Luận án tiến sĩ: Chính sách đối với nghệ nhân thực hành di sản văn hóa phi vật thể ở Việt Nam - Phạm Cao Quý

BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Phạm Cao Quý CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI NGHỆ NHÂN THỰC HÀNH DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA Hà Nội - 2019 luan an BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Phạm Cao Quý CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI NGHỆ NHÂN THỰC HÀNH DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: Quản lý Văn hóa Mã số: 9319042 LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ VĂN HÓA Người hướng dẫn khoa học: PGS. ĐẶNG VĂN BÀI Hà Nội - 2019 luan an i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan rằng, bản luận án tiến sĩ Chính sách đối với nghệ nhân thực hành di sản văn hóa phi vật thể ở Việt Nam là do tôi viết và chưa công bố. Trong quá trình thực hiện luận án, tôi đã kế thừa những nguồn tài liệu của các nhà nghiên cứu đi trước và có trích dẫn đầy đủ. Kết quả nêu trong luận án là trung thực.

Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này. Hà Nội, ngày tháng 10 năm 2019 Nghiên cứu sinh Phạm Cao Quý luan an ii MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN……………………………………………………. i DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT……………………………………. ii DANH MỤC SƠ ĐỒ………………………………………………… ii DANH MỤC BIỂU, MÔ HÌNH…………………………………….

iv MỞ ĐẦU……………………………………………………………. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGHỆ NHÂN THỰC HÀNH DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ Ở VIỆT NAM…. Tổng quan tình hình nghiên cứu………………………. Những nghiên cứu về đặc điểm, vai trò của nghệ nhân… 9 1.

Những nghiên cứu về chính sách đối với nghệ nhân……. Di sản văn hóa và chính sách…………………………… 22 1. Di sản văn hóa phi vật thể………. Lý thuyết về động lực của con người 29 1.

Khái quát về nghệ nhân thực hành di sản văn hóa phi vật thể ở Việt Nam………………. Nghệ nhân và sự sáng tạo……………. THỰC TRẠNG CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI NGHỆ NHÂN THỰC HÀNH DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ Ở VIỆT NAM 57 2. Quá trình xây dựng, ban hành chính sách…………….

Các Nghị quyết của Đảng……………………………… 57 2. Diễn trình ban hành văn bản về chính sách đối với nghệ nhân 59 2. Các văn bản quy phạm pháp luật của Quốc hội, Chính phủ 61 2. Các văn bản của địa phương, hội nghề nghiệp………….

Đề xuất chính sách của một số tỉnh, thành phố…………. Thực hiện các chính sách đối với nghệ nhân thực hành di sản văn hóa phi vật thể thông qua một số chương trình, dự án… 78 2. Chương trình tôn vinh Nghệ nhân dân gian của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam…………………. Xây dựng danh sách Nghệ nhân Quan họ.

80 luan an iii 2. Đề án bảo vệ và phát huy giá trị di sản Hát Xoan Phú Thọ 81 2. Dự án Mê Công: Dòng sông kết nối các nền văn hóa…… 83 2. Dự án Thiết lập Hệ thống Báu vật nhân văn sống ở Việt Nam 85 2.

Chương trình Mục tiêu quốc gia về văn hóa……………. Một số hạn chế của chính sách đối với nghệ nhân thực hành di sản văn hóa phi vật thể…………………. Sự thiếu đồng bộ, thống nhất và toàn diện của các văn bản 103 2. Sự tham gia của các tổ chức xã hội……………………… 108 Chương 3.

GÓP PHẦN HOÀN THIỆN CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI NGHỆ NHÂN THỰC HÀNH DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ Ở VIỆT NAM………………………………………………………. Kinh nghiệm của UNESCO, Nhật Bản và Hàn Quốc … 110 3. Kinh nghiệm của UNESCO…………. Kinh nghiệm của Nhật Bản……….

Kinh nghiệm của Hàn Quốc…………. Quan điểm, mục tiêu, khung và các nhóm chính sách đối với nghệ nhân thực hành di sản văn hóa phi vật thể ở Việt Nam…… 124 3. Quan điểm, mục tiêu…………………………………… 124 3. Khung chính sách……………….

Các nhóm chính sách…………………………………… 132 3. Các văn bản quy phạm pháp luật cần điều chỉnh và ban hành mới………………………………………………………………. Sửa đổi, bổ sung Luật Di sản văn hóa…………. Sửa đổi, bổ sung Luật Thi đua, Khen thưởng…………… 146 3.

Ban hành mới văn bản quy phạm pháp luật dưới luật…. 149 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ 155 TÀI LIỆU THAM KHẢO…………………………………. 168 luan an iv DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT 1. DSVH PVT : Di sản văn hóa phi vật thể 2.

DSVH : Di sản văn hóa 3. NNND : Nghệ nhân nhân dân 4. NNƯT : Nghệ nhân ưu tú 5. Nxb : Nhà xuất bản 6.

PL : Phụ lục 7. PKSCB : Phiếu khảo sát cán bộ 8. PKSNN : Phiếu khảo sát nghệ nhân 9. Stt : Số thứ tự 10.

TL : Tài liệu 11. UBND : Ủy ban nhân dân 13. UNESCO : Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc 14. VBQPPL : Văn bản quy phạm pháp luật 15.

VHTTDL : Văn hóa, Thể thao và Du lịch luan an v DANH MỤC SƠ ĐỒ Trang Sơ đồ 1. Mối tương quan giữa các loại hình DSVH PVT…………… 32 Sơ đồ 1. Mối quan hệ giữa Cộng đồng, Nghệ nhân và DSVH PVT 37 Sơ đồ 1. Mối tương quan giữa nghệ nhân-người thực hành và cộng đồng 44 Sơ đồ 1.

Mối tương quan giữa các hoạt động chính của nghệ nhân 47 Sơ đồ 2. Hệ thống xét tặng danh hiệu “NNND”, “NNƯT” theo các cơ quan……. Hệ thống xét tặng danh hiệu “NNND”, “NNƯT” theo các cấp hội đồng. Các hình thức truyền dạy di sản văn hóa phi vật thể….

Sự tác động của chính sách đối với nghệ nhân tới Xã hội, Nhà nước và doanh nghiệp……………………. 138 luan an vi DANH MỤC BIỂU, MÔ HÌNH Trang Biểu 2. Chương trình mục tiêu quốc gia về văn hóa nguồn vốn ngân sách nhà nước và đầu tư phát triển năm 2006-2010 88 Biểu 2.2: Chương trình mục tiêu quốc gia về văn hóa nguồn vốn ngân sách nhà nước và đầu tư phát triển năm 2011-2013 88 Mô hình 3. Tháp nhu cầu ứng dụng với nghệ nhân thực hành di sản văn hóa phi vật thể …………………………….

Mô hình hợp tác giữa Nhà nước - Cộng đồng - Nghệ nhân và Xã hội trong hoạt động bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể. 132 luan an 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Năm 2001, Luật Di sản văn hóa, bộ luật hoàn chỉnh đầu tiên về di sản văn hóa Việt Nam, đã được Quốc hội thông qua tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa nói chung, bảo vệ và phát huy giá trị DSVH PVT nói riêng. Theo sau đó là hệ thống VBQPPL hướng dẫn thực hiện Luật Di sản văn hóa được ban hành tạo hành lang pháp lý thuận lợi cho các hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa.

Hệ thống pháp luật này đã kế thừa giá trị của các văn bản pháp luật trước đó, cập nhật những vấn đề thực tiễn cuộc sống đang đặt ra đố i với viê ̣c bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các chủ thể sáng tạo và các đối tượng sử dụng, hưởng thụ; có sự tích hợp và tương thích với luật pháp và công ước quốc tế; thể hiện sự minh bạch, khả thi; tạo điều kiện cho các hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa ở nước ta ngày càng thu hút được sự tham gia tích cực của toàn xã hội, đồng thời tranh thủ được sự ủng hộ có hiệu quả của cộng đồng quốc tế. Trong đó ghi nhận sự thành công của lĩnh vực quản lý DSVH PVT và cho thấy DSVH PVT ngày càng có vị trí, vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa của cộng đồng chủ thể thực hành và toàn xã hội, phục vụ mục đích gìn giữ bản sắc văn hóa và hội nhập quốc tế. Cùng với đó, lần đầu tiên chính sách đối với nghệ nhân cũng được quy định trong Luật Di sản văn hóa. Trong hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị DSVH PVT, người nắm giữ, thực hành di sản được đánh giá là nhân tố quan trọng nhất.

DSVH PVT không nằm ngoài con người, nó được chính bản thân con người dưới góc độ là cá nhân, nhóm, cộng đồng nắm giữ và thực hành. Họ là những người đóng vai trò chủ chốt trong quá trình tiếp nhận, sáng tạo và chuyển giao cho thế hệ kế tiếp; là những người “kiến tạo xã hội mang mầu sắc truyền thống”. Nói như vậy có nghĩa là, DSVH PVT luôn sống cùng đời sống của con người; nó chịu những luan an 2 tác động, đe dọa và có nguy cơ mai một, thất truyền, “đóng băng ở quá khứ”. Do đó việc bảo vệ, truyền dạy, thực hành và tái sáng tạo DSVH PVT sẽ giúp gìn giữ di sản phi vật thể sống, thay đổi và thích ứng với đời sống.

Đă ̣c thù của di sản văn hóa phi vật thể là phầ n lớn đươ ̣c gìn giữ, trao truyề n bằ ng truyề n miê ̣ng, truyền nghề vì vâ ̣y, nghệ nhân thực hành có vị trí quan trọng hàng đầu. Họ là người được kế thừa, nắ m giữ di sản của cha ông truyề n la ̣i qua bao đời, tiế p tu ̣c thực hành, gìn giữ và trao truyền lại cho thế hệ mai sau. Nghệ nhân thực hành được ví như những “báu vật nhân văn sống”, “bảo tàng sống”, “kho tàng di sản văn hóa sống” mà không thể có một hình thức vật chất nào thay thế được. Bất cứ nghệ nhân nào mất đi họ sẽ mang theo toàn bộ “kho tàng” đó.

Bởi vâ ̣y, sự tồ n ta ̣i của DSVH PVT phụ thuộc rấ t nhiề u vào nghệ nhân thực hành cùng với ý thức gìn giữ, bảo vê ̣ của ho ̣. Hoạt động bảo vệ và phát huy giá trị DSVH PVT trên mọi phương diện từ ban hành chính sách, thực hiện công tác quản lý,… đều hướng tới mục tiêu bảo vệ, hỗ trợ, khuyế n khích nghệ nhân thực hành và cộng đồng không ngừng gìn giữ, thực hành và trao truyền các giá tri di ̣ sản văn hóa phi vâ ̣t thể ho ̣ đang năm giữ. Tuy nhiên, cho đến nay, việc ban hành các VBQPPL về chính sách đối với các nghệ nhân hoạt động trong lĩnh vực di sản văn hoá phi vật thể còn nhiều thiếu sót, bất cập, chưa đáp ứng được những vấn đề thực tiễn đặt ra cùng với đó là sự chưa đồng bộ của hệ thống VBQPPL cũng như các chính sách liên quan. Khiếm khuyết này ảnh hưởng cả trực tiếp và gián tiếp tới mục tiêu bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa nói chung, DSVH PVT nói riêng.

Thời gian qua đã có rấ t nhiều nghệ nhân tiêu biểu qua đời mà chưa nhận được sự tôn vinh, chính sách đãi ngộ xứng đáng.