Luận án Tiến sĩ: Phật giáo và vấn đề bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay - Bùi Hồng Thanh

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH1 BÙI HỒNG THANH PHẬT GIÁO VỚI VẤN ĐỀ BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: TÔN GIÁO HỌC HÀ NỘI - 2021 luan an 1 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH BÙI HỒNG THANH PHẬT GIÁO VỚI VẤN ĐỀ BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG Ở VIỆT NAM HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: TÔN GIÁO HỌC Mã số: 9229009 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. Lê Tâm Đắc 2. Nguyễn Khắc Đức HÀ NỘI - 2021 luan an 2 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định.

Tác giả Bùi Hồng Thanh luan an 3 DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT BVMT : Bảo vệ môi trường ƯPVBĐKH : Ứng phó với biến đổi khí hậu UBTWMTTQVN : Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc BTNMT : Bộ Tài Nguyên và Môi trường CNH, HĐH : Công nghiệp hóa, hiện đại hóa MTTQ : Mặt trận Tổ quốc GHPGVN : Giáo hội Phật giáo Việt Nam luan an 4 MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 NỘI DUNG 6 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 6 VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 6 1. Những vấn đề lý luận cơ bản liên quan đến luận án 22 CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 30 THAM GIA BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG CỦA PHẬT GIÁO VIỆT NAM 2. Cơ sở lý luận tham gia bảo vệ môi trường của Phật giáo Việt Nam 30 2.

Cơ sở thực tiễn tham gia bảo vệ môi trường của Phật giáo Việt Nam 45 CHƢƠNG 3: THỰC TRẠNG THAM GIA BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG 56 CỦA PHẬT GIÁO VIỆT NAM 3. Chủ trương, phương pháp bảo vệ môi trường của Phật giáo Việt Nam 56 3. Lực lượng, mô hình bảo vệ môi trường của Phật giáo Việt Nam 78 CHƢƠNG 4: MỘT SỐ VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ KHUYẾN NGHỊ NHẰM 106 PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA PHẬT GIÁO ĐỐI VỚI HOẠT ĐỘNG BẢO VỆ MÔI TRƢỜNG Ở VIỆT NAM 4. Một số vấn đề đặt ra đối với thực tiễn tham gia bảo vệ môi trường của Phật giáo 106 Việt Nam 4.

Dự báo xu hướng tham gia bảo vệ môi trường của Phật giáo Việt Nam 115 4. Một số khuyến nghị nhằm phát huy vai trò của Phật giáo Việt Nam đối với hoạt 127 động bảo vệ môi trường KẾT LUẬN 138 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ 140 TÀI LIỆU THAM KHẢO 141 PHỤ LỤC 159 luan an 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của luận án Hiện nay, vấn đề bảo vệ môi trường đang ngày càng nóng bỏng và mang tính sống còn của loài người trên toàn cầu. Thực tế những thập kỷ gần đây cho thấy, vấn đề ô nhiễm môi trường, sự cạn kiệt nguồn tài nguyên thiên nhiên, sự khủng hoảng sinh thái trên phạm vi toàn thế giới đang được hầu hết các quốc gia dành sự quan tâm hàng đầu, bởi sự trả thù của tự nhiên đã trở thành hiện thực.

Sự mất cân bằng giữa cuộc sống con người và môi trường đang đẩy các quốc gia vào những thảm họa của thiên nhiên. Chính vì điều này mà không có nước nào có thể đứng ngoài và thờ ơ với vấn đề này. Ở Việt Nam, tăng trưởng kinh tế những năm vừa qua được thế giới ghi nhận. Nhưng, sự tăng trưởng kinh tế này đã phải trả giá bằng sự cạn kiệt tài nguyên, sự xuống cấp môi trường.

Trong giai đoạn tới, một mặt, nước ta không thể tiếp tục vì tăng trưởng mà hi sinh môi trường, mặt khác, nền kinh tế phát triển khá hơn sẽ cho phép bảo vệ môi trường tốt hơn. Vấn đề đặt ra đối với nước ta hiện nay là cần phải hành động để giải quyết bài toán hai mặt của vấn đề hóc búa này. Trước tình hình nêu trên, Chính phủ Việt Nam đã ban hành một số văn bản pháp luật cũng như thành lập một số cơ quan chức năng bảo vệ môi trường. Vấn đề bảo vệ môi trường được tuyên truyền rộng rãi trên các phương tiện thông tin đại chúng.

Bộ Tài nguyên và Môi trường BTNMT cùng các nhà khoa học trong nước và quốc tế đã tổ chức nhiều hội thảo với mong muốn tìm kiếm đáp án cho bài toán môi trường tại Việt Nam. Hệ thống luật pháp liên quan đến lĩnh vực môi trường được thực hiện nghiêm túc hơn, các vấn đề bức xúc về môi trường được sự vào cuộc của hệ thống chính trị. Các dự án đầu tư phát triển công nghiệp và xây dựng đô thị phải tuân thủ chặt chẽ các quy định về bảo vệ môi trường. Mặc dù vậy, nhiều vụ việc phá hoại môi trường không thể phục hồi ở Việt Nam vì chạy theo lợi nhuận bất chấp nguy hiểm cho sự sống của người dân vẫn tiếp tục diễn ra.

Đặc biệt, do lòng tham luan an 2 và thiếu trách nhiệm, một số lãnh đạo đã dung túng cho các hoạt động gây tổn hại môi trường. Hơn nữa, các biện pháp chế tài pháp luật về phá hoại môi trường còn khá lỏng lẻo và thiếu tính răn đe. Trong cuộc chiến bảo vệ môi trường ở nhiều quốc gia trên thế giới, các tổ chức tôn giáo có vai trò rất đáng kể. Phật giáo là một trong những tổ chức tôn giáo có đóng góp rõ rệt nhất trong việc bảo vệ môi trường từ lý thuyết đến thực tiễn.

Trong Thông điệp bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu tại Hội nghị toàn quốc về “Phát huy vai trò của các tôn giáo tham gia bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu” tổ chức vào tháng 12/2015 tại tỉnh Thừa Thiên-Huế, Giáo hội Phật giáo Việt Nam GHPGVN đã kêu gọi mỗi người bằng hành động thiết thực của mình bảo vệ môi trường bền vững, cùng nhau làm cho môi trường xanh hơn, sạch hơn và đẹp hơn. Không dừng lại ở thông điệp, GHPGVN đã cụ thể hóa hoạt động BVMT thông qua chủ trương, cách thức, lực lượng và mô hình, khẳng định tinh thần nhập thế, đông hành cùng dân tộc qua các giai đoạn lịch sử. Mặc dù còn một số bất cập, nhưng kết quả BVMT của Phật giáo Việt Nam thời gian qua là rất đáng kể, khẳng định Phật giáo nói riêng và các tôn giáo nói chung là một nguồn lực xã hội cần được phát huy trong cuộc chiến chung tay giải quyết vấn nạn môi trường ở nước ta. Với những lý do nêu trên, tôi chọn chủ đề “Phật giáo với vấn đ bảo vệ môi trường ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận án tiến sĩ ngành Tôn giáo học.

Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích của luận án Luận án từ góc độ tôn giáo học làm rõ quan điểm của Phật giáo đối với môi trường, BVMT và hoạt động BVMT của Phật giáo Việt Nam thời gian qua, từ đó đưa ra đề xuất, kiến nghị nhằm mở rộng sự tham gia của Phật giáo và nâng cao hiệu quả công tác BVMT ở Việt Nam thời gian tới. Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án luan an 3 Để thực hiện được mục đích nêu trên, luận án tập trung giải quyết những nhiệm vụ cơ bản sau đây: Thứ nhất, trình bày hệ thống quan điểm liên quan đến BVMT của Phật giáo trong kinh điển và trong lịch sử. Thứ hai, đi sâu phân tích các phương diện hoạt động BVMT của Phật giáo Việt Nam hiện nay.

Thứ ba, làm rõ một số vấn đề đặt ra, từ đó đưa ra một số khuyến nghị nhằm phát huy vai trò của Phật giáo Việt Nam đối với hoạt động BVMT. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu của luận án 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là hoạt động BVMT của Phật giáo Việt Nam hiện nay. Phạm vi nghiên cứu Về thời gian: Luận án chú trọng tìm hiểu hoạt động BVMT tự nhiên và xã hội của Phật giáo từ năm 2015 thời điểm Chương trình phối hợp v bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu được ký kết giữa UBTWMTTQ, Bộ TNMT và 40 tổ chức tôn giáo đến năm 2020.

Về không gian: Luận án nghiên cứu hoạt động BVMT tự nhiên và xã hội của Phật giáo ở Bắc Bộ Hà Nội, Nam Định, Bắc Ninh , Trung Bộ Thừa Thiên-Huế , Đông Nam Bộ TP. Hồ Chí Minh , Tây Nam Bộ Cần Thơ. Đây là những khu vực mà Phật giáo có lịch sử lâu đời, cũng là những khu vực tập trung các khu công nghiệp, các khu chế xuất, đông dân cư tiềm ẩn sự ô nhiễm môi trường. Cơ sở lý luận, cách tiếp cận và phƣơng pháp nghiên cứu 4.

Cơ sở lý luận Luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước Việt Nam về tôn giáo và công tác tôn giáo. Cách tiếp cận luan an 4 Cách tiếp cận triết học, tôn giáo học: được luận án áp dụng để nghiên cứu những nội dung liên quan đến môi trường và BVMT được đề cập trong giáo lý, giới luật của Phật giáo. Cách tiếp cận xã hội học, nhân học, chính trị học: được luận án áp dụng để nghiên cứu hoạt động BVMT của Phật giáo Việt Nam chủ động thực hiện; các hoạt động BVMT do chính quyền các cấp tổ chức, trong đó có sự tham gia của Phật giáo. Phương pháp nghiên cứu Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu của chuyên ngành tôn giáo học kết hợp với một số phương pháp nghiên cứu cụ thể như: Phương pháp nghiên cứu văn bản học để tìm hiểu quan điểm Phật giáo liên quan đến môi trường và BVMT.

Phương pháp so sánh để tìm hiểu sự tương đồng, khác biệt và sự tác động qua lại giữa hoạt động BVMT của Phật giáo một số quốc gia trên thế giới với Việt Nam. Phương pháp nghiên cứu lịch sử để tìm hiểu hoạt động BVMT của Phật giáo trong dòng chảy lịch sử, đồng thời nhìn nhận những biến cố lịch sử xã hội để thấy Phật giáo và hoạt động BVMT có mối quan hệ gắn bó lâu dài. Phương pháp tổng hợp, thống kê nhằm nắm bắt dữ liệu về hoạt động của Phật giáo với vấn đề môi trường, các văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh trực tiếp và liên quan đến môi trường ở Việt Nam. Kết quả của một số cuộc tọa đàm, phỏng vấn sâu, trao đổi trực tiếp với các chuyên gia đầu ngành cũng được luận án lưu tâm sử dụng.