Luận án ngôn ngữ biểu tượng tại các ngôi chùa Thừa Thiên Huế - Đặng Vinh Dự

ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC ĐẶNG VINH DỰ NGÔN NGỮ BIỂU TƢỢNG TẠI CÁC NGÔI CHÙA Ở THỪA THIÊN HUẾ LUẬN ÁN TIẾN SĨ DÂN TỘC HỌC HUẾ - NĂM 2017 ĐẠI HỌC HUẾ TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC ĐẶNG VINH DỰ NGÔN NGỮ BIỂU TƢỢNG TẠI CÁC NGÔI CHÙA Ở THỪA THIÊN HUẾ Chuyên ngành: Dân tộc học Mã số: 62.10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ DÂN TỘC HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. Đại đức LÊ QUANG TƢ HUẾ - NĂM 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Huế, ngày tháng năm 2017 Tác giả Đặng Vinh Dự LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên, tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô giáo khoa Lịch sử, trường Đại học Khoa học, Đại học Huế đã tạo mọi điều kiện giúp tôi hoàn thành luận án này.

Lời cảm ơn sâu sắc nhất xin được gửi đến PGS. Nguyễn Văn Mạnh và TS. Đại đức Lê Quang Tư, những người đã giúp đỡ tôi tận tình trong suốt quá trình thực hiện luận án, cho tôi nhiều lời khuyên và kinh nghiệm quý báu để tôi hoàn tất chương trình theo đúng yêu cầu đặt ra. Xin tỏ lòng tri ân đến quý Hòa thượng, Thượng tọa, Đại đức tăng ni cùng quý bác tại các chùa trên địa bàn tỉnh Thừa Thiên Huế đã tận tình giúp đỡ, hỗ trợ tôi trong quá trình điền dã, thu thập tư liệu thực hiện luận án.

Trên hành trình ấy, tôi đã may mắn có được sự giúp đỡ không mệt mỏi của nhiều thầy cô giáo và bạn bè về mặt tư liệu. Tôi xin tỏ lòng biết ơn đến NNC. Nguyễn Hữu Thông, NNC. Nguyễn Đắc Xuân, NNC.

Lê Quang Thái, PGS. Phan Thanh Bình vì những ý kiến, góp ý chân tình và quý báu. Xin chân thành cảm ơn TS. Nguyễn Thị Thanh Huyền, thầy Cao Huy Hóa, NNC.

Trần Đình Sơn, NCS. Nguyễn Phước Bảo Đàn, ThS. Lê Thọ Quốc đã giúp đỡ tôi về mặt tư liệu và hình ảnh. Xin được tri ân sự hỗ trợ về mặt văn bản của NCS.

Lê Thị Thúy Hằng. Tôi sẽ không thể thực hiện được luận án nếu không có sự cảm thông, giúp đỡ vô điều kiện cả về vật chất lẫn tinh thần của bố, vợ, con gái và người thân trong gia đình, những người luôn sát cánh bên tôi, tiếp thêm cho tôi sức mạnh vượt qua mọi khó khăn để hoàn thành luận án. Mặc dù đã có nhiều cố gắng song luận án không thể tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót. Kính mong Quý thầy cô giáo, bạn bè và đồng nghiệp tiếp tục góp ý để luận án ngày càng hoàn thiện hơn.

Một lần nữa tôi xin chân thành cảm ơn! DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT DÙNG TRONG LUẬN ÁN BAVH Bulletin des Amis du Vieux Hué (Những ngƣời bạn Cố đô Huế) GS. Phó giáo sƣ PL Phụ lục PL. Phật lịch NPĐ Niệm Phật đƣờng Nxb Nhà xuất bản Sđd Sách đã dẫn TCN Trƣớc Công nguyên Tp. Thành phố TS.

Thị xã UBND Ủy ban Nhân dân UNESCO United Nations Educational Scientific and Cultural Organization (Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc) DANH MỤC PHỤ LỤC STT NỘI DUNG PL 1 Một số thuật ngữ chuyên môn dùng trong luận án PL 2 Ngôn ngữ biểu tƣợng Phật giáo 2.3 Phật Ca Diếp 2.4 Văn Thù Sƣ Lợi Bồ Tát 2.5 Phổ Hiền Bồ Tát 2.6 Đại Thế Chí Bồ Tát 2.7 Ba mƣơi ba hình tƣợng Quán Thế Âm 2.8 Bát bộ Kim Cang 2.9 Thập nhị Thần Tƣớng 2.10 Ba mƣơi hai tƣớng tốt và tám mƣơi vẻ đẹp của Đức Phật 2.13 Bát bửu Phật giáo 2.16 Các loại bục trong Phật giáo 2.18 Mộc bản PL 3 Các dạng thức ngôn ngữ biểu tƣợng khác 3.1 Lƣỡng long triều nhật (nguyệt, chữ Vạn, pháp luân) 3.2 Cửu long hội ngộ 3.3 Phƣợng hoàng PL 4 Danh mục các ngôi chùa ở Thừa Thiên Huế đƣợc xếp hạng di tích PL 5 Danh mục các ngôi chùa ở Thừa Thiên Huế đã nghiên cứu, điền dã DANH MỤC TRANH ẢNH MINH HỌA STT NỘI DUNG PL 6 Các ngôi chùa ở Thừa Thiên Huế 6.1 Các ngôi chùa cổ qua tranh ảnh, đồ sứ ký kiểu 6.1 Đệ tứ cảnh Thiên Mụ Chung Thanh 6.2 Đệ cửu cảnh Vân Sơn Thắng Tích 6.3 Đệ thập thất cảnh Giác Hoàng Phạm Ngữ Chùa Vinh Hòa (Núi Linh Thái – Cửa biển Tƣ Dung) trên đồ sứ 6.4 ký kiểu thời chúa Nguyễn Phúc Chu 6.2 Các ngôi chùa đƣợc xếp hạng di tích Chùa Giác Lƣơng đƣợc xếp hạng di tích quốc gia về giá trị kiến 6.1 trúc, nghệ thuật năm 1992 Chùa Thanh Quang cùng với Văn Thánh và đình làng Thủy 6.2 Dƣơng đƣợc xếp hạng di tích quốc gia về giá trị kiến trúc, nghệ thuật năm 1999 Chùa Thủ Lễ đƣợc xếp hạng di tích cấp tỉnh về giá trị kiến trúc, 6.3 nghệ thuật năm 2012 Chùa Cảnh Phƣớc đƣợc xếp hạng di tích cấp tỉnh về giá trị kiến 6.4 trúc, nghệ thuật năm 2016 6.3 Các ngôi danh lam cổ tự và Niệm Phật đƣờng 6.1 Chùa Viên Thông đƣợc ngài Liễu Quán lập năm 1695 6.2 Chùa Sùng An 6.3 Chùa Từ Hiếu Niệm Phật đƣờng Lại Ân đƣợc xây dựng trên nền cũ chùa Sùng 6.4 Hóa PL 7 Ngôn ngữ biểu tƣợng tại các ngôi chùa ở Thừa Thiên Huế 7.1 Ngôn ngữ biểu tƣợng Phật giáo 7.1 và Hình tƣợng Đức Phật tại chùa Thiền Tôn và chùa Tra Am 7.3 Hình tƣợng Đức Phật tại chùa Bồ Điền 7.4 Hình tƣợng Đức Phật tại chùa Ba La Mật 7.5 Hình tƣợng Phật Di Lặc tại chùa Thiên Mụ Hình tƣợng Quán Thế Âm Bồ Tát đƣợc tôn trí phía trƣớc chùa 7.6 Thiện Khánh 7.7 Hình tƣợng Vi Đà Thiên Tôn tại chùa Thuyền Lâm 7.8 Hình tƣợng Vi Đà Thiên Tôn trên tam quan chùa Trúc Lâm 7.9 Thập điện Diêm Vƣơng tại chùa Quốc Ân 7.10 Thập bát La Hán bằng tre thếp vàng (1896) tại chùa Thánh Duyên 7.11 Khám thờ Tam Thế Phật tại chùa Thiên Mụ Khám thờ chân dung, long vị Tổ sƣ Nguyên Thiều và liệt Tổ tại chùa 7.13 và Trống chùa Đông Thuyền, chuông chùa (1815) Thiên Mụ 7.14 Chiếc trống cổ có niên đại Cảnh Hƣng thứ 28 (1767) tại chùa 7.15 và Thiên Lƣơng và trang trí trên đại hồng chung thời Tây Sơn (1791) 7.16 tại chùa La Chữ 7.17 và Bình Trung Quán Khánh (1677) tại chùa Thiên Mụ và khánh đá 7.18 chùa Từ Hiếu 7.20 Tam quan chùa Thiên Mụ những năm đầu thế kỷ XX 7.21 Tam quan chùa Thiên Mụ năm 2010 7.22 Tam quan chùa Diệu Viên Biểu tƣợng hoa sen đƣợc dùng trong trang trí tại chùa Diệu Đức 7.23 hiện nay Ngôn ngữ biểu tƣợng có yếu tố Nho giáo, Lão giáo, văn hóa 7.2 Champa và tín ngƣỡng dân gian Việt Nam 7.1 Hình tƣợng Ngọc Hoàng Thƣợng Đế tại chùa Cảnh Phƣớc 7.2 Hình tƣợng Ngọc Hoàng Thƣợng Đế tại chùa Ba Đồn 7.3 và Hình tƣợng Quan Thánh Đế Quân tại chùa Quốc Ân và chùa Hội 7.5 và Tƣợng Phật tại chùa Thành Trung và chùa Ƣu Điềm dƣới dạng 7.6 “cốt Chăm bì Việt” 7.7 Hình tƣợng Thiên Y A Na tại chùa Vạn Phƣớc 7.8 Hình tƣợng Thiên Y A Na tại chùa Thuyền Lâm Đặc trƣng và việc bảo tồn ngôn ngữ biểu tƣợng tại các ngôi chùa ở PL 8 Thừa Thiên Huế trong giai đoạn hiện nay Lễ dâng cúng hoa quả lên Đức Phật năm 1792-1793 của cƣ dân 8.2 “Thời kinh sáng” tại khuôn hội Phật giáo Thuận Hóa 8.3 Rồng trên trần Đại Hùng bảo điện chùa Diệu Đế 8.4 Lƣỡng long triều hổ phù đội chữ Vạn tại chùa Báo Quốc 8.5 Rồng trên Phổ Thành tự chung tại chùa Hà Trung 8.6 Long mã khảm sành sứ tại chùa Giác Lƣơng 8.7 Long mã khảm sành sứ tại chùa Kim Tiên 8.8 Khảm sành sứ tại Đại Hùng bửu điện chùa Linh Quang 8.9 Kinh văn khảm sành sứ trên nóc chánh điện chùa Từ Đàm 8.10 Kinh văn đƣợc dùng để trang trí tại Đại Hùng bửu điện chùa Từ Hiếu 8.11 Trang trí “ô hộc – thi kệ” tại Đại Hùng bảo điện chùa Thánh Duyên Sau phong trào chấn hƣng Phật giáo (đầu thế kỷ 20), điện Phật các 8.12 ngôi chùa ở Thừa Thiên Huế đƣợc đơn giản tối đa (Gian giữa Đại Hùng bảo điện chùa Từ Đàm chỉ thờ mỗi hình tƣợng Đức Phật) 8.13 và Tƣợng Kim Cang tại chùa Diệu Đế năm 2010 và 2012 8.15 Án thờ Quan Thánh Đế Quân tại chùa Thiền Tôn 8.16 Đại Hùng bảo điện chùa Tƣờng Vân ngày nay MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Bố cục của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT, PHƢƠNG PHÁP VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Cơ sở lý thuyết liên quan đến đề tài. Phƣơng pháp nghiên cứu. Khái quát về địa bàn nghiên cứu. 29 Tiểu kết chƣơng 1.

NHỮNG BIỂU HIỆN CỦA NGÔN NGỮ BIỂU TƢỢNG TẠI CÁC NGÔI CHÙA Ở THỪA THIÊN HUẾ. Ngôn ngữ biểu tƣợng Phật giáo. Ngôn ngữ biểu tƣợng tại các ngôi chùa có yếu tố Nho giáo, Lão giáo, văn hóa Champa và tín ngƣỡng dân gian Việt Nam. 63 Tiểu kết chƣơng 2.

ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ CỦA NGÔN NGỮ BIỂU TƢỢNG TẠI CÁC NGÔI CHÙA Ở THỪA THIÊN HUẾ. Không gian văn hóa tạo nên ngôn ngữ biểu tƣợng tại các ngôi chùa ở Thừa Thiên Huế. Các đặc điểm cơ bản. Các giá trị cơ bản.

100 Tiểu kết chƣơng 3. SỰ BIẾN ĐỔI VÀ ĐỊNH HƢỚNG BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ NGÔN NGỮ BIỂU TƢỢNG TẠI CÁC NGÔI CHÙA Ở THỪA THIÊN HUẾ HIỆN NAY. Các hình thức biến đổi của ngôn ngữ biểu tƣợng. Nguyên nhân của sự biến đổi ngôn ngữ biểu tƣợng.

Hệ quả của sự biến đổi ngôn ngữ biểu tƣợng. Định hƣớng bảo tồn, phát huy các giá trị của ngôn ngữ biểu tƣợng. 126 Tiểu kết chƣơng 4. 134 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ.

138 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 139 PHỤ LỤC MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Phật giáo hiện diện ở Thừa Thiên Huế có thể chƣa xác định đƣợc thời điểm cụ thể vì khi mảnh đất này là một phần của quốc gia Đại Việt (1307), đạo từ bi đã tồn tại trong đời sống tín ngƣỡng của cộng đồng cƣ dân Chăm vốn sinh sống nơi đây. Cũng chính vì vậy lúc Thuận Hóa – Phú Xuân trở thành thủ phủ rồi kinh đô của một xứ, một quốc gia, đạo Phật đã tạo đƣợc sự ảnh hƣởng rộng lớn, lan tỏa và gắn chặt vào đời sống tinh thần của ngƣời dân Thừa Thiên Huế.