Luận án Tiến sĩ: Vùng đất Lam Sơn qua văn học, văn hóa dân gian - Đại học Quốc gia Hà Nội

NGUYEN ĐÌNH NGHĨA VÙNG ĐÁT LAM SƠN - TIẾP CẬN TỪ CÁC NGUÒN TƯ LIỆU VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA DÂN GIAN LUẬN ÁN TIEN SĨ VIỆT NAM HỌC Hà Nội - 2021 ĐẠI HOC QUOC GIA HÀ NỘI VIỆN VIET NAM HỌC VA KHOA HỌC PHAT TRIEN NGUYEN ĐÌNH NGHĨA Chuyên ngành: Việt Nam học Mã số: 62220113 LUẬN AN TIEN SĨ VIỆT NAM HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Trần Ngọc Vương 2. Nguyễn Thị Việt Thanh Hà Nội - 2021 LOI CAM DOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu cua riêng tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Trần Ngọc Vương và PGS.TS Nguyễn Thị Việt Thanh. Các nội dung nghiên cứu, kết quả trong đề tài này là trung thực và chưa công bố dưới bat kỳ hình thức nào trước đây.

Nêu phát hiện bât cứ sự gian lận nào, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm. Tác giả Nguyễn Đình Nghĩa LỜI CÁM ƠN Tôi xin được bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới: Ban Lãnh đạo Viện Việt Nam học và Khoa học Phát triển, Phòng Khoa học Công nghệ và Đào tạo, Phòng Nghiên cứu Khu vực học đã tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập.TS Trần Ngọc Vương và PGS.TS Nguyễn Thị Việt Thanh đã định hướng nghiên cứu và tận tình hướng dẫn trong suốt quá trình thực hiện đề tài. Các nhà chuyên môn tại các Viện đào tạo, các trường đại học trong nước, Ban lãnh đạo và đồng nghiệp tại Trường Đại học Văn hóa, Thẻ thao và Du lịch Thanh Hóa đã tạo điều kiện thuận lợi, tận tình giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập tư liệu, khảo sát thực địa. UBND các xã, huyện; cán bộ các phòng, ban dang làm việc tai UBND huyện Thọ Xuân, Ngọc Lặc, Lang Chánh, Thường Xuân đã nhiệt tình hợp tác và cung cấp tài liệu địa phương cho tôi trong quá trình điền dã và khảo sát thực địa.

Tác giả Nguyễn Đình Nghĩa MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 191v ST T TT TH 4 1. Lý do chọn đề tài. -cc 1121111221112 1111k xnxx re 4 2.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên CỨU. Đóng góp của luận aN.

ccc cee eee tere nhe 9 6. Câu trúc luận án. TONG QUAN LICH SỬ NGHIÊN CỨU VAN DE, CƠ SỞ LÝ THUYET, DIA BAN NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ TƯ LIỆU.1 Tổng quan lịch sử nghiên cứu vấn đề. Những công trình nghiên cứu từ góc độ dia lí.

Những công trình nghiên cứu từ góc độ lịch sử. Những công trình nghiên cứu từ góc độ văn hóa. Những công trình nghiên cứu từ góc độ văn học. Cơ sở lý thuyết và một số khái niệm.

Cơ sở lý thuyết: Lý thuyết tiếp cận khu vực học. Một số khái niệm. QSnnnn Tnhh nhàn 18 1. Cái thiêng - không gian thiêng.

Biểu tượng - hệ biểu tượng. Van hóa - van hóa tâm lĩinh. Téng quan về địa bàn nghiên cứu. Xác định phạm vi vùng đất Lam Sơn.

Khái quát đặc điểm vùng đất Lam Sơn. Didu kién tu MiG. Đặc điểm hình thành dân cư. Nguồn tư liệu văn học và văn hóa dân gian.

Nguồn tư liệu văn học dân gian, văn hóa dan gian. Nguồn tư liệu văn học VIẾT.---¿- - ¿52 SSt2EEEEE2EEEEEEEEEEErErkerrkes 38 1. Một số nguồn tư liệu khác.-- ¿+ 2 + 2+SSE£E£+E+E£EeEEeErxerxrrrrxeree 42 Chương 2. LAM SƠN - MỘT VUNG DAT THIENG QUA NGUON TƯ LIEU VĂN HỌC.

Lam Sơn - vùng đất phát tích của triều đại qua hai lần thịnh trị. Lam Sơn - vùng dat của những địa danh lich sử. Lam Sơn - một vùng dat thiêng qua tác phẩm văn học viết. Lam Sơn trong tác phâm văn học nhà Nho.

Lam Sơn trong sang tác của các vị hoàng để. Lam Son trong tác phẩm của người chí sĩ yêu nước. Lam Sơn - một vùng đất thiêng qua truyện kể dân gian. Những địa danh gan với các câu chuyện có yếu tố huyền bí, linh 001052777.

Những vi địa danh do Lê Lợi đặt tên. Những vi địa danh do dân gian đặt tên.- -- - 55 Sc + ssscrsseres 88 Chương 3. LAM SƠN - MỘT HỆ BIEU TƯỢNG TRONG TÁC PHAM NGHỆ THUẬT NGON TỪ.-- 2 2 +E£EE£EE£EEEEEEEE2E121121121 21. Biểu tượng của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.

Biéu tượng của tinh thần đoàn kết dân tỘc. Biểu tượng của tính chính nghĩa theo học thuyết Nho giáo. Hệ biểu tượng về các nhân vật lịch sử. Biểu tượng về người anh hùng sáng nghiỆp.

Biểu tượng về nhân cách hoàng dé theo học thuyết Nho giáo. Biểu tượng về người trí thức Nho sĩ - văn thần. Biểu tượng về các võ tướng - trung thần.---- - 2c2+s+cs+£erx+cee. Biểu tượng về người liệt nữ anh hùng và quan chúng nhân dân.

Lam Son - biểu tượng của triều đại nhà Lê và tinh thần yêu nước chống ngoại xâm của dân tộc.------ 2 - SE E1 112212111211 xe, 118 Chương 4. LAM SƠN - MOT VUNG VAN HÓA TÂM LINH DAC SAC. Những yếu tố tâm linh được thé hiện trong văn học. Mộng báo, điềm báo, linh ứng.

Thuật tướng số, phong thủyy.-- ¿2 2 +S2+E+EE+E££E+E£E+EE+EerEerezkerxes 136 4. Những yếu tố tâm linh được thể hiện qua một số loại hình văn hóa CC) 8. Tín ngưỡng, tôn giáo, tẬp tỤC. Kiến trúc mang yếu tố tâm linh và không gian thờ cúng các nhân vật 9:02 8 4.

Không gian kiến trúc mang yếu tố tâm linh. Không gian thờ cúng các nhân vật lịch sỬ. Không gian lễ hội và diễn xướng dân gian. 180 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIÁ LIÊN QUAN DEN LUẬN ÁN.

errree 183 TÀI LIEU THAM KHẢO.- -- 2-52 S2S£+S£2EE2E£EC£EeEEEEEerkerkrrxrrkrree 184 PHỤ LỤC MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Có một thực tế, những vùng đất phát tích của các triều đại phong kiến luôn là đề tài mà các sử gia và học giả vừa phải tìm cách để lưu ký, ghi nhận, vừa phải dày công tìm hiểu lý do vì sao những nơi ấy lại tạo nên những triều đại như vậy. Vùng đất Lam Sơn cũng nằm trong nhóm đối tượng đó với hàng loạt câu hỏi cần làm sáng tỏ; tập trung ở hai van dé trọng tâm: Tại sao vùng đất Lam Son lại tạo ra triều đại nhà Lê Sơ? Và triều đại nhà Lê Sơ có tầm quan trọng như thế nào trong lich sử Việt Nam? Từ lúc chính sử bắt đầu ghi chép về các triều đại ở nước ta (kế từ thời Triệu Đà), cho đến tận triều Lê Sơ, Lê Lợi là vị vua đầu tiên được ghi chép đầy đủ, rõ ràng về lich sử, nguồn gốc, gia pha, ho hàng nội ngoại. Việc có thé suy nguyên về nguồn gốc dòng họ Lê ở Lam Sơn với ý nghĩa là đất khởi gia, đất phát tích của một trong những triều đại trị vì lâu nhất trong lịch sử Việt Nam (khoảng 300 năm), đã tạo cho Lam Sơn một vi thế đặc biệt quan trọng.

Nhà Lê Sơ nói chung và Lam Sơn nói riêng đã trở thành đề tài có sức hút mạnh mẽ với văn chương các thời đại. Lam Sơn là vùng đất thang mộc của một trong những triều đại quan trọng bậc nhất trong lịch sử Việt Nam với những ảnh hưởng sâu rộng về văn hóa, lịch sử đất nước, cùng với đó là tên tuổi, sự nghiệp và đóng góp của các danh tướng, danh thần lừng lẫy. Chính vì vậy, nghiên cứu Lam Sơn là nghiên cứu một vùng đất vừa có tính lịch sử, vừa có tính văn hóa, tâm linh. Cho tới nay, đã có rất nhiều công trình thuộc các chuyên ngành khác nhau lay Lam Son làm đối tượng nghiên cứu, như từ góc độ sử học, văn hóa học, ngôn ngữ, dân tộc học, nhân học, văn học.

Tuy nhiên, nghiên cứu vùng đất Lam Sơn từ cách tiếp cận liên ngành, bằng các phương pháp của khu vực học, thì vẫn chưa có kết quả đáng kể. Những nghiên cứu nhằm mục đích xây dựng một bức tranh tổng thé, đa diện về vùng đất Lam Sơn trên các phương diện địa chính trị, địa văn hóa, từ đó xác định vai trò của nó trong suốt chiều dài lịch sử, văn hóa của dân tộc Việt Nam. có thể nói vẫn còn rất khiêm tốn. Đây chính là khoảng trống để chúng tôi tiếp cận khi nghiên cứu vùng đất Lam Sơn với tư cách là một khu vực, có những đặc trưng về điều kiện tự nhiên, lịch sử, văn hóa xã hội riêng.

Trong lịch sử Việt Nam, nhà Lê là một trong những triều đại lớn. Gắn liền với triều đại này là Lam Kinh - Lam Sơn, vốn được người Việt coi là một vùng đất thiêng. Vùng đất này đã được lựa chọn trở thành đề tài của rất nhiều tác phẩm văn học, đồng thời cũng là đối tượng được phản ánh trong kho tàng văn hóa dân gian phong phú. Vì vậy, bên cạnh việc kế thừa những kết quả nghiên cứu đi trước về lịch sử, văn hóa - xã hội, nhân học, luận án tập trung khai thác những mô tả về Lam Sơn, trong đó có cả những thông tin về điều kiện tự nhiên, lịch sử và con người của vùng đất này, từ nguồn tư liệu văn học thành văn và tư liệu văn hóa dân gian (folklore), qua đó góp phần cung cấp thêm thông tin, làm giàu thêm kiến thức về vùng đất đặc biệt này.

Có thể thấy, bộ phận văn học thành văn quan trọng, đặc sắc nhất viết về vùng đất Lam Sơn chủ yếu là văn hoc chữ Hán, mà tập trung ở thé văn tiêu biểu nhất thế ky XV là thé phú. Do vậy, nghiên cứu về Lam Sơn, luận án cơ bản dựa trên nguồn tư liệu văn học thời trung đại. Có thé coi việc khảo sát trên cơ sở nguồn tư liệu văn học cũng chính là nghiên cứu Lam Sơn qua con mắt của các học giả, các tác giả văn chương trong nhiều thời kỳ. Những nội dung, tư tưởng, sự kiện về vùng đất Lam Sơn được thể hiện trong văn học và văn hóa dân gian đồng thời cũng chính là cái nhìn, sự cảm nhận, quan điểm của các văn sĩ, thi sĩ và cả quần chúng nhân dân đối với các sự kiện lịch sử, nhân vật lịch sử, địa danh lịch sử của vùng đất Lam Sơn.

Chính vì vậy, các nội dung này nhiều khi không thật trùng khớp với các sự kiện được ghi chép trong sử liệu mà chỉ là các “ảnh chụp” của tác phẩm văn chương, được phản ánh, được tô đậm hoặc làm mờ nhạt đi, thậm chí có phan được khúc xạ qua cái nhìn của tác giả văn chương. Điều này có thé thấy rõ qua áng văn nỗi tiếng Lam Son Lương thủy phú, bai đại phú duy nhất trong lich sử viết về vùng đất Lam Sơn của vua Lê Thánh Tông như một ví dụ điển hình. Từ những lý do đã nêu trên, tác giả lựa chọn đề tài “Vàng dat Lam Sơn - Tiếp cận từ các nguồn tư liệu văn học và văn hóa dân gian” dé thực hiện luận án Tiên sĩ của mình.