Luận án tiến sĩ: Kế thừa dân ca người Việt xứ Thanh trong ca khúc về Thanh Hóa - Vi Minh Huy

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Vi Minh Huy KẾ THỪA DÂN CA NGƯỜI VIỆT XỨ THANH TRONG CA KHÚC VỀ THANH HÓA LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA DÂN GIAN Hà Nội - 2019 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Vi Minh Huy KẾ THỪA DÂN CA NGƯỜI VIỆT XỨ THANH TRONG CA KHÚC VỀ THANH HÓA Chuyên ngành: Văn hóa dân gian Mã số: 9229041 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA DÂN GIAN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. Từ Thị Loan Hà Nội - 2019 luan an i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS. Từ Thị Loan. Các tư liệu và trích dẫn đều được trích nguồn chính xác và đầy đủ.

Kết quả nghiên cứu trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác. Hà Nội, ngày 25 tháng 10 năm 2019 Tác giả luận án Vi Minh Huy luan an ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. i CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU NHẠC TRONG LUẬN ÁN. iv MỞ ĐẦU.

1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ DÂN CA NGƯỜI VIỆT XỨ THANH, CA KHÚC VỀ THANH HÓA. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Các công trình mang tính lý luận về cách tiếp cận của nghiên cứu văn hóa dân gian. Nghiên cứu về dân ca và ca khúc Việt Nam.

Nghiên cứu về việc sử dụng, khai thác chất liệu dân gian trong ca khúc Việt Nam. Nghiên cứu dân ca và ca khúc viết về Thanh Hóa. Nhận xét, đánh giá về tình hình nghiên cứu. Các khái niệm cơ bản.

Một số lý thuyết vận dụng trong luận án. Khái quát về dân ca người Việt xứ Thanh và ca khúc về Thanh Hóa. Dân ca người Việt xứ Thanh. Ca khúc về Thanh Hóa.

59 Chương 2: TÌNH HÌNH KẾ THỪA DÂN CA NGƯỜI VIỆT XỨ THANH TRONG CA KHÚC VỀ THANH HÓA TỪ NĂM 1965 ĐẾN NAY. Kế thừa các yếu tố ngữ văn dân gian trong dân ca. Khai thác hình ảnh, biểu tượng, huyền thoại trong dân ca người Việt xứ Thanh. Kế thừa ngôn ngữ địa phương, ngôn ngữ địa danh trong dân ca.

Khai thác nghệ thuật sử dụng từ đệm, điệp từ của dân ca. Kế thừa các yếu tố âm nhạc dân gian trong dân ca. Kế thừa yếu tố giai điệu của dân ca xứ Thanh. Kế thừa thang âm - điệu thức của dân ca xứ Thanh.

Kế thừa nhịp điệu và âm hình tiết tấu của dân ca xứ Thanh. 84 luan an iii 2. Đánh giá của công chúng và giới chuyên môn về các ca khúc viết về Thanh Hóa mang âm hưởng dân ca. Đánh giá của công chúng.

Đánh giá của giới chuyên môn. 90 Chương 3: BÀN LUẬN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI VIỆC KẾ THỪA DÂN CA NGƯỜI VIỆT XỨ THANH TRONG CA KHÚC HIỆN NAY. Một số bàn luận về việc kế thừa dân ca người Việt xứ Thanh trong ca khúc về Thanh Hóa thời gian qua. Bàn luận về phương thức kế thừa chất liệu dân ca trong ca khúc.

Bàn luận về vai trò của chủ thể sáng tạo các ca khúc khai thác chất liệu dân ca. Bàn luận về vai trò của ca sĩ thể hiện dòng ca khúc mang âm hưởng dân gian. Bàn luận về các thành tố khác liên quan đến phương diện trình diễn tác phẩm mang âm hưởng dân ca. Bàn luận về xu hướng kế thừa chất liệu dân ca trong sáng tác ca khúc viết về Thanh Hóa hiện nay.

Những vấn đề đặt ra đối với việc kế thừa dân ca trong ca khúc đương đại về Thanh Hóa hiện nay. Về môi trường dung dưỡng dân ca và âm nhạc dân gian. Sự biến động của đội ngũ nhạc sĩ sáng tác dòng âm nhạc dân gian đương đại. Việc đào tạo âm nhạc dân gian trong nhà trường và giáo dục dân ca cho công chúng.

Vấn đề tạo không gian mới cho các trình diễn âm nhạc dân gian đương đại. Vai trò của Nhà nước, các cơ quan văn hoá và tổ chức xã hội .130 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ .136 TÀI LIỆU THAM KHẢO .149 luan an iv CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU NHẠC TRONG LUẬN ÁN Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ GS : Giáo sư HN : Hà Nội HSSV : Học sinh sinh viên KHXH : Khoa học xã hội NCS : Nghiên cứu sinh NSND : Nghệ sĩ nhân dân NSUT : Nghệ sĩ ưu tú Nxb : Nhà xuất bản PGS : Phó giáo sư TH : Thanh Hóa Tp. HCM : Thành phố Hồ Chí Minh TS : Tiến sĩ TW : Trung ương UBND : Ủy ban nhân dân VHNT : Văn hóa nghệ thuật VHTT : Văn hóa thông tin VHVN : Văn hóa văn nghệ xb : Xuất bản Ký hiệu nhạc Tên gọi a : Nốt La c : Nốt Do d : Nốt Re e : Nốt Mi fis : Nốt Fa thăng g : Nốt Sol Q : Quãng 1c : Một cung 1,5c : Một cung rưỡi luan an 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Dân ca xứ Thanh là sản phẩm bắt nguồn từ nền văn hóa nông nghiệp lúa nước, từ thực tiễn lao động và sinh hoạt tín ngưỡng, tập tục của mỗi vùng dân cư đã góp phần hình thành nên nhiều sắc thái dân ca, dân vũ khác nhau như: Vùng lưu vực sông Mã có Hò sông Mã - một loại hình dân ca sông nước độc đáo; vùng Đông Sơn, nơi khởi phát của một nền văn hóa lớn của dân tộc, được mệnh danh là cái nôi của những trò diễn, diễn xướng xứ Thanh; vùng Thọ Xuân có trò Xuân Phả.; vùng Hậu Lộc, Hoằng Hóa, Quảng Xương, Thiệu Hóa, Yên Định… có hát ghẹo, trò diễn dân gian về nghề biển, làng nghề…; vùng Trung du nối liền châu thổ Thanh Hóa với châu thổ Nghệ An có hát khúc (hát ru) Tĩnh Gia mang bóng dáng của phong cách hát giặm Nghệ An.

Bên cạnh đó, miền núi Thanh Hóa có nhiều dân tộc, mỗi dân tộc đều có lề lối hát và ngôn từ riêng của dân tộc mình, nhưng đáng chú ý là xường của người Mường và hát khặp của người Thái. Dân ca là tiếng nói tâm tư tình cảm từ trái tim con người được cất lên bằng giai điệu mang âm hưởng môi trường sống, không khí lao động và sinh hoạt hàng ngày của ông cha ta từ xa xưa. Vì vậy, trong từng làn điệu dân ca đều có tiếng nói, tình cảm riêng của mỗi dân tộc, mỗi vùng miền, được chắt lọc qua thời gian, qua lăng kính của nhiều thế hệ nghệ nhân dân gian để làm nên những bài ca còn lưu truyền mãi cho muôn đời sau. Ca khúc Việt Nam ra đời dựa trên sự giao lưu, tiếp biến văn hóa phương Tây, nhưng đồng thời vẫn giữ được những nét đặc trưng của văn hóa dân tộc nhờ biết kế thừa và phát huy âm nhạc cổ truyền của cha ông.

Có nhiều ca khúc đã đạt được những thành công lớn, trở thành những bài ca đi cùng năm tháng, để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng người nghe - đó chính là những ca khúc viết về các vùng đất, miền quê mang đậm nét âm hưởng dân ca của các luan an 2 vùng quê ấy. Có thể kể ra một vài ca khúc tiêu biểu như: Thơ tình của núi của An Thuyên; Cô gái Tày cầm đàn lên đỉnh núi của Văn Ký; Tình ca Tây Bắc (Nhạc: Bùi Đức Hạnh, Lời: Cầm Giang); Làng Quan họ quê tôi (Nhạc: Nguyễn Trọng Tạo, Phỏng lời: Nguyễn Phan Hách); Những cô gái Quan họ của Phó Đức Phương; Giữa Mạc Tư Khoa nghe câu hò ví dặm (Nhạc: Trần Hoàn, Thơ: Đỗ Quý Doãn); Một khúc tâm tình của người Hà Tĩnh của Nguyễn Văn Tý; Quảng Bình quê ta ơi của Hoàng Vân; Câu hò bên bờ Hiền Lương của Hoàng Hiệp; Cô gái vót chông (Nhạc: Hoàng Hiệp, Thơ: Moloyclavi); Em là hoa Pơlang của Đức Minh; Dáng đứng Bến Tre của Nguyễn Văn Tý; Chiếc áo bà ba của Trần Thiện Thanh; Vàm Cỏ Đông (Nhạc: Trương Quang Lục, Thơ: Hoài Vũ)… Đối với Thanh Hóa cũng có không ít những ca khúc mang đậm âm hưởng dân gian như vậy, chúng có sức sống mãnh liệt và trở thành những bài ca mang tính biểu tượng về vùng đất và con người Thanh Hóa như: Chào sông Mã anh hùng của Xuân Giao; Thanh Hóa anh hùng của Hoàng Đạm; Cây lúa Hàm Rồng của Đôn Truyền; Đi giữa đại lộ Lê Lợi của Nguyễn Cường; Kỷ niệm giọng hò của Minh Quang; Tự tình sông Mã của Thuận Yến; Hàm Rồng mây bay của An Thuyên; Yêu người Thanh Hóa của Đoàn Bổng; Về thăm sông Mã quê em của Minh Khang; Về theo câu Hò sông Mã của Huy Thục; Hát về quê Thanh của Tố Hải; Những cô gái tỉnh Thanh của Phúc Minh; Về làm dâu sông Mã của Đồng Tâm; Xuân về trên đất Hàm Rồng và Hỡi em cấy lúa dưới trăng của Nguyễn Liên; Nồng nàn khúc hát tỉnh Thanh của Thế Việt; Âm vang giọng hò của Hoàng Sâm; Tiếng trống trò mùa xuân của Đỗ Hoài Nam; Hát về quê Thanh của Xuân Chung; Âm vang giọng hò của Hoàng Sâm… Trong những năm qua, các ca khúc mang âm hưởng dân ca xứ Thanh đã được khẳng định trong lòng công chúng. Chúng không những là niềm tự luan an 3 hào, là động lực thúc đẩy người dân xứ Thanh vượt lên mọi gian nguy, vất vả để chiến thắng thiên tai, đánh đuổi giặc ngoại xâm, xây dựng quê hương đất nước giàu đẹp, mà còn làm cho hàng triệu trái tim trên khắp mọi miền tổ quốc xích lại gần nhau hơn để xây dựng ngôi nhà hạnh phúc chung cho mọi người. Sự thành công của các ca khúc đó đã tạo động lực cho các thế hệ nhạc sĩ tiếp tục khai thác vốn âm nhạc cổ truyền của dân tộc, phát huy những tinh hoa của âm nhạc dân gian, giới thiệu kho tàng dân ca phong phú của xứ Thanh để làm nên những ca khúc vừa có giá trị nghệ thuật lâu bền, đồng thời bổ sung những sắc thái mới phù hợp với nhu cầu tình cảm, thẩm mỹ của công chúng đương đại, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Tuy nhiên, bên cạnh những thành công đáng kể trong hướng sáng tác này vẫn có những ca khúc đơn giản, dễ dãi với những chất liệu dân ca quen thuộc.