Luận án tiến sĩ văn hóa nhân loại - biến đổi văn hóa làng Bắc Ninh

HâC VIÈN CHÍNH TRà QUæC GIA Hè CHÍ MINH TRàNH V£¡NG C£äNG BIÀN ĐêI VN HÓA LÀNG æ BÀC NINH HIÈN NAY (QUA TR£äNG HêP LÀNG Đ¾I LÂM, Xà TAM ĐA, HUYÈN YÊN PHONG VÀ LÀNG BÂT LĂ, Xà HOÀN S¡N, HUYÈN TIÊN DU) LU¾N ÁN TIÀN SĨ NGÀNH: VN HÓA HâC HÀ NàI - 2023 HâC VIÈN CHÍNH TRà QUæC GIA Hè CHÍ MINH TRàNH V£¡NG C£äNG BIÀN ĐêI VN HÓA LÀNG æ BÀC NINH HIÈN NAY (QUA TR£äNG HêP LÀNG Đ¾I LÂM, Xà TAM ĐA, HUYÈN YÊN PHONG VÀ LÀNG BÂT LĂ, Xà HOÀN S¡N, HUYÈN TIÊN DU) LU¾N ÁN TIÀN SĨ NGÀNH: VN HÓA HâC Mã sç: 9229040 Người hướng dẫn khoa học: 1. NGUYàN THÞ PH£¡NG CHÂM 2. NGUYÆN THà TUYÀN HÀ NàI - 2023 LäI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu cāa riêng tôi. Các sá liáu, kết qu¿ nêu trong luận án là trung thāc, có nguãn gác rõ ràng và đ°ợc trích dẫn đầy đā theo quy đánh.

Tác giÁ Tránh V¤¢ng C¤ång MìC LìC Trang Mæ ĐÄU 1 Ch¤¢ng 1: TêNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CðU VÀ C¡ Sæ LÝ 11 LU¾N 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 11 1. C¡ sá lý luận về biến đổi văn hóa làng 31 Ch¤¢ng 2: BæI CÀNH CÔNG NGHIÈP HÓA, ĐÔ THà HÓA æ BÀC 42 NINH VÀ SĂ BIÀN ĐêI KINH TÀ, Xà HàI æ LÀNG Đ¾I LÂM VÀ LÀNG BÂT LĂ 2. Bái c¿nh công nghiáp hóa, đô thá hóa á Bắc Ninh 42 2.

Biến đổi kinh tế - xã hội á làng Đ¿i Lâm và làng BÁt Lā 48 Ch¤¢ng 3: BI¾N ĐàI VN HÓA à LÀNG Đ¾I LÂM VÀ LÀNG BÂT Lþ 75 TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIÞP HÓA, ĐÔ THÞ HÓA 3. Biến đổi không gian, c¿nh quan làng 75 3. Biến đổi quan há gia đình, hã hàng, làng xã 82 3. Biến đổi di tích, tín ng°ỡng, lß hội và các phong tÿc, tập quán 93 3.

Biến đổi lái sáng, tiếp cận thông tin và các ho¿t động gi¿i trí 107 Ch¤¢ng 4: BIÀN ĐêI VN HÓA LÀNG Đ¾I LÂM VÀ BÂT LĂ: XU 125 H£âNG, SĂ THÍCH ðNG VÀ NHĀNG VÂN Đ ĐẶT RA 4. Một sá xu h°ớng c¡ b¿n cāa quá trình biến đổi văn hóa á hai làng 125 4. Sā thích ứng văn hóa cāa cộng đãng dân c° hai làng trong bái c¿nh 136 chuyển đổi 4. Một sá vÁn đề đặt ra từ sā biến đổi văn hóa á hai làng 140 4.

Kiến nghá và đề xuÁt 150 KÀT LU¾N 157 DANH MìC CÔNG TRÌNH CîA TÁC GIÀ Đà CÔNG Bæ LIÊN QUAN 160 ĐÀN Đ TÀI LU¾N ÁN DANH MìC TÀI LIÈU THAM KHÀO 161 PHì LìC 175 DANH MìC CÁC CHĀ CÁI VIÀT TÀT CLB : Câu l¿c bộ KCN : Khu công nghiáp KT - XH : Kinh tế - xã hội NCS : Nghiên cứu sinh UBND : Āy ban nhân dân DANH MìC CÁC BÀNG Trang B¿ng 2.1: Nghề nghiáp cāa các hộ gia đình á Đ¿i Lâm và BÁt Lā 58 tr°ớc và sau năm 2007 B¿ng 2.2: Nhÿng ngành nghề đóng góp chính vào thu nhập cāa các 60 hộ gia đình á Đ¿i Lâm và BÁt Lā tr°ớc và sau năm 2007 B¿ng 2.3: Ý kiến đánh giá cāa ng°ßi dân á hai làng về mức sáng cāa 63 gia đình tr°ớc và sau năm 2007 B¿ng 2.4: Đánh giá cāa ng°ßi dân về mức sáng gia đình so với thßi 64 điểm tr°ớc năm 2007 B¿ng 2.5: Đã dùng, tián nghi trong các hộ gia đình (á Đ¿i Lâm và 65 BÁt Lā) tr°ớc và sau năm 2007 B¿ng 2.6: Sā tham gia cāa ng°ßi dân vào Câu l¿c bộ, hội, nhóm á 68 Đ¿i Lâm và BÁt Lā thßi điểm tr°ớc và sau năm 2007 B¿ng 2.7: Đánh giá cāa ng°ßi dân về vai trò cāa sức khße cāa b¿n 69 thân và gia đình B¿ng 2.8: ¯u tiên đầu t° cāa các hộ gia đình hián nay 71 B¿ng 2.9: Tiêu chuẩn về sā giàu có, thành đ¿t tr°ớc đây và hián nay 71 B¿ng 3.1: Mức độ dāa vào sā trợ giúp cāa hã hàng mỗi khi có công 88 viác cāa các hộ gia đình á Đ¿i Lâm và BÁt Lā hián nay so với thßi điểm tr°ớc năm 2007 B¿ng 3.2: Mức độ dāa vào sā trợ giúp cāa hàng xóm khi có công viác 91 cāa các gia đình á Đ¿i Lâm và BÁt Lā hián nay so với tr°ớc năm 2007 B¿ng 3.3: Ý kiến cāa ng°ßi dân về nhÿng thay đổi trong viác tổ chức 100 cũng nh° trong các ho¿t động dißn ra á lß hội làng hián nay so với tr°ớc đây B¿ng 3.4: Ý kiến cāa ng°ßi dân về sā thay đổi cāa các phong tÿc tập 102 quán (c°ới xin, tang ma) á Đ¿i Lâm và BÁt Lā hián nay so với tr°ớc đây B¿ng 3.5: Mức độ sử dÿng các lo¿i hình dách vÿ cāa ng°ßi dân 113 B¿ng 3.6: Nguãn giúp đỡ chā yếu cāa ng°ßi dân khi gia đình có 115 công viác B¿ng 3.7: Đã dùng, tián nghi sinh ho¿t trong các hộ gia đình tr°ớc và 119 sau năm 2007 B¿ng 3.8: Các nguãn tiếp cận thông tin chā yếu cāa cāa ng°ßi dân á 119 hai làng B¿ng 3.9: Các ho¿t động gi¿i trí và sử dÿng thßi gian nhàn rỗi cāa 120 ng°ßi dân á Đ¿i Lâm và BÁt Lā tr°ớc đây và hián nay 1 Mæ ĐÄU 1. Tính cÃp thiÁt cïa đà tài Kể từ khi đổi mới đÁt n°ớc, nhÁt là từ thập kỷ 90 cāa thế kỷ XX cho đến nay, Viát Nam đã tham gia quá trình công nghiáp hóa và đô thá hóa với tác độ ngày càng nhanh và quy mô ngày càng rộng. Quá trình công nghiáp hóa, đô thá hóa nhanh khiến cho nhiều vùng nông thôn bá lÁy đi một phần đáng kể dián tích đÁt nông nghiáp và các lo¿i đÁt khác để phÿc vÿ cho xây dāng các nhà máy, khu chế xuÁt, khu du lách, khu đô thá mới,& đãng thßi kéo theo nhÿng biến đổi trên mãi mặt đßi sáng kinh tế - xã hội (KT – XH) cāa các cộng đãng dân c° n¡i đây, từ không gian – c¿nh quan, ph°¡ng thức s¿n xuÁt, c¡ cÁu nghề nghiáp, tổ chức xã hội, phân bá dân c°,& Về thāc chÁt đây là quá trình thay đổi từ c¡ cÁu tổ chức xã hội nông thôn sang tổ chức xã hội đô thá, từ ho¿t động nông nghiáp là chā yếu sang ho¿t động phi nông nghiáp. Đi cùng với nhÿng chuyển đổi về mặt KT – XH là nhÿng biến đổi trong đßi sáng văn hoá cāa cộng đãng dân c° nông thôn nói chung và á nhiều làng quê nói riêng trong quá trình công nghiáp hóa và đô thá hóa, nhÁt là á nhÿng n¡i bá lÁy đÁt làm các khu công nghiáp (KCN), khu chế xuÁt, khu du lách, khu đô thá mới.

Đó là sā thay đổi trong lái sáng, sáng t¿o văn hoá, há giá trá, chuẩn māc, các phong tÿc tập quán,& Sā xuÁt hián cāa hàng lo¿t các KCN, khu chế xuÁt đã t¿o nên bức tranh đa d¿ng, mới mẻ, nhiều màu sắc cho khu vāc nông thôn nói chung và á các làng quê nói riêng. Tßnh Bắc Ninh nằm á khu vāc châu thổ sông Hãng, từ ngàn x°a đ°ợc xem nh° phên dậu phía Bắc cāa <Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội=, cái nôi cāa văn hóa Kinh Bắc, là vùng đÁt có bề dày lách sử và truyền tháng văn hóa. B°ớc vào thßi kỳ đổi mới, đẩy m¿nh công nghiáp hóa, hián đ¿i hóa đÁt n°ớc, với lợi thế nằm trong vùng tam giác tăng tr°áng kinh tế trãng điểm phía Bắc, m¿ng l°ới giao thông thuận tián, Bắc Ninh nhanh chóng trá thành điểm hÁp dẫn đầu t°, đáa bàn kinh tế năng động và có tác độ đô thá hóa, công nghiáp hóa nhanh chóng vào bậc nhÁt cāa vùng châu thổ sông Hãng. 2 Nằm trong khu vāc kinh tế năng động, l¿i ván là nhÿng làng quê cổ có bề dày văn hóa và sớm tiếp xúc với ho¿t động th°¡ng m¿i, nhiều làng quê Bắc Ninh đã có sā chuyển mình nhanh chóng và hián nay trá thành nhÿng làng quê điển hình cho sā chuyển đổi và phát triển kinh tế hiáu qu¿ cāa tßnh Bắc Ninh nói riêng và khu vāc châu thổ sông Hãng nói chung.

Tuy nhiên, có một thāc tế dß nhận thÁy, quá trình công nghiáp hóa, đô thá hóa và kinh tế thá tr°ßng, một mặt, có tác động tích cāc làm thay đổi dián m¿o cāa các làng quê cũng nh° c¿i thián đáng kể mức sáng cho ng°ßi dân n¡i đây; tuy nhiên mặt khác, cũng có nhÿng tác động tiêu cāc và đặt ra nhÿng thách thức về ô nhißm môi tr°ßng, tá n¿n xã hội gia tăng, nhÿng phức t¿p trong qu¿n lý xã hội, đßi sáng văn hoá tinh thần cāa các c° dân ván c° trú trong các cộng đãng làng xã nay bá các luãng di c° làm xáo trộn, nhiều giá trá văn hóa truyền tháng tát đẹp đang đứng tr°ớc nguy c¡ bá mai một,& Đó là một thāc tißn đang dißn ra phức t¿p á nhÿng cộng đãng nông nghiáp - nông thôn khi một phần đáng kể dián tích đÁt canh tác cāa hã bá chuyển đổi sang phÿc vÿ cho các mÿc tiêu phi nông nghiáp. Trong bái c¿nh này, viác nghiên cứu thāc tr¿ng đßi sáng văn hóa á các làng quê trong quá trình chuyển đổi từ cộng đãng có tính chÁt nông nghiáp - nông thôn sang cộng đãng có tính chÁt công nghiáp, đô thá, tìm ra nhÿng yếu tá biến đổi trong văn hoá làng, sẽ góp phần nhận dián đßi sáng văn hoá n°ớc ta trong giai đo¿n chuyển đổi toàn dián, m¿nh mẽ hián nay, đãng thßi góp phần cung cÁp luận cứ khoa hãc phÿc vÿ cho viác xây dāng và phát triển nền văn hoá Viát Nam tiến tiến, đậm đà b¿n sắc dân tộc cũng nh° cho viác ho¿ch đánh, triển khai chính sách phù hợp với thāc tr¿ng cāa các làng. Trong nhÿng năm gần đây, mặc dù đã có nhiều nghiên cứu đề cập đến sā biến đổi văn hóa á các làng quê trên đáa bàn tßnh Bắc Ninh do nhÿng tác động và ¿nh h°áng cāa quá trình công nghiáp hóa, đô thá hóa và chuyển đổi KT - XH, tuy nhiên, nhÿng công trình nghiên cứu chuyên sâu về chā đề này từ góc độ tiếp cận cāa chuyên ngành văn hóa hãc ch°a nhiều. Mặt khác, từ thāc tißn nghiên cứu về biến đổi văn hóa cāa các cộng đãng nông nghiáp, nông thôn nhÿng năm qua cho thÁy, mặc dù không còn là chā đề nghiên cứu mới và đã nhận đ°ợc 3 nhiều sā quan tâm tìm hiểu từ nhÿng chuyên ngành khác nhau, song vẫn <còn khá nhiều vÁn đề trong đó cần đ°ợc nghiên cứu một cách thÁu đáo h¡n và cập nhật h¡n với thāc tế biến đổi văn hóa đang dißn ra nhanh chóng và phức t¿p hián nay=, nhÁt là <nghiên cứu sā biến đổi văn hóa làng - một d¿ng thức văn hóa tãn t¿i lâu đßi, bền vÿng và là nền t¿ng quan trãng cāa văn hóa Viát Nam - trong bái c¿nh đô thá hóa và toàn cầu hóa.

Míc đích, nhiÉm ví nghiên cñu 2.