, tìm hiểu kĩ về khả năng tạo từ và ngữ nghĩa của các từ chỉ màu sắc cơ bản, cách thể hiện và cảm nhận thế giới màu sắc của người Anh và người Việt để tìm ra những tương đồng và dị biệt về nhóm từ ngữ này trong quá trình nhận thức và biểu đạt các màu trong hai ngôn ngữ. Việc nghiên cứu đề tài này sẽ góp phần phục vụ cho thực tiễn giảng dạy tiếng Anh cho người Việt cũng như trong công tác dịch thuật của các nhà biên phiên dịch. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.

Mục đích nghiên cứu Luận án tập trung nghiên cứu đối chiếu nhằm mục đích: - Tìm ra những điểm giống nhau và khác nhau về khả năng tạo từ và ngữ nghĩa của các tính từ chỉ màu sắc cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt; - Làm sáng tỏ một số đặc trưng văn hóa thông qua cách sử dụng từ chỉ màu sắc cơ bản trong thành ngữ tiếng Anh và tiếng Việt; - Góp phần vào công tác giảng dạy ngoại ngữ, công tác biên phiên dịch Anh-Việt, Việt-Anh và công tác biên soạn từ điển của các học giả. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được những mục đích trên, chúng tôi thực hiện các nhiệm vụ sau: - Tổng quan tình hình nghiên cứu và xác định cơ sở lí luận cho luận án; - Thống kê số lượng từ chỉ màu sắc cơ bản trong một số tác phẩm văn học Anh, văn học Việt Nam và từ điển thành ngữ tiếng Anh và tiếng Việt để tìm ra tần số sử dụng của từng màu sắc cơ bản trong hai ngôn ngữ; - Miêu tả và phân tích khả năng tạo từ và đặc điểm ngữ nghĩa của từ, ngữ chỉ màu sắc cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt để tìm ra những điểm giống nhau và khác nhau về mặt cấu trúc, ngữ nghĩa trong việc liên hệ với văn hóa hai dân tộc; - So sánh, đối chiếu ý nghĩa của từ chỉ màu sắc cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt thông qua các thành ngữ có yếu tố từ chỉ màu sắc cơ bản trong mối liên hệ với đặc trưng văn hóa dân tộc của ngôn ngữ và tư duy. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là những tính từ chỉ màu sắc cơ bản trong tiếng Anh và tiếng Việt dưới góc nhìn của ngữ nghĩa học.

Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi nghiên cứu là khả năng tạo từ và đặc điểm ngữ nghĩa của 11 tính từ chỉ màu sắc cơ bản trong tiếng Anh và 9 tính từ chỉ màu sắc cơ bản trong tiếng Việt dựa trên 1065 lượt từ chỉ màu sắc cơ bản được thống kê từ 950 trích đoạn của 8 tác phẩm văn học Anh, 1189 lượt từ chỉ màu sắc cơ bản được thống kê từ 925 trích đoạn của 11 tác phẩm văn học Việt Nam và 295 thành ngữ tiếng Anh, 339 thành ngữ tiếng Việt được thống kê từ 11 cuốn từ điển thành ngữ tiếng Anh và 9 cuốn từ điển thành ngữ tiếng Việt.