Luận án: Rắn thần Naga trong văn hóa Khmer Nam Bộ - Giá trị và Biểu hiện

LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Là một loài vật trong thế giới tự nhiên, song từ rất sớm, rắn đã đi vào đời sống văn hoá của nhiều dân tộc trên thế giới với những biểu hiện khác nhau. Rắn không chỉ xuất hiện trong các huyền thoại (khởi thuỷ, lập quốc); có mặt trong các tín ngưỡng phong tục, kiến trúc, điêu khắc truyền thống,. mà còn trở thành cảm hứng trong thiết kế ứng dụng (từ xây dựng cầu đường cho đến các đồ gia dụng như bàn ghế, đồ trang sức, áo quần, thời trang…) của nhiều tộc người thời cổ đến xã hội hiện đại, trong đó có người Khmer Nam Bộ ở nước ta. Người Khmer Nam Bộ có một nền văn hóa rực rỡ, độc đáo trong không gian văn hoá chung.

Các giá trị văn hóa đó được thể hiện trong đời sống xã hội, phong tục tập quán, tôn giáo, tín ngưỡng, văn học nghệ thuật. Đối với tộc người Khmer Nam Bộ (chiếm 8% dân số trong vùng và đứng thứ 5 trong tổng số 54 dân tộc của nước ta). Rắn thần Naga kể từ khi du nhập từ Ấn Độ đến nay đã tồn tại xuyên suốt chiều dài lịch sử và in đậm dấu ấn bản sắc văn hóa người Khmer Nam Bộ. Rắn thần Naga không chỉ là biểu tượng của vật tổ tô tem mà còn mang nhiều dấu ấn sâu đậm trong văn hoá vật thể và phi vật thể của người Khmer Nam Bộ: có mặt trong các phong tục, lễ hội; trong truyện cổ dân gian; được thể hiện ở hầu khắp các công trình kiến trúc, mỹ thuật trong Chùa người Khmer với những hình tượng đã trở thành biểu tượng mang nhiều ý nghĩa; nhiều phương thức biểu hiện motip trang trí, điêu khắc khác nhau như: mô típ Chim thần quắp rắn, Rắn thần Naga ở các cầu thang dẫn lên chính điện của Chùa, Rắn thần Naga ở trên hàng rào, cổng Chùa, motip Rắn Naga và Mko… Qua khảo sát, chúng tôi nhận thấy có những sự tương đồng và khác biệt nhất định giữa Rắn thần Naga trong văn hóa Khmer Nam Bộ với Rắn thần trong văn hóa người Việt.

Nghiên cứu Rắn thần Naga trong văn hoá Khmer Nam Bộ, đồng thời có so sánh với Rắn thần trong văn hóa của người Việt và rắn/rồng ở một số quốc gia khác, luận án làm sáng tỏ một số nét giá trị văn hóa của người Khmer Nam Bộ trong dòng chảy chung vói văn hóa người Việt. Qua đó, có thể khai thác, giải mã các mạch ngầm văn hóa tiềm ẩn trong những linh vật văn hoá truyền thống, góp phần giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa của tộc người Khmer Nam Bộ nói riêng, dân tộc Việt Nam nói chung. 1 Hiện tượng hỗn dung văn hóa đã và đang diễn ra một cách mạnh mẽ trong cộng đồng cư dân Việt - Khmer - Hoa - Chăm. Một số yếu tố văn hóa truyền thống đang dần bị mai một, thay vào đó là các yếu tố văn hóa mới được thâu nhận, Rắn thần Naga trong văn hóa Khmer Nam Bộ cũng không nằm ngoài nguồn mạch chung đó.

Hiện tượng “Rồng hóa” của Rắn thần Naga đã được một số nhà nghiên đề cập đến. Rắn thần Naga hiện nay không chỉ là hình tượng được trang trí trong Chùa như nó vốn có mà còn được thấy ở nhiều nơi, trong các thiết chế văn hóa của các tộc người khác; điển hình là việc trang trí Rắn thần Naga trên các điêu khắc ở Chùa Tây An - An Giang, bích họa trên cột ở chính điện (điều mà chỉ tìm thấy ở các cột của Chùa phật giáo Bắc tông)…Ngay trong cộng đồng người Khmer, việc xác định Rồng hay Thần rắn cũng còn khá lúng túng, chưa đồng nhất. Một bộ phận người Khmer cho rằng không có sự phân biệt, số còn lại phân biệt rất rõ ràng giữa Thần Rắn Naga và Thần Rồng/ Neak Crit. Trong các nghi lễ có liên quan đến Rắn thần trong văn hóa Khmer Nam Bộ hiện nay có một số nghi thức đã dần mai một hoặc biến đổi do nhiều lý do như: tục nhuộm răng cô dâu, con trai đi tu báo hiếu…Điều này cho thấy, việc nghiên cứu có hệ thống Rắn thần Naga trong văn hóa Khmer Nam Bộ là điều hết sức cần thiết nhằm đảm bảo việc bảo tồn, lưu giữ các giá trị bản sắc văn hóa Khmer Nam Bộ - người anh em ruột thịt trên dãy đất hình chữ S của chúng ta.

Hiện nay, việc tổ chức du lịch tham quan ở một số Chùa người Khmer Nam Bộ đã được Nhà nước ngày càng quan tâm và đã được thực hiện rất tốt. Điển hình là các hoạt động tham quan, du lịch ở Chùa Âng (Trà Vinh), Chùa Tà Pạ, Chùa Xà Tón (An Giang), Chùa Dơi, Chùa Chén kiểu (Sóc Trăng),… đã thu hút rất nhiều du khách trong nước cũng như nưới ngoài tham quan. Ngoài những đặc điểm nổi bật của kiến trúc Chùa, các hình tượng trong Chùa, Rắn thần Naga luôn đặc biệt thu hút sự quan tâm của các du khách chiêm ngưỡng, chụp ảnh lưu niệm. Bên cạnh đó, hoạt động đua ghe ngo giữa các Chùa ở Sóc Trăng được tổ chức rất quy cũ và đậm bản sắc truyền thống, thu hút hàng ngàn người đến tham quan.

Chính vì vậy, việc giữ gìn các giá trị bản sắc dân tộc nhằm phát huy những truyền thống quý báu vốn có là điều cần làm cấp thiết hiện nay; từ đó, phát triển ngành du lịch của vùng cũng như ngành du lịch Việt Nam. Từ những lý do đó, chúng tôi chọn Rắn thần Naga trong văn hóa Khmer Nam Bộ làm đề tài nghiên cứu của luận án. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 2. Mục tiêu Tìm hiểu những ý nghĩa, đặc trưng, giá trị thông qua những biểu hiện của Rắn thần Naga trong nhiều lĩnh vực văn hóa người Khmer Nam Bộ nhằm góp phần tìm hiểu những nét văn hóa đặc sắc của người Khmer Nam Bộ.

Nhiệm vụ - Xác lập cơ sở lý luận, các khái niệm có liên quan đến vấn đề nghiên cứu; - Hệ thống hóa các dạng thức tồn tại và sức ảnh hưởng của Rắn thần Naga trong đời sống văn hoá của người Khmer Nam Bộ trên phương diện văn hóa phi vật thể và vật thể như: tôn giáo, phong tục, tập quán, lễ hội, kiến trúc, hội họa, trang phục, nghệ thuật biểu diễn, văn học dân gian; - Giải mã những ý nghĩa mà Rắn thần Naga truyền tải thông qua những biểu hiện của nó trong các lĩnh vực văn hóa Khmer Nam Bộ; - Khảo sát, hệ thống những đặc trưng, giá trị của Rắn thần Naga trong văn hóa người Khmer Nam Bộ; - So sánh nét tương đồng và dị biệt giữa Rắn thần Naga trong văn hóa Khmer Nam Bộ với tín ngưỡng thờ rắn, rồng của một số tộc người; - Đưa ra một số ý kiến bình luận trong việc bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa tộc người Khmer Nam Bộ từ biểu tượng Rắn thần Naga. ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU - Luận án chọn Rắn thần Naga trong văn hoá người Khmer Nam Bộ làm đối tượng nghiên cứu chính. Khi nghiên cứu có mở rộng, so sánh với hình tượng rắn/naga/rồng trong văn hóa người Việt và một số nước khác. - Luận án được nghiên cứu trong phạm vi văn hóa của người Khmer Nam Bộ.

Chọn không gian văn hóa này bởi đây là nơi sinh sống đông nhất của người Khmer trên đất nước Việt Nam. Trong đó, luận án chú trọng bốn tỉnh: Trà Vinh, Sóc Trăng, An Giang, Kiên Giang để đi điền dã, phỏng vấn, nghiên cứu sâu. Thời gian nghiên cứu thực địa là từ năm 2016 đến 2021 (vì đây là thời gian tiến hành luận án, đi thực địa nhiều lần để có quá trình thẩm nhận, nghiên cứu sâu). CÂU HỎI VÀ GIẢ THUYẾT NGHIÊN CỨU 4.

Câu hỏi nghiên cứu (1). Tại sao người Khmer chọ Rắn thần Naga làm linh vật tiêu biểu trong văn hóa dân tộc mình dù rằng tục thờ rắn thần rất có thể đã phổ biến từ trước thời gian giao lưu với văn hóa Ấn Độ? (2). Rắn thần Naga biểu hiện cụ thể qua những lĩnh vực văn hóa nào trong văn hóa Khmer Nam Bộ? (3). Rắn thần Naga có những ý nghĩa gì trong văn hóa Khmer Nam Bộ? (4).

Rắn thần Naga có đặc trưng, giá trị gì trong văn hóa Khmer Nam Bộ và có biến đổi gì trong bối cảnh hiện nay? (5). Những biểu hiện, đặc trưng, giá trị của Rắn thần Naga trong văn hóa Khmer Nam Bộ có những điểm nào tương đồng hay khác biệt so với tín ngưỡng thờ Rắn, Rồng của người Việt, người Hoa, người Chăm ở Việt Nam? 4. Giả thuyết nghiên cứu (1). Rắn thần Naga trong văn hóa người Khmer Nam Bộ là linh vật được du nhập từ Ấn Độ qua quá trình lịch sử lâu dài, nay là linh vật được người Khmer vô cùng sùng kính.

Rắn thần Naga có nhiều biểu hiện cụ thể mang tính đặc thù qua các lĩnh vực văn hóa vật thể và phi vật thể trong văn hóa người Khmer Nam Bộ. Rắn thần Naga là linh vật biểu tượng cho quyền năng vô hạn; biểu tượng cho sự thịnh vượng, may mắn; biểu tượng cho sự liên kết giữa cõi trần gian – cõi Niết Bàn. Rắn thần Naga trong văn hóa Khmer Nam Bộ qua giao lưu, tiếp biến có một số đặc điểm riêng; có nhiều giá trị, góp phần bảo tồn văn hóa tộc người Khmer Nam Bộ. Rắn thần Naga đã có nhiều biến đổi về đặc trưng, cách thể hiện, giá trị so với các yếu tố văn hóa truyền thống trong bối cảnh hiện nay.

Ngoài những nét tương đồng về một số đặc điểm, biểu hiện, mà đặc biệt là giá trị biểu trưng về nước của Rắn thần Naga so với Rắn thần, Rồng của người Việt, người Hoa, người Chăm thì Rắn thần Naga trong văn hóa Khmer Nam Bộ cũng mang nhiều nét dị biệt tạo nên bản sắc văn hóa độc đáo của người Khmer Nam Bộ như: về nguồn gốc, một số biểu hiện trong các lĩnh vực văn hóa, về tôn giáo… 4 5. HƯỚNG TIẾP CẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 5. Hướng tiếp cận 5. Tiếp cận liên ngành - Tiếp cận dựa trên nền tảng chuyên ngành văn hóa học để vận dụng phương pháp và kết quả nghiên cứu của các khoa học tiệm cận như văn hóa dân gian, dân tộc học, lịch sử, địa lý, mỹ thuật.

Luận án sử dụng hướng tiếp cận này với mục đích vận dụng tri thức của nhiều môn khoa học khác nhau nhằm xem xét đối tượng một cách đa chiều, trên nhiều phương diện khác nhau trong đời sống văn hóa của con người và xã hội Khmer truyền thống và hiện tại. Hướng tiếp cận liên ngành giúp chúng tôi có thể làm rõ ý nghĩa, sự hiện diện của đối tượng nghiên cứu là Rắn thần Naga trong văn hóa Khmer Nam Bộ qua nhiều góc nhìn khác nhau.