Luận án Tiến sĩ Nghệ thuật: Màu sắc chùa Việt ở châu thổ Bắc Bộ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM ---------------------------------------- Đỗ Lê Cương MÀU SẮC CHÙA VIỆT Ở CHÂU THỔ BẮC BỘ LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Hà Nội - 2017 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM ---------------------------------------- Đỗ Lê Cương MÀU SẮC CHÙA VIỆT Ở CHÂU THỔ BẮC BỘ Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật Mã số : 62 21 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Đặng Quý Khoa PGS. Nguyễn Quốc Hùng Hà Nội - 2017 1 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây luận án tiến sĩ Màu sắc chùa Việt ở châu thổ Bắc Bộ là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trình bày trong luận án này là trung thực, chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu của tác giả nào khác.

Hà Nội, ngày 15 tháng 6 năm 2017 Tác giả luận án Đỗ Lê Cương Đỗ Lê Cương 2 MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. 2 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. 3 DANH MỤC CÁC BẢNG TRONG LUẬN ÁN. 4 DANH MỤC CÁC HÌNH TRONG LUẬN ÁN.

KIẾN GIẢI TỔNG QUAN VỀ MÀU SẮC CHÙA VIỆT Ở CHÂU THỔ BẮC BỘ. Các thành tố màu sắc của chùa Việt ở châu thổ Bắc Bộ. Kiến giải mô hình màu sắc chùa Việt ở châu thổ Bắc Bộ. NHỮNG PHƯƠNG DIỆN LỊCH SỬ CỦA MÀU SẮC CHÙA VIỆT Ở CHÂU THỔ BẮC BỘ.

Những biến đổi chính trị tác động đến vị thế của Phật giáo ở châu thổ Bắc Bộ. Lịch sử mỹ thuật Phật giáo và màu sắc ngôi chùa Việt ở châu thổ Bắc Bộ. Lịch sử vật liệu xây dựng liên quan tới màu sắc chùa Việt. ĐẶC TRƯNG THẨM MỸ MÀU SẮC CHÙA VIỆT Ở CHÂU THỔ BẮC BỘ (QUA NGHIÊN CỨU ĐỐI CHỨNG VỚI ĐẶC TRƯNG THẨM MỸ MÀU SẮC CỦA CHÙA TRUNG QUỐC VÀ NHẬT BẢN).

Đặc trưng thẩm mỹ màu sắc chùa Việt ở châu thổ Bắc Bộ. Nghiên cứu đối chứng qua trường hợp thẩm mỹ màu sắc chùa ở Trung Quốc và Nhật Bản. 123 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ. 128 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

140 3 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN 1. NCS : Nghiên cứu sinh 2. Nxb : Nhà xuất bản 3. STT : Số thứ tự 5.

: Xã 4 DANH MỤC BẢNG TRONG LUẬN ÁN Bảng 1. Các loại màu phân bố trên tượng. Các loại cây trồng ở chùa. Màu đỏ trên các thành tố của chùa.

Màu trắng trên các thành tố của chùa. Các màu chủ đạo bên trong chùa. Tỉ lệ các làng có chùa làng ở Bắc Bộ .84 5 DANH MỤC HÌNH TRONG LUẬN ÁN Hình 1. Phối màu theo nguyên lý ngũ hành.

Dịch chuyển màu sắc khi các sắc cùng độ bão hòa và độ sáng được đặt cạnh nhau. Dịch chuyển màu sắc bên trong chùa Việt. Màu vàng và đỏ nếu ở ngoài ánh sáng và không có màu nâu trung gian. Lý do chọn đề tài Màu sắc không chỉ là một phương tiện biểu đạt của nghệ thuật mà nó là một hiện tượng xã hội.

Kể từ thời xa xưa, khi còn sống trong thời kỳ mông muội, con người đã biết sử dụng màu sắc để làm đẹp bản thân, làm đẹp không gian sinh tồn và không gian nghi lễ của mình. Khởi đầu, việc sử dụng màu sắc của con người chỉ là sự mô phỏng tự nhiên (cách phối màu cũng như chất liệu màu sắc từ những mẫu hình của tự nhiên). Dần dần, khi xã hội có sự phân hóa giai cấp, việc sử dụng sác màu như thế nào trong đời sống thường nhật của người dân hay đời sống cung đình hay đời sống tâm linh đã được quy chuẩn hóa thành những quan niệm, triết lý và mô hình về màu sắc. Chính điều đó đã khiến cho màu sắc trở thành hiện tượng văn hóa mang tính bản sắc.

Mỗi tộc người, mỗi quốc gia có đặc trưng thẩm mỹ màu sắc riêng, nó khiến cho một ngôi chùa Việt Nam khác với ngôi chùa ở Ấn Độ, Trung Quốc, Thái Lan hay Nhật Bản,… Đâu là những nguyên nhân của những sự khác biệt ấy? Phải chăng đó là do sự khác biệt về tông phái Phật giáo? Hay do sự tiếp biến của văn hóa bản địa, cổ truyền? Hay do đặc điểm địa lý khí hậu? Chính trị có đóng vài trò quyết định trong sự khác biệt đó không? Đó là những câu hỏi nghiên cứu thú vị và do đó nó trở thành lý do đầu tiên khiến tôi lựa chọn Màu sắc chùa Việt ở châu thổ Bắc Bộ làm đề tài nghiên cứu của luận án. Lý do thứ hai khiến tôi lựa chọn đề tài này là, dù đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về chùa và mỹ thuật Phật giáo ở Việt Nam trên phương diện nghệ thuật học (kiến trúc, mỹ thuật) hay dưới góc độ nghiên cứu lịch sử, dân tộc học, khảo cổ học và văn hóa dân gian,… Nhưng nghiên cứu về màu sắc 7 chùa Việt vẫn còn là một mảng trống trong nghiên cứu mỹ thuật chùa chiền hay mỹ thuật Phật giáo nói chung. Trước hết là những nghiên cứu lịch sử mỹ thuật, trong đó có điểm qua một vài nét đặc trưng trong nghệ thuật của ngôi chùa Việt ở những thời kỳ lịch sử nhất định như Lược sử mỹ thuật Việt Nam [31], Mỹ thuật thời Lý, Mỹ thuật thời Trần, Mỹ thuật thời Lê sơ [48], [49], [50], Mỹ thuật thời Mạc [12], Mỹ thuật Lý - Trần mỹ thuật Phật giáo [83], Lược sử mỹ thuật Việt Nam [89],… Những giá trị văn hóa nghệ thuật của các ngôi chùa truyền thống vùng đồng bằng sông Hồng là mảng đề tài phổ biến, được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm hơn cả, tiêu biểu là các công trình nghiên cứu của Trần Lâm Biền như Hình tượng con người trong nghệ thuật tạo hình truyền thống Việt (tượng Phật – tượng mồ – phù điêu) (1993) [5], Một số giá trị văn hóa nghệ thuật của ngôi chùa truyền thống vùng đồng bằng sông Hồng(1996) [6], Chùa Việt (1996) [7], Trang trí trong mỹ thuật truyền thống của người Việt (2001) [9], Đồ thờ cúng trong di tích của người Việt (2003) [10], Hà Văn Tấn, Nguyễn Văn Kự, Phạm Ngọc Long với Chùa Việt Nam (1993) [62], Nguyễn Văn Tiến với Nghiên cứu một số ngôi chùa thuộc thiền phái Trúc Lâm, những giá trị lịch sử văn hóa (2008) [77]… Nhiều nghiên cứu về các chùa riêng lẻ như luận án chùa Dâu và hệ thống chùa Tứ Pháp [21], về chùa Vĩnh Phệ [13], về chùa Hà Lâu [15], về chùa Một Cột [23], về Chùa Phật Tích trong nghiên cứu di sản văn hóa dân tộc [104] v. đã khắc họa và nhấn mạnh chi tiết hơn những giá trị độc đáo của chùa Việt với tư cách là một di sản văn hóa văn hóa quý báu của người Việt cần được bảo vệ và phát huy.

Ở phương diện mỹ thuật học, cũng đã có những công trình đề cập tương đối sâu về nghệ thuật Phật giáo ở châu thổ sông Hồng, tiểu biểu là 8 Nghệ thuật điêu khắc Việt Nam thời Lý - Trần [78], Bút Tháp [74], Chùa Dâu [76], Chùa Mía [32], Nguyễn Du Chi và Phạm Trung với Chùa Hà Lâu, một công trình còn giữ nhiều vết tích nghệ thuật học (1993) [15],… Tuy nhiên, do quá tập trung vào miêu tả, diễn giải giá trị mỹ thuật, kỹ thuật của kiến trúc, các pho tượng hay đồ thờ cúng mà hầu hết ở các công trình này thiếu vắng những nghiên cứu hay mô tả về màu sắc của chùa Việt. Ngay cả những tấm ảnh minh họa cũng bị hạn chế về màu sắc (bởi thời kỳ đó chụp ảnh màu và in ảnh màu rất khó khăn và đắt đỏ). Nhiều nhà nghiên cứu kiến trúc đã có những khảo cứu chuyên sâu về chùa Việt, ví dụ Nguyễn Bá Lăng (1972) [44] với Kiến trúc Phật giáo Việt Nam, Nguyễn Cao Luyện (1998) với Chùa Tây Phương [47], Nguyễn Bá Đang với Truyền thống và đổi mới trong kiến trúc Việt Nam [91],… Nguyễn Đình Toàn (2002) với Kiến trúc Việt Nam qua các thời triều đại [80], Chu Quang Trứ (2003) với Kiến trúc dân gian truyền thống Việt Nam [86],… Những nghiên cứu này cũng có đề cập đến phương diện nghệ thuật của chùa Việt, tuy nhiên nội dung chủ đạo vẫn là những giá trị kiến trúc như kết cấu, tạo dáng, vật liệu,… Ngoài ra còn có một số bài viết bàn về những phương diện xã hội và tâm lý liên quan đến ngôi chùa Việt như những bài Chùa Việt Nam mảnh đất của sự giao lưu và phát triển văn hóa dân tộc (1999) [84], Văn hóa Việt Nam nhìn từ mỹ thuật (2002) [85] của Chu Quang Trứ và Chùa Việt Nam trong đời sống cộng đồng của Hà Văn Tấn [103]. Có thể nói, những bài nghiên cứu về màu sắc của chùa Việt còn là một khoảng trống lớn trong nghiên cứu chùa Việt, số lượng những bài viết về chủ đề này còn rất ít: - Trong cuốn Chùa Việt, Trần Lâm Biền đã có đoạn bàn về màu vàng với ý nghĩa tâm linh của đạo Phật và màu đỏ “sinh khí” [7, tr.

96- 97] hoặc 9 một đoạn về ánh sáng trong ngôi chùa thời Trần “chùa làng thời Trần chưa là một thâm cung, chưa có tường ván gỗ bao quanh” [7, tr. Ngoài ra, tản mạn ở những thư tịch cổ và ở một vài nghiên cứu khác, luận án cũng tìm thấy những cứ liệu hữu ích cho nghiên cứu của mình, ví dụ : - Trong văn bia: chẳng hạn, theo nội dung tấm bia Vạn Phúc Đại Thiền tự bi đã gãy của chùa Phật Tích thì: “Vua thứ ba nhà Lý, năm Long Thụy Thái Bình thứ 4 (1057) cất lên cây tháp quý cao ngàn trượng, lại dựng pho tượng mình vàng cao 6 thước. - Trong Đại Việt sử ký toàn thư có một vài đoạn ghi chép về màu sắc chùa Việt, ví dụ : “Năm 1049, ở Thăng Long, vua Lý Thái Tông cho dựng chùa Diên Hựu để thờ Phật Quan Âm” [46, tr. 278]; - Trong cuốn Thơ văn Lý Trần cũng có một số dữ liệu quý, như “Pho tượng sắc vàng” đặt trong chùa chắc chắn là tượng Quan Âm” [86, tr.

405] hoặc “Tượng Tam Thế được đúc bằng vàng ở chùa Sùng Nghiêm (núi Vân Lỗi, Thanh Hóa) vào khoảng năm 1372” [88, tr.