Luận án Tiến sĩ: Biến đổi văn hóa làng Bắc Ninh thời công nghiệp hóa, đô thị hóa

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH TRỊNH VƢƠNG CƢỜNG BIẾN ĐỔI VĂN HÓA LÀNG Ở BẮC NINH HIỆN NAY (QUA TRƢỜNG HỢP LÀNG ĐẠI LÂM, XÃ TAM ĐA, HUYỆN YÊN PHONG VÀ LÀNG BẤT LỰ, XÃ HOÀN SƠN, HUYỆN TIÊN DU) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: VĂN HÓA HỌC HÀ NỘI - 2023 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH TRỊNH VƢƠNG CƢỜNG BIẾN ĐỔI VĂN HÓA LÀNG Ở BẮC NINH HIỆN NAY (QUA TRƢỜNG HỢP LÀNG ĐẠI LÂM, XÃ TAM ĐA, HUYỆN YÊN PHONG VÀ LÀNG BẤT LỰ, XÃ HOÀN SƠN, HUYỆN TIÊN DU) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH: VĂN HÓA HỌC Mã số: 9229040 Người hướng dẫn khoa học: 1. NGUYỄN THỊ PHƢƠNG CHÂM 2. NGUYỄN THỊ TUYẾN HÀ NỘI - 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo quy định.

Tác giả Trịnh Vƣơng Cƣờng MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ 11 LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 11 1. Cơ sở lý luận về biến đổi văn hóa làng 31 Chƣơng 2: BỐI CẢNH CÔNG NGHIỆP HÓA, ĐÔ THỊ HÓA Ở BẮC 42 NINH VÀ SỰ BIẾN ĐỔI KINH TẾ, XÃ HỘI Ở LÀNG ĐẠI LÂM VÀ LÀNG BẤT LỰ 2. Bối cảnh công nghiệp hóa, đô thị hóa ở Bắc Ninh 42 2.

Biến đổi kinh tế - xã hội ở làng Đại Lâm và làng Bất Lự 48 Chƣơng 3: BIẾN ĐỔI VĂN HÓA Ở LÀNG ĐẠI LÂM VÀ LÀNG BẤT LỰ 75 TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, ĐÔ THỊ HÓA 3. Biến đổi không gian, cảnh quan làng 75 3. Biến đổi quan hệ gia đình, họ hàng, làng xã 82 3. Biến đổi di tích, tín ngưỡng, lễ hội và các phong tục, tập quán 93 3.

Biến đổi lối sống, tiếp cận thông tin và các hoạt động giải trí 107 Chƣơng 4: BIẾN ĐỔI VĂN HÓA LÀNG ĐẠI LÂM VÀ BẤT LỰ: XU 125 HƢỚNG, SỰ THÍCH ỨNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 4. Một số xu hướng cơ bản của quá trình biến đổi văn hóa ở hai làng 125 4. Sự thích ứng văn hóa của cộng đồng dân cư hai làng trong bối cảnh 136 chuyển đổi 4. Một số vấn đề đặt ra từ sự biến đổi văn hóa ở hai làng 140 4.

Kiến nghị và đề xuất 150 KẾT LUẬN 157 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN 160 ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 161 PHỤ LỤC 175 DANH MỤC CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT CLB : Câu lạc bộ KCN : Khu công nghiệp KT - XH : Kinh tế - xã hội NCS : Nghiên cứu sinh UBND : Ủy ban nhân dân DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 2.1: Nghề nghiệp của các hộ gia đình ở Đại Lâm và Bất Lự 58 trước và sau năm 2007 Bảng 2.2: Những ngành nghề đóng góp chính vào thu nhập của các 60 hộ gia đình ở Đại Lâm và Bất Lự trước và sau năm 2007 Bảng 2.3: Ý kiến đánh giá của người dân ở hai làng về mức sống của 63 gia đình trước và sau năm 2007 Bảng 2.4: Đánh giá của người dân về mức sống gia đình so với thời 64 điểm trước năm 2007 Bảng 2.5: Đồ dùng, tiện nghi trong các hộ gia đình (ở Đại Lâm và 65 Bất Lự) trước và sau năm 2007 Bảng 2.6: Sự tham gia của người dân vào Câu lạc bộ, hội, nhóm ở 68 Đại Lâm và Bất Lự thời điểm trước và sau năm 2007 Bảng 2.7: Đánh giá của người dân về vai trò của sức khỏe của bản 69 thân và gia đình Bảng 2.8: Ưu tiên đầu tư của các hộ gia đình hiện nay 71 Bảng 2.9: Tiêu chuẩn về sự giàu có, thành đạt trước đây và hiện nay 71 Bảng 3.1: Mức độ dựa vào sự trợ giúp của họ hàng mỗi khi có công 88 việc của các hộ gia đình ở Đại Lâm và Bất Lự hiện nay so với thời điểm trước năm 2007 Bảng 3.2: Mức độ dựa vào sự trợ giúp của hàng xóm khi có công việc 91 của các gia đình ở Đại Lâm và Bất Lự hiện nay so với trước năm 2007 Bảng 3.3: Ý kiến của người dân về những thay đổi trong việc tổ chức 100 cũng như trong các hoạt động diễn ra ở lễ hội làng hiện nay so với trước đây Bảng 3.4: Ý kiến của người dân về sự thay đổi của các phong tục tập 102 quán (cưới xin, tang ma) ở Đại Lâm và Bất Lự hiện nay so với trước đây Bảng 3.5: Mức độ sử dụng các loại hình dịch vụ của người dân 113 Bảng 3.6: Nguồn giúp đỡ chủ yếu của người dân khi gia đình có 115 công việc Bảng 3.7: Đồ dùng, tiện nghi sinh hoạt trong các hộ gia đình trước và 119 sau năm 2007 Bảng 3.8: Các nguồn tiếp cận thông tin chủ yếu của của người dân ở 119 hai làng Bảng 3.9: Các hoạt động giải trí và sử dụng thời gian nhàn rỗi của 120 người dân ở Đại Lâm và Bất Lự trước đây và hiện nay 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Kể từ khi đổi mới đất nước, nhất là từ thập kỷ 90 của thế kỷ XX cho đến nay, Việt Nam đã tham gia quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa với tốc độ ngày càng nhanh và quy mô ngày càng rộng. Quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa nhanh khiến cho nhiều vùng nông thôn bị lấy đi một phần đáng kể diện tích đất nông nghiệp và các loại đất khác để phục vụ cho xây dựng các nhà máy, khu chế xuất, khu du lịch, khu đô thị mới,… đồng thời kéo theo những biến đổi trên mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội (KT – XH) của các cộng đồng dân cư nơi đây, từ không gian – cảnh quan, phương thức sản xuất, cơ cấu nghề nghiệp, tổ chức xã hội, phân bố dân cư,… Về thực chất đây là quá trình thay đổi từ cơ cấu tổ chức xã hội nông thôn sang tổ chức xã hội đô thị, từ hoạt động nông nghiệp là chủ yếu sang hoạt động phi nông nghiệp. Đi cùng với những chuyển đổi về mặt KT – XH là những biến đổi trong đời sống văn hoá của cộng đồng dân cư nông thôn nói chung và ở nhiều làng quê nói riêng trong quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa, nhất là ở những nơi bị lấy đất làm các khu công nghiệp (KCN), khu chế xuất, khu du lịch, khu đô thị mới.

Đó là sự thay đổi trong lối sống, sáng tạo văn hoá, hệ giá trị, chuẩn mực, các phong tục tập quán,… Sự xuất hiện của hàng loạt các KCN, khu chế xuất đã tạo nên bức tranh đa dạng, mới mẻ, nhiều màu sắc cho khu vực nông thôn nói chung và ở các làng quê nói riêng. Tỉnh Bắc Ninh nằm ở khu vực châu thổ sông Hồng, từ ngàn xưa được xem như phên dậu phía Bắc của “Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội”, cái nôi của văn hóa Kinh Bắc, là vùng đất có bề dày lịch sử và truyền thống văn hóa. Bước vào thời kỳ đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, với lợi thế nằm trong vùng tam giác tăng trưởng kinh tế trọng điểm phía Bắc, mạng lưới giao thông thuận tiện, Bắc Ninh nhanh chóng trở thành điểm hấp dẫn đầu tư, địa bàn kinh tế năng động và có tốc độ đô thị hóa, công nghiệp hóa nhanh chóng vào bậc nhất của vùng châu thổ sông Hồng. 2 Nằm trong khu vực kinh tế năng động, lại vốn là những làng quê cổ có bề dày văn hóa và sớm tiếp xúc với hoạt động thương mại, nhiều làng quê Bắc Ninh đã có sự chuyển mình nhanh chóng và hiện nay trở thành những làng quê điển hình cho sự chuyển đổi và phát triển kinh tế hiệu quả của tỉnh Bắc Ninh nói riêng và khu vực châu thổ sông Hồng nói chung.

Tuy nhiên, có một thực tế dễ nhận thấy, quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và kinh tế thị trường, một mặt, có tác động tích cực làm thay đổi diện mạo của các làng quê cũng như cải thiện đáng kể mức sống cho người dân nơi đây; tuy nhiên mặt khác, cũng có những tác động tiêu cực và đặt ra những thách thức về ô nhiễm môi trường, tệ nạn xã hội gia tăng, những phức tạp trong quản lý xã hội, đời sống văn hoá tinh thần của các cư dân vốn cư trú trong các cộng đồng làng xã nay bị các luồng di cư làm xáo trộn, nhiều giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp đang đứng trước nguy cơ bị mai một,… Đó là một thực tiễn đang diễn ra phức tạp ở những cộng đồng nông nghiệp - nông thôn khi một phần đáng kể diện tích đất canh tác của họ bị chuyển đổi sang phục vụ cho các mục tiêu phi nông nghiệp. Trong bối cảnh này, việc nghiên cứu thực trạng đời sống văn hóa ở các làng quê trong quá trình chuyển đổi từ cộng đồng có tính chất nông nghiệp - nông thôn sang cộng đồng có tính chất công nghiệp, đô thị, tìm ra những yếu tố biến đổi trong văn hoá làng, sẽ góp phần nhận diện đời sống văn hoá nước ta trong giai đoạn chuyển đổi toàn diện, mạnh mẽ hiện nay, đồng thời góp phần cung cấp luận cứ khoa học phục vụ cho việc xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam tiến tiến, đậm đà bản sắc dân tộc cũng như cho việc hoạch định, triển khai chính sách phù hợp với thực trạng của các làng. Trong những năm gần đây, mặc dù đã có nhiều nghiên cứu đề cập đến sự biến đổi văn hóa ở các làng quê trên địa bàn tỉnh Bắc Ninh do những tác động và ảnh hưởng của quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và chuyển đổi KT - XH, tuy nhiên, những công trình nghiên cứu chuyên sâu về chủ đề này từ góc độ tiếp cận của chuyên ngành văn hóa học chưa nhiều. Mặt khác, từ thực tiễn nghiên cứu về biến đổi văn hóa của các cộng đồng nông nghiệp, nông thôn những năm qua cho thấy, mặc dù không còn là chủ đề nghiên cứu mới và đã nhận được 3 nhiều sự quan tâm tìm hiểu từ những chuyên ngành khác nhau, song vẫn “còn khá nhiều vấn đề trong đó cần được nghiên cứu một cách thấu đáo hơn và cập nhật hơn với thực tế biến đổi văn hóa đang diễn ra nhanh chóng và phức tạp hiện nay”, nhất là “nghiên cứu sự biến đổi văn hóa làng - một dạng thức văn hóa tồn tại lâu đời, bền vững và là nền tảng quan trọng của văn hóa Việt Nam - trong bối cảnh đô thị hóa và toàn cầu hóa.

Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2.