Luận án tiến sĩ nghệ thuật tạo hình đồ thờ chất liệu đồng ở đồng bằng Bắc Bộ - Lê Thị Thanh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM ---------------------------------------------------------------------- Lê Thị Thanh NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH ĐỒ THỜ CHẤT LIỆU ĐỒNG Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Hà Nội – 2021 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM ---------------------------------------------------------------------- Lê Thị Thanh NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH ĐỒ THỜ CHẤT LIỆU ĐỒNG Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật Mã số: 9210101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS Lê Văn Tạo Hà Nội – 2021 luan an i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đề tài luận án Nghệ thuật tạo hình đồ thờ chất liệu đồng ở đồng bằng Bắc Bộ là công trình nghiên cứu của tôi thực hiện. Các trích dẫn, số liệu và kết quả nêu trong luận án là trung thực và có xuất xứ rõ ràng, chƣa từng công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào trƣớc đây. Hà Nội, ngày 20 tháng 8 năm 2021 Tác giả luận án Lê Thị Thanh luan an ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. i DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.

iv MỞ ĐẦU. 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ ĐỒ THỜ CHẤT LIỆU ĐỒNG. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu về làng nghề đúc đồng.

Tình hình nghiên cứu về đồ thờ chất liệu đồng của tác giả trong nước16 1. Tình hình nghiên cứu về đồ thờ chất liệu đồng của tác giả nước ngoài. Khái niệm và thuật ngữ. Lý thuyết nghiên cứu.

Lý thuyết về Tiếp biến văn hóa. Lý thuyết về tính tương đối văn hóa. Khái quát về đồ thờ chất liệu đồng. Khái quát về đồng bằng Bắc Bộ.

Khái quát về đồ thờ chất liệu đồng ở đồng bằng Bắc Bộ. 52 Chƣơng 2: BIỂU HIỆN CỦA NGHỆ THUẬT TẠO HÌNH ĐỒ THỜ CHẤT LIỆU ĐỒNG Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ. Đề tài và mô típ trên đồ thờ chất liệu đồng. Đề tài và mô típ linh thú, động vật.

Đề tài và mô típ thực vật và tranh dân gian. Đề tài và mô típ đồ vật và chữ Hán – Việt. Bố cục trong nghệ thuật tạo hình đồ thờ chất liệu đồng. Bố cục cân xứng.

Bố cục phi cân xứng. 86 luan an iii 2. Bộ cục tự do. Đƣờng nét, hình khối, chất liệu và màu sắc trong nghệ thuật tạo hình đồ thờ.

Các thủ pháp của nghệ thuật tạo hình đồ thờ chất liệu đồng. Thủ pháp cách điệu. Thủ pháp hiện thực. Thủ pháp kết hợp điêu khắc và trang trí.

Kỹ thuật tạo hình. 112 Chƣơng 3: BÀN LUẬN VỀ ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ VĂN HÓA, NGHỆ THUẬT CỦA ĐỒ THỜ CHẤT LIỆU ĐỒNG Ở ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ 114 3. Đặc điểm của nghệ thuật tạo hình đồ thờ chất liệu đồng. Tính đa dạng trong bố cục, đồ án trang trí.

Sự phong phú về hình thức biểu đạt. Sự tích hợp đa dạng các yếu tố tạo hình. Tính dân gian, bản địa trong trang trí. Sự tiếp thu và biến đổi các yếu tố tạo hình ngoại sinh.

Giá trị văn hóa, nghệ thuật của tạo hình đồ thờ chất liệu đồng. Ghi dấu ấn giai đoạn lịch sử. Tính thẩm mỹ. Một số vấn đề rút ra.

157 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 160 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 175 luan an iv DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ BTLSVN Bảo tàng lịch sử Việt Nam BTLSQGVN Bảo tàng lịch sử quốc gia Việt Nam H Hình MTTH Mỹ thuật tạo hình MTƢD Mỹ thuật ứng dụng NCS Nghiên cứu sinh NTTH Nghệ thuật tạo hình Nxb Nhà xuất bản PL Phụ lục STT Số thứ tự TK Thế kỷ TP Thành phố TPHCM Thành phố Hồ Chí Minh tr. Trang luan an 1 MỞ ĐẦU 1.

Lý do lựa chọn đề tài 1. Việc thờ cúng thần linh và ngƣời quá cố là một ứng xử văn hóa - tín ngƣỡng của loài ngƣời. Những di sản văn hóa nổi tiếng của nhân loại còn lại ngày nay trên thế giới cho thấy một tỷ lệ lớn là thể loại di sản văn hóa tín ngƣỡng, tôn giáo nhƣ các nhà thờ, đền, miếu, lăng tẩm… Cùng với đó là hệ thống các di vật văn hóa vốn là công cụ liên quan đến các hình thức biểu hiện, nghi lễ tín ngƣỡng và tôn giáo. Việc thờ cúng của ngƣời Việt đã có từ thời sơ sử, qua quá trình diễn biến phát triển kinh tế và văn hóa đã làm cho hình thức và nội dung của nghi lễ cúng tế trở nên đa dạng và giàu sắc thái.

Đồ thờ đƣợc ngƣời Việt coi trọng trên phƣơng diện ý nghĩa văn hóa và tính thực tiễn. Đồ đồng gắn với nhân dân ta trong suốt chiều dài lịch sử. Đây là kim loại quý có giá trị cao từ xa xƣa, đƣợc xem là kim loại thiêng để đúc tƣợng thờ và nhiều đồ tế khí nhƣ trống đồng và chuông đồng. Bên cạnh đó, đồ đồng vẫn gắn với cuộc sống sinh hoạt tín ngƣỡng và đời sống của mọi tầng lớp ngƣời dân trong xã hội phong kiến Việt Nam.

Nghệ thuật đồ đồng của nƣớc ta nằm trong dòng chảy nghệ thuật tạo hình truyền thống. Đặc biệt trong đồ thờ bằng đồng đã thể hiện đƣợc những điểm đặc sắc của chất liệu quí, kết hợp với sự khéo léo của những ngƣời nghệ nhân có tay nghề cao. Không những thế, nghệ thuật tạo hình đồ thờ bằng đồng là sự kết hợp của hình khối điêu khắc và trang trí trên bề mặt thể hiện nhân sinh quan về tín ngƣỡng, vũ trụ và đời sống sinh hoạt của ngƣời Việt ở đồng bằng Bắc Bộ. Đồ thờ không chỉ mang tính thiêng mà còn phản ánh một bề dày truyền thống thẩm mỹ của ngƣời Việt, đặc biệt là ở ngay tại cái nôi đồng bằng Bắc Bộ.

Thế nhƣng, do ảnh hƣởng của chiến tranh, các đồ thờ bằng đồng hầu hết đã bị cƣớp phá hoặc bị tiêu hủy. Chỉ trong vòng mấy chục năm gần đây, vì nhiều nguyên nhân, các đồ thờ và tƣợng thờ bằng đồng của ngƣời Việt đƣợc luan an 2 làm rất nhiều, cho thấy một sự hồi sinh mạnh mẽ của các làng nghề đúc đồng truyền thống Việt Nam. Nghệ thuật tạo hình đồ thờ chất liệu đồng ở bằng đồng Bắc Bộ là thể loại nghệ thuật dân gian. Một số món thờ có mạch nguồn tạo hình tƣơng đồng với đồ thờ cung đình thời Nguyễn, hay còn gọi là nghệ thuật tạo hình đồ thờ chất liệu đồng ở đồng bằng Bắc Bộ, đã ảnh hƣởng đến đồ đồng ở cung đình Nguyễn ở Huế ở một mức độ nhất định.

Đồ thờ chất liệu đồng cũng nhƣ đồ thờ chất liệu khác, ban đầu chủ yếu nhằm cung cấp phƣơng tiện, công cụ trong nghi lễ, nhƣng sau này yếu tố thẩm mỹ đƣợc chú trọng nhiều hơn. Yếu tố tạo hình thể hiện trong tạo dáng, tạo khối và đặc biệt trong trang trí bề mặt của đồ thờ cũng đƣợc nâng cao. Mặt khác, ở cuối TK XX, khi kinh tế dân sinh phát triển, không gian thờ cũng mở rộng, vấn đề số lƣợng và kích cỡ đồ thờ cũng thay đổi. Đồng thời, việc kết hợp nhiều đồ thờ chất liệu khác nhau trên một điện thờ cũng đƣợc xử lý một cách hài hòa.

Nhƣ vậy, đồ thờ chất liệu đồng không chỉ đƣợc chế tạo để thực hiện chức năng thờ cúng đơn thuần, mà còn đƣợc nghệ nhân Việt trau chuốt, chạm trổ, sơn thếp tinh tế để trở thành các tác phẩm nghệ thuật làm đẹp cho không gian thờ cúng thiêng liêng. Sự xuất hiện của các tƣợng thờ, đồ thờ chất liệu đồng có hình thức trang trí phù hợp với từng nơi thờ, kết hợp với các đồ thờ chất liệu khác đã làm tăng giá trị của không gian kiến trúc. Là những ngƣời học tập và nghiên cứu lý luận và lịch sử mỹ thuật, chúng tôi nhận thấy đề tài Nghệ thuật tạo hình đồ thờ chất liệu đồng ở đồng bằng Bắc Bộ là một vấn đề khoa học cần đƣợc khảo sát và bàn luận và có thể đóng góp về mặt lý luận cũng nhƣ lịch sử mỹ thuật, cung cấp tƣ liệu giảng dạy mỹ thuật nhằm kế thừa những tinh hoa mỹ thuật truyền thống của ngƣời Việt. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích Luận án nghiên cứu về yếu tố tạo hình biểu hiện trong đồ thờ chất liệu đồng ở đồng bằng Bắc Bộ; phân tích và làm rõ đặc điểm nghệ thuật tạo hình đồ thờ chất liệu đồng so với đồ thờ chất liệu khác. Luận án cũn làm rõ những vấn đề tƣơng tác giữa chức năng thiêng và yêu cầu về hình thức thẩm mỹ trong đồ thờ chất liệu đồng ở một không gian và thời gian nhất định là ở đồng bằng Bắc Bộ - một vùng văn hóa có tính căn bản trong lịch sử Việt Nam. Từ đó chúng tôi rút ra đƣợc những kiến giải xác đáng về giá trị tạo hình trong đồ thờ chất liệu đồng ở đồng bằng Bắc Bộ từ TK XIX đến TK XX. Nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể Luận án nghiên cứu tổng quan tài liệu của các tác giả đi trƣớc để tìm khoảng trống chƣa đề cập liên quan đến đề tài để tìm tính mới của luận án.

Luận án tiếp cận các đồ thờ chất liệu đồng tại một số thiết chế thờ tự tôn giáo, tín ngƣỡng và không gian thờ tự tƣ gia để nghiên cứu các biểu hiện của nghệ thuật tạo hình đồ thờ chất liệu đồng ở đồng bằng Bắc Bộ. Chúng tôi xây dựng hƣớng nghiên cứu của luận án dƣới góc độ đặc điểm và ý nghĩa tạo hình thông qua các biểu hiện nghệ thuật nhƣ đề tài, mô típ, bố cục, đƣờng nét, hình khối, màu sắc, chất liệu và thủ pháp tạo hình. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu là đồ thờ bằng đồng của người Việt ở đồng bằng Bắc Bộ.