Luận án đặc điểm thuật ngữ thủy sản tiếng Anh và tương đương tiếng Việt - Nghiên cứu chuyên ngành thủy sản

Lý do chọn đề tài Trong ngôn ngữ khoa học, thuật ngữ là đơn vị từ vựng cơ bản và quan trọng nhất, bởi đó là các từ ngữ biểu thị tri thức, khái niệm khoa học và là ngôn ngữ chuyên dùng trong phạm vi của các ngành khoa học và trong các lĩnh vực chuyên môn. Thuật ngữ chính là nơi lƣu giữ các tri thức khoa học, thể hiện trình độ phát triển của một ngành khoa học. Chính vì thế, thuật ngữ đƣợc Lê Quang Thiêm (2011) ví nhƣ là một “kho báu” của tri thức: “Thuật ngữ không chỉ hiểu đơn giản là từ và ngữ chuyên môn dùng trong khoa học kĩ thuật, công nghệ, dịch vụ mà đó là hệ thống khái niệm, phạm trù khoa học, là tri thức khoa học công nghệ, là trí tuệ dân tộc và nhân loại đƣợc chung đúc qua hình thức ngôn ngữ. Bình diện nội dung thuật ngữ là tri thức, là trí tuệ đồng thời cũng là giá trị văn hóa dân tộc.

Với ý nghĩa ấy, thuật ngữ là “kho báu” [83, tr. Trƣớc kia, thuật ngữ đƣợc xếp vào lớp từ vựng bên cạnh các lớp từ khác nhƣ từ thông thƣờng, từ nghề nghiệp, từ địa phƣơng, tiếng lóng,. Nhƣng hiện nay, so với các lớp từ này thì thuật ngữ đã rất phát triển, trở thành bộ phận từ vựng rất lớn trong hệ thống ngôn ngữ. Số lƣợng thuật ngữ tăng lên không ngừng cùng với sự phát triển nhƣ vũ bão của khoa học kỹ thuật.

Đặc biệt trong giai đoạn hội nhập quốc tế hiện nay, sự giao lƣu với nƣớc ngoài ngày càng mở rộng, tiếng Anh đã trở thành ngôn ngữ chung của toàn thế giới, thì hệ thống thuật ngữ chuyên ngành tiếng Anh càng có điều kiện phát triển và đóng vai trò rất quan trọng trong việc truyền tải các khái niệm mới của nƣớc ngoài vào Việt Nam. Điều này rất quan trọng đối với việc nghiên cứu khoa học, giảng dạy và phổ biến tri thức, đặc biệt rất cần thiết cho sự phát triển, hiện đại hóa các ngành khoa học của Việt Nam, trong đó có ngành thủy sản. Thủy sản là một ngành ra đời khá sớm. Đây là một trong những ngành kinh tế kỹ thuật đóng vai trò rất quan trọng vào sự phát triển kinh tế của đất nƣớc cũng nhƣ cuộc sống của con ngƣời.

Chẳng hạn, các nguồn lợi thủy sản nhƣ cá, tôm,. và các chế phẩm từ chúng là nguồn thực phẩm không thể thiếu trong đời sống hàng ngày. Đây là ngành bao gồm các hoạt động nuôi trồng, đánh bắt, chế 1 biến các loại thủy sản và các hoạt động dịch vụ khác liên quan đến thủy sản. Trong bối cảnh hội nhập toàn cầu hiện nay, ngành thủy sản đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc thúc đẩy kinh tế đất nƣớc, góp phần vào tiến trình hội nhập quốc tế và thực hiện đƣờng lối đối ngoại của các quốc gia.

Trong những năm gần đây, kim ngạch xuất khẩu thủy sản luôn chiếm tỉ lệ cao trong tổng giá trị hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam, Do đó hiện nay, thủy sản đang trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nƣớc và trong chiến lƣợc phát triển kinh tế - xã hội của nƣớc ta. Với lợi thế về đƣờng bờ biển dài, nhiều cửa sông rạch, đảo vịnh,. đảm bảo cho nguồn tài nguyên thủy hải sản vô cùng phong phú, với nhiều chủng loại thủy sản đa dạng đƣợc phân bố dựa trên sự khác biệt về đặc điểm địa lý và về khí hậu, Việt Nam đƣợc đánh giá là quốc gia giàu tiềm năng về thủy sản. Đây là những điều kiện rất thuận lợi để ngành thủy sản nƣớc ta ngày càng phát triển.

Tuy nhiên, để hiện đại hóa ngành mình, đòi hỏi ngành thủy sản phải ứng dụng nhiều thành tựu nghiên cứu khoa học của nƣớc ngoài, trong đó không thể không dựa vào hệ thống thuật ngữ thủy sản (TNTS) nƣớc ngoài, đặc biệt là hệ thống TNTS tiếng Anh để phát triển và hoàn thiện hệ thống TNTS tiếng Việt, nhằm tạo ra một công cụ giao tiếp hiệu quả giữa các nhà chuyên môn trong lĩnh vực thủy sản, đáp ứng nhu cầu trao đổi thông tin chuyên ngành, mở rộng tri thức khoa học cũng nhƣ trong dịch thuật, nghiên cứu, trao đổi thƣơng mại,. qua đó, góp phần đắc lực vào sự hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng của ngành thủy sản trong nƣớc. Có thể nói, việc tiếp cận với các TNTS tiếng Anh sẽ giúp mở rộng khả năng tiếp cận đƣợc nguồn kiến thức hiện đại về lĩnh vực thủy sản nƣớc ngoài, từ đó sẽ góp phần hỗ trợ và thúc đẩy vào việc phát triển ngành thủy sản ở Việt Nam. Theo điều tra, khảo sát bƣớc đầu cho thấy, cùng với sự phát triển của ngành thủy sản thì hệ TNTS cũng vô cùng phong phú.

Đây là các từ ngữ biểu thị các khái niệm, đối tƣợng đƣợc sử dụng trong ngành thủy sản và một số ngành liên quan. Tuy nhiên, đến nay chƣa có công trình khoa học nào nghiên cứu chuyên sâu về TNTS tiếng Anh và tiếng Việt. Do đó, chúng tôi lựa chọn đề tài “Đặc điểm của thuật ngữ thủy sản tiếng Anh và các tương đương trong tiếng 2 Việt” để nghiên cứu, tìm hiểu về hệ thuật ngữ này, qua đó hy vọng làm sáng tỏ các đặc điểm của hệ TNTS trong cả hai ngôn ngữ trên phƣơng diện ngôn ngữ học. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 2.

Đối tượng nghiên cứu Luận án xác định đối tƣợng nghiên cứu là các TNTS tiếng Anh và tiếng Việt. Đó là các từ ngữ biểu thị các khái niệm, đối tƣợng đƣợc sử dụng trong ngành thủy sản, cụ thể là các thuật ngữ biểu thị các khái niệm, đối tƣợng về nguồn lợi thủy sản. Phạm vi nghiên cứu Phạm vị nghiên cứu của luận án là nghiên cứu đối chiếu các đặc điểm của TNTS nhƣng giới hạn nhỏ lạị ở nhóm thuật ngữ chỉ nguồn lợi thủy sản tiếng Anh với tiếng Việt trên phƣơng diện ngôn ngữ học, bao gồm các đặc điểm về cấu tạo, con đƣờng hình thành, đặc điểm định danh, các kiểu tƣơng đƣơng giữa thuật ngữ thủy sản tiếng Anh và tiếng Việt và vấn đề chuẩn hóa thuật ngữ thủy sản tiếng Việt. Thủy sản là một lĩnh vực kinh tế với nhiều lĩnh vực hoạt động khác nhau.

Tuy nhiên, nói đến thủy sản đầu tiên phải nhắc đến những nguồn lợi thủy sản mang lại cho con ngƣời từ môi trƣờng nƣớc, đƣợc con ngƣời khai thác, sử dụng làm thực phẩm, nguyên liệu chế biến cho các ngành công nghiệp khác phục vụ cho đời sống con ngƣời, chẳng hạn nhƣ các loại cá, tôm, cua, ghẹ, ốc, ngao, sò,. Có thể nói, nguồn lợi thủy sản là một tài nguyên vô cùng phong phú và quý giá đối với cuộc sống con ngƣời. Cho nên, trong khuôn khổ luận án này, chúng tôi không đi vào nghiên cứu thuật ngữ của tất cả những lĩnh vực hoạt động của ngành thủy sản. Vì điều này e rằng quá sức với dung lƣợng và khuôn khổ của luận án, mà chúng tôi chỉ tập trung xem xét thuật ngữ của những nguồn lợi thủy sản để có thể nghiên cứu sâu về chúng.

Đồng thời, qua khảo sát ngữ liệu cho thấy, đây là nhóm thuật ngữ có số lƣợng rất lớn và phong phú. Mặt khác, xét về mặt chuyên môn, nguồn lợi thủy sản (chẳng hạn nhƣ các loại cá, tôm, cua, mực,.) chính là đối tƣợng trung tâm, mà các hoạt động trong ngành thủy sản hƣớng tới, ví dụ nhƣ nuôi tôm, cua, cá; 3 khai thác, đánh bắt tôm, cua, cá; vận chuyển tôm, cua, cá; chế biến tôm, cua, cá; xuất khấu tôm, cua, cá hoặc các sản phẩm chế biến từ tôm, cua, cá,. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ sự tƣơng đồng và khác biệt giữa hai hệ TNTS tiếng Anh và tiếng Việt về đặc điểm cấu tạo và định danh.

Ngoài ra, thông qua việc nghiên cứu về hệ thuật ngữ này, luận án còn làm rõ các kiểu tƣơng đƣơng giữa thuật ngữ thủy sản tiếng Anh và tiếng Việt qua đó góp phần chuyển dịch một cách chính xác thuật ngữ từ tiếng Anh sang tiếng Việt, đồng thời đề xuất một số biện pháp chuẩn hóa một số thuật ngữ thủy sản tiếng Việt chƣa đạt chuẩn. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt đƣợc mục đích trên, luận án cần hoàn thành các nhiệm vụ nghiên cứu sau: - Khái quát tình hình nghiên cứu về thuật ngữ và thuật ngữ thủy sản. - Xác lập cơ sở lý thuyết liên quan đến đối tƣợng và nội dung nghiên cứu của luận án thông qua việc hệ thống hóa một số vấn đề lý luận cơ bản về thuật ngữ và TNTS, tìm hiểu một số vấn đề về cấu tạo từ, vấn đề ngôn ngữ học đối chiếu, định danh và tƣơng đƣơng dịch thuật. Với vấn đề lý thuyết về định danh và tƣơng đƣơng dịch thuật sẽ đƣợc gắn trực tiếp vào chƣơng 3 và chƣơng 4 nhằm giảm tải cho chƣơng 1.

- Thống kê, lập danh sách các TNTS tiếng Anh và TNTS tiếng Việt tƣơng đƣơng làm cơ sở cho việc tìm hiểu các đặc điểm của chúng. - Miêu tả và đối chiếu về đặc điểm cấu tạo, con đƣờng hình thành và đặc điểm định danh của TNTS tiếng Anh và tiếng Việt. - Làm rõ các tƣơng đƣơng dịch thuật từ TNTS tiếng Anh sang tiếng Việt. Qua đó chỉ ra các vấn đề còn tồn tại của TNTS tiếng Việt và đề xuất chuẩn hóa.

Tƣ liệu và phƣơng pháp nghiên cứu 4. Tư liệu nghiên cứu Để có đƣợc nguồn tƣ liệu nghiên cứu là các TNTS tiếng Anh và TNTS tiếng Việt làm ngữ liệu nghiên cứu, luận án đã dựa trên các tiêu chí xác định TNTS, từ đó tiến hành thu thập, lựa chọn thuật ngữ từ nhiều nguồn khác nhau. Trƣớc hết là 4 từ các cuốn từ điển. Bởi vì hiện nay, TNTS tiếng Anh và tiếng Việt phần lớn đã đƣợc tập hợp trong một số cuốn từ điển.

Vì vậy, đây là nguồn thu thập tƣ liệu chủ đạo của luận án. Bên cạnh đó, luận án còn thu thập, lựa chọn các TNTS tiếng Anh và tiếng Việt tƣơng đƣơng từ các công trình nghiên cứu, sách, báo, tài liệu chuyên ngành, sổ ghi chép của ngƣ dân, văn bản, các website cả trong tiếng Anh và tiếng Việt liên quan đến chuyên ngành thủy sản. Từ việc tiến hành đó, luận án đã thu thập đƣợc 1035 TNTS tiếng Anh và phần đối dịch là 1045 TNTS tiếng Việt. Phương pháp nghiên cứu Để thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu trên, luận án sử dụng các phƣơng pháp và thủ pháp nghiên cứu sau: (1) Phương pháp miêu tả: đƣợc dùng để miêu tả một cách khách quan các đặc điểm về cấu tạo, con đƣờng hình thành, đặc điểm định danh và thực trạng của TNTS tiếng Anh và tiếng Việt.