Luận văn ThS: Ẩn dụ ý niệm màu tím Việt đối chiếu Anh - Huỳnh Thị Tuyết Nhung

ĐẠI HỌC ĐÀNẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ HUỲNH THỊ TUYẾT NHUNG ẨN DỤ Ý NIỆM CHỈ MÀU TÍM TRONG TIẾNG VIỆT ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG ANH LUẬN VĂN THẠC SĨ Đà Nẵng, 2023 ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ HUỲNH THỊ TUYẾT NHUNG ẨN DỤ Ý NIỆM CHỈ MÀU TÍM TRONG TIẾNG VIỆT ĐỐI CHIẾU VỚI TIẾNG ANH Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh đối chiếu Mã số: 8220241 LUẬN VĂN THẠC SĨ GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN: TS. PHẠM THỊ TỐ NHƯ Đà Nẵng, 2023 i LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn tận tình của TS. Phạm Thị Tố Như. Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Thành phố Đà Nẵng, 2023 Huỳnh Thị Tuyết Nhung ii TÓM TẮT Trong nghiên cứu này, chúng tôi tập trung vào việc khám phá ẩn dụ ý niệm của màu tím trong ngôn ngữ và văn hóa của tiếng Việt và tiếng Anh. Màu sắc không chỉ là một khía cạnh thị giác đơn thuần, mà còn mang theo những ý nghĩa tượng trưng và văn hóa sâu sắc. Chúng tôi thực hiện việc đối chiếu ý niệm màu tím trong cả hai ngôn ngữ thông qua việc phân tích tài liệu văn học, thành ngữ, tập tục và sử dụng ngôn ngữ hàng ngày. Bằng cách áp dụng phân tích ngữ nghĩa và ngữ liệu, chúng tôi xác định các sự tương đồng và khác biệt trong cách mà màu tím được sử dụng để biểu đạt ý niệm và cảm xúc.

Nghiên cứu của chúng tôi sẽ giúp làm sáng tỏ các khía cạnh văn hóa và tư duy mà màu tím thể hiện, từ sự giàu có và quyền lực đến sự thần bí và nỗi buồn. Đồng thời, chúng tôi cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu và tôn trọng sự đa dạng trong cách các ngôn ngữ biểu thị ý niệm màu sắc, từ đó mở rộng hiểu biết về văn hóa và tư duy của cả hai quốc gia. Từ khóa: Màu tím, Ẩn dụ ý niệm, Ngôn ngữ, Tiếng Anh, Tiếng Việt, Đối chiếu, Văn hóa, Khía cạnh văn hóa, Ý nghĩa tượng trưng. iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .ii MỤC LỤC.

iii DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU. vi PHẦN MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Câu hỏi nghiên cứu. Ý nghĩa đóng góp của đề tài.

Bố cục luận văn. x Chương 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN.1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ MÀU SẮC .1 Tình hình nghiên cứu về chủ đề màu sắc trong tiếng Việt .2 Tình hình nghiên cứu về chủ đề màu sắc trong tiếng Anh .1 Từ chỉ màu sắc trong Tiếng Anh và tiếng Việt .1 Khái niệm về từ chỉ màu sắc .2 Phân loại từ chỉ màu sắc .3 Văn hoá và mối quan hệ giữa văn hoá, ngôn ngữ và tư duy.4 Nghiên cứu đối chiếu từ vựng, ngữ nghĩa .5 Phương pháp so sánh đối chiếu trong ngôn ngữ học .3 MỘT SỐ KHÁI NIỆM LIÊN QUAN ĐẾN ẨN DỤ Ý NIỆM .3 Không gian tinh thần (mental space) và mô hình tri nhận (cognitive models) 8 1.4 Tính nghiệm thân (embodiment) .5 Lược đồ hình ảnh (image schema) .4 ẨN DỤ Ý NIỆM .1 Ẩn dụ ý niệm và ẩn dụ truyền thống .5 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ LÝ LUẬN LIÊN QUAN ĐẾN MÀU SẮC VÀ ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU SẮC TRONG NGÔN NGỮ .1 Khái niệm “màu sắc” và phạm trù màu sắc trong ngôn ngữ .2 Khái niệm ẩn dụ ý niệm màu sắc. 12 Chương 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .1 PHƯƠNG PHÁP LUẬN NGHIÊN CỨU .3 THU THẬP DỮ LIỆU.4 PHÂN TÍCH DỮ LIỆU .1 Mô tả định lượng và mô tả định tính các dữ liệu thu thập được.2 Phân tích ẩn dụ ý niệm chỉ màu tím/ purple trong các bài hát tiếng Việt và tiếng Anh dựa trên quan hệ chiếu xạ giữa hai ngôn ngữ.3 So sánh và đối chiếu ẩn dụ ý niệm chỉ màu tím/ purple trong các bài hát tiếng Việt và tiếng Anh.4 Chỉ ra nét tương đồng và không tương đồng giữa ẩn dụ ý niệm chỉ màu tím/purple trong các bài hát tiếng Việt và tiếng Anh.5 ĐỘ TIN CẬY VÀ GIÁ TRỊ NGHIÊN CỨU .1 Độ tin cậy của nghiên cứu này .2 Giá trị nghiên cứu. 17 Chương 3: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN .1 MÔ HÌNH TRI NHẬN CỦA ẨN DỤ Ý NIỆM VỀ MÀU TÍM TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH .1 Ý niệm “tím/màu tím” trong tiếng Việt.2 Ý niệm “purple /violet” trong tiếng Anh .3 Quan hệ chiếu xạ ý niệm “tím/ màu tím” trong tiếng Việt và tiếng Anh được tìm thấy trên dữ liệu các bài hát: .2 ẨN DỤ Ý NIỆM CHỈ “MÀU TÍM” / “TÍM” VÀ VÀ “PURPLE” / “VIOLET” TRONG CÁC BÀI HÁT TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH .1 Ý niệm màu tím là “Tình yêu” .1 Ẩn dụ ý niệm thương nhớ là màu tím .2 Ẩn dụ ý niệm buồn là màu tím .3 Ẩn dụ ý niệm hạnh phúc là màu tím .4 Ẩn dụ ý niệm người trong mộng là màu tím .5 Ẩn dụ ý niệm thuỷ chung là màu tím .2 Ẩn dụ ý niệm cuộc sống thành đạt là màu tím .1 Ẩn dụ ý niệm giàu có là màu tím .2 Ẩn dụ ý niệm thành công là màu tím .3 Ẩn dụ ý niệm quyền lực là màu tím .3 Ý niệm phẩm chất tốt đẹp của con người là màu tím .1 Ẩn dụ ý niệm tôn trọng sự đa dạng sinh học là màu tím.2 Ẩn dụ ý niệm sự dũng cảm là màu tím .3 Ẩn dụ ý niệm sự lạc quan, tích cực là màu tím .3 ĐIỂM GIỐNG NHAU VÀ KHÁC NHAU VỀ ẨN DỤ Ý NIỆM MÀU TÍM TRONG TIẾNG VIỆT VÀ TIẾNG ANH .1 Điểm giống nhau .2 Điểm khác nhau.

60 Chương 4: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ. 61 PHỤ LỤC 1: DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 63 PHỤ LỤC 2: DANH MỤC BÀI HÁT ĐƯỢC DÙNG PHÂN TÍCH. 67 vi DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Bảng 1: Sự ánh xạ từ miền nguồn “tím/ màu tím”, “purple/ violet” lên miền đích.

19 Bảng 2: Ý niệm tình yêu là màu tím. 20 Bảng 3: Ý niệm cuộc sống thành đạt là màu tím. 47 Bảng 4: Ý niệm phẩm chất tốt đẹp của con người là màu tím. 50 Bảng 5: Tần số và tần suất của ẩn dụ ý niệm màu tím trong tiếng Việt và tiếng Anh.

57 Bảng 6: So sánh ẩn dụ ý niệm chỉ màu tím trong tiếng Việt và tiếng Anh. 60 vii PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Màu sắc là một phần trong cuộc sống của chúng ta màu sắc đã có từ rất lâu, nhưng mà vẫn chưa có một định nghĩa cụ thể nào dành cho màu sắc. Màu sắc ảnh hưởng đến con người trên nhiều phương diện và nhiều lĩnh vực.

Mỗi quốc gia đều sở hữu những ý nghĩa nhận thức đa dạng đối với các thuật ngữ màu sắc trong ngôn ngữ riêng của họ do nền văn hóa, môi trường sống khác nhau… Mặc dù nhiều chuyên gia tập trung nghiên cứu về các ý nghĩa ẩn dụ khác nhau của một hoặc hai thuật ngữ chỉ màu sắc trong tiếng Việt và tiếng Anh hoặc các thuật ngữ chỉ màu cơ bản trong một ngôn ngữ nhất định từ góc độ ngôn ngữ học tri nhận, nhưng rất ít nghiên cứu so sánh ẩn dụ ý niệm chỉ màu tím được chia sẻ trong tiếng Việt và Tiếng Anh. Để lấp đầy khoảng trống trong lĩnh vực thuật ngữ màu sắc và giúp chúng ta hiểu sâu hơn về sự tri nhận màu sắc, nghiên cứu này sẽ thực hiện một nghiên cứu đối chiếu về ẩn dụ ý niệm chỉ màu tím trong tiếng Việt và tiếng Anh. Việc giải mã những thông điệp thực sự của ngôn ngữ để hiểu sâu hơn về văn hóa đã tạo cho tôi một động lực mạnh mẽ để thực hiện nghiên cứu với đề tài: Ẩn dụ ý niệm chỉ màu tím trong tiếng Việt đối chiếu với tiếng Anh. Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu i.

Mục đích nghiên cứu - Tìm hiểu về ẩn dụ ý niệm chỉ màu tím trong trong tiếng Việt - Tìm hiểu về ẩn dụ ý niệm chỉ màu tím trong tiếng Anh - Tìm hiểu điểm giống và khác nhau về ẩn dụ ý niệm chỉ màu tím trong tiếng Việt và tiếng Anh ii. Nhiệm vụ nghiên cứu Khám phá và lý giải sự tri nhận về màu tím trong phương thức tư duy người Việt và người Anh. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Trong nghiên cứu này, tác giả chỉ tập trung vào ẩn dụ ý niệm chỉ màu tím trong cả tiếng Anh và tiếng Việt để so sánh đối chiếu dựa trên khối dữ liệu là lời bài hát tiếng Anh và lời bài hát Tiếng Việt. Phương pháp nghiên cứu Trên bình diện tổng quan, luận án kết hợp hai xu hướng tiếp cận chính: nghiên cứu định lượng và nghiên cứu định tính.

Nghiên cứu định lượng cho phép luận án thiết lập sự so sánh trực tiếp giữa hai khối ngữ liệu tiếng Anh và tiếng Việt. Còn phân tích định tính giúp chúng tôi nghiên cứu sâu hơn và chi tiết hơn các phép đồ họa ẩn dụ có mặt trong hai khối ngữ liệu, góp phần làm sáng tỏ các nét tương đồng và dị biệt giữa hai ngôn ngôn ngữ Anh và Việt trên cùng một thể loại là lời các bài hát. Nghiên cứu định tính giúp nhà nghiên cứu xem xét các hiện tượng xã hội trong những ngữ cảnh tự nhiên của chúng. Nghiên cứu định tính cùng với quá trình suy luận qui nạp đi kèm theo nó có thể mở ra nhiều khả năng tập trung lý giải các hiện tượng ngôn ngữ hơn so với các phép toán trong phương pháp định lượng.

và Lincoln [26], nghiên cứu định tính bao gồm việc giải thích nghĩa của từ hoặc cụm từ, cho phép chúng ta hiểu các ý nghĩ và quan niệm mà con người muốn diễn đạt. Low [27] cũng đã thấy rằng độ giá trị và độ tin cậy của các công trình nghiên cứu về ẩn dụ sẽ tăng lên rất nhiều khi người nghiên cứu sử dụng cả hai xu hướng nghiên cứu định lượng và định tính. Các phương pháp nghiên cứu cụ thể được sử dụng trong luận án là phương pháp miêu tả và phương pháp so sánh-đối chiếu. Chúng tôi thu thập lời các bài hát tiếng Anh và tiếng Việt từ đầu thế kỷ 20 trở lại đây, miêu tả và phân tích việc sử dụng ẩn dụ ý niệm trong các bài hát này.

Các ẩn dụ sau khi được chọn ra sẽ được phân loại theo lĩnh vực nguồn, theo tần số xuất hiện của chúng, theo mức độ thông dụng và theo các đặc trưng ngôn ngữ-văn hoá.