Nghi lễ vòng đời của người si la ở huyện mường tè tỉnh lai châu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Phan Mạnh Dương NGHI LỄ VÒNG ĐỜI CỦA NGƯỜI SI LA Ở HUYỆN MƯỜNG TÈ, TỈNH LAI CHÂU LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA DÂN GIAN Hà Nội - 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Phan Mạnh Dương NGHI LỄ VÒNG ĐỜI CỦA NGƯỜI SI LA Ở HUYỆN MƯỜNG TÈ, TỈNH LAI CHÂU Ngành: Văn hóa dân gian Mã số: 9229041 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA DÂN GIAN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS Trần Văn Bình Hà Nội - 2022 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, luận án tiến sĩ Nghi lễ vòng đời của người Si La ở huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và kết quả trong luận án là trung thực. Trong quá trình thực hiện luận án, tôi đã kế thừa nhiều nguồn tài liệu và có trích dẫn rõ ràng, đầy đủ theo quy định. Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này.

Hà Nội, ngày tháng năm 2022 Tác giả luận án Phan Mạnh Dương ii MỤC LỤC Trang LỜI CAM ĐOAN .i DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. iii MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGƯỜI SI LA Ở HUYỆN MƯỜNG TÈ, TỈNH LAI CHÂU. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Khái quát về người Si La ở huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu .54 Chương 2: NGHI LỄ VÒNG ĐỜI TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI SI LA Ở HUYỆN MƯỜNG TÈ, TỈNH LAI CHÂU. Nghi lễ trong sinh đẻ và nuôi con (Sư tề tó lọ ớ ló lọ). Nghi lễ cưới xin (Sư khờ mờ ruệ). Nghi lễ tang ma (Sư gố phừ) .102 Chương 3: NGHI LỄ VÒNG ĐỜI CỦA NGƯỜI SI LA: BIẾN ĐỔI, NHẬN THỨC VÀ BẢN SẮC TỘC NGƯỜI TRONG BỐI CẢNH ĐƯƠNG ĐẠI.

Biến đổi và các yếu tố tác động đến sự biến đổi nghi lễ vòng đời của người Si La104 3. Nghi lễ vòng đời thể hiện vai trò, chức năng và vũ trụ quan của người Si La. Nghi lễ vòng đời thể hiện bản sắc văn hóa Si La .152 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ .158 TÀI LIỆU THAM KHẢO .169 iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ Chb : Chủ biên CTQG : Chính trị Quốc gia ĐHQG : Đại học Quốc gia GS.TS : Giáo sư, Tiến sĩ KHXH : Khoa học xã hội NCS : Nghiên cứu sinh NQ : Nghị quyết Nxb : Nhà xuất bản QĐ : Quyết định STT : Số thứ tự TP : Thành phố TS : Tiến sĩ TTg : Thủ tướng Chính phủ Tr : Trang TW : Trung ương 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Nghi lễ vòng đời là một thành tố văn hóa dân gian quan trọng trong tổng thể hệ thống văn hóa của một tộc người.

Nó không chỉ góp phần tạo ra những chuẩn mực xã hội, mà còn phản ánh thế giới quan và đóng góp vào việc khẳng định bản sắc văn hóa của tộc người. Vì thế, muốn hiểu biết sâu sắc, toàn diện văn hóa tộc người của các dân tộc thiểu số nói chung và của người Si La ở huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu nói riêng nghiên cứu các nghi lễ vòng đời là cần thiết. Nghiên cứu nghi lễ nói chung và nghi lễ vòng đời nói riêng trên thế giới và ở Việt Nam là đối tượng quen thuộc, được nhiều bộ môn khoa học quan tâm. Trong đó đáng chú ý là những công trình nghiên cứu của Dân tộc học, Nhân học văn hóa, Tôn giáo học và Văn hóa học.

Tuy vậy, những vấn đề vừa nêu trên của người Si La ở huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu, cho đến nay vẫn chưa được quan tâm đúng mức. Trong nhiều đợt nghiên cứu từ năm 2013 đến nay nghiên cứu sinh (NCS) đã có dịp tiếp xúc với cộng đồng người Si La ở huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu, để rồi từ đó văn hóa của họ đã lôi cuốn NCS nghiên cứu tìm hiểu. Trải qua quá trình quan sát, nghiên cứu các nghi lễ vòng đời: cúng đặt tên cho trẻ mới sinh, cúng ma nhập họ cho cô dâu trong đám cưới, cúng dẫn đường cho người chết trong đám tang. NCS nhận thức rằng, người Si La không đơn thuần tổ chức những nghi lễ vòng đời như là một tục lệ, một tập quán truyền thống còn lại đến nay, mà thấm đẫm trong đó là những vấn đề về con người, xã hội và bản sắc văn hóa tộc người của cộng đồng này.

Người Si La ở Việt Nam có hoàn cảnh sinh sống khá đặc biệt so với đồng bào các tộc thiểu số cư trú ở các tỉnh miền núi phía Bắc. Trong quá trình thiên di với cuộc sống du canh du cư họ đã chuyển cư qua nhiều nơi, tiếp xúc với nhiều tộc người. Từ năm 2013 trở về trước địa bàn cư trú của họ nằm sát bên hữu ngạn sông Đà. Năm 2014 thực hiện chính sách di dân tái định cư Thủy điện Lai Châu, họ di vén lên cao ở phía tả ngạn sông Đà, sát đường tỉnh lộ 127, tại khu tái định cư Can Hồ, huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu.

Sống xen cư trong địa bàn mà cư dân ở đó chủ yếu là người Hà Nhì, người Thái và người Kinh., chắc chắn sẽ có những tác động không nhỏ đến toàn bộ đời sống của người Si La, trong đó có văn hóa truyền thống và nghi 2 lễ vòng đời. Đối với cộng đồng người Si La hiện nay, nhiều vấn đề mang tính bản sắc cần được nghiên cứu, làm sáng tỏ. Cuộc sống cộng cư, giao tiếp văn hóa giữa họ với người Hà Nhì, người Thái, người Kinh đã và đang diễn ra như thế nào; hệ quả của quá trình giao tiếp đó là gì; văn hóa của người Si La đã biến đổi và thích ứng như thế nào trong môi trường mới. Nghiên cứu làm sáng tỏ những yếu tố văn hóa truyền thống có liên quan đến nghi lễ vòng đời của người Si La nhằm bảo tồn bản sắc văn hóa tộc người trong xu thế hội nhập và phát triển hiện nay.

Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 09/06/2014 Ban chấp hành Trung ương Đảng (khóa XI) đã xác định “giữ gìn và phát huy di sản văn hóa các dân tộc thiểu số, nhất là tiếng nói, chữ viết, trang phục, lễ hội truyền thống các giá trị văn hóa tích cực trong tôn giáo, tín ngưỡng”; Quyết định số 1719/QĐ-TTg ngày 14/10/2021 của Thủ tướng Chính phủ Phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 – 2030, giai đoạn I: từ năm 2021 đến năm 2025, trong đó có mục tiêu “giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa tốt đẹp của các dân tộc thiểu số đi đôi với xóa bỏ phong tục tập quán lạc hậu”. Vì vậy, sưu tầm, nghiên cứu, bảo tồn nghi lễ vòng đời của người Si La đã và đang đặt ra một cách cấp thiết, vừa có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, vừa thực hiện theo đúng đường lối phát triển văn hóa của Đảng và Nhà nước trong điều kiện phát triển xã hội hiện nay. Những vấn đề trên được làm sáng tỏ, không chỉ đóng góp vào việc phát triển kinh tế - xã hội, bảo tồn bản sắc văn hóa tộc người Si La nói riêng, mà nó còn cung cấp những luận cứ khoa học giúp các cơ quan quản lý Nhà nước tham khảo trong việc hoạch định các chiến lược, chính sách văn hóa đối với các dân tộc thiểu số có dân số ít và rất ít ở Việt Nam nói chung. Trong bối cảnh chuyển đổi về đời sống văn hóa, xã hội và kinh tế của tộc người, việc nghiên cứu về nghi lễ vòng đời giúp chúng ta nhận diện những biến đổi và các thành tố văn hóa truyền thống đang được bảo tồn.

Đó chính là những đòi hỏi của thực tiễn, đang đặt ra đối với khoa học xã hội và nhân văn nói chung, trong đó có chuyên ngành Văn hóa dân gian nói riêng. Với những lý do trên, nghiên cứu sinh lựa chọn Nghi lễ vòng đời của người Si La ở huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu làm đề tài Luận án tiến sĩ ngành Văn hóa dân gian. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của đề tài là khám phá những thực hành nghi lễ vòng đời của người Si La để nhận thức sâu sắc hơn về văn hóa và bản sắc văn hóa của họ.

Trên cơ sở đó, nhận thức được các yếu tố tác động đến nghi lễ vòng đời, góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa Si La trong bối cảnh biến đổi, hòa nhập mạnh mẽ hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu - Tổng quan những công trình nghiên cứu đã công bố về văn hóa, nghi lễ của người Si La. - Hệ thống hóa các khái niệm, các quan điểm, lý luận liên quan đến nghi lễ vòng đời của người Si La. - Nhận diện những nghi lễ chính gắn với vòng đời người Si La từ khi sinh ra đến khi về thế giới bên kia.

Dựa trên cơ sở lý luận của ngành văn hóa dân gian và liên ngành khoa học xã hội nhân văn để làm rõ nguồn gốc, nghi thức, lễ vật cúng tế trong nghi lễ vòng đời của người Si La. - Làm rõ vai trò chuyển đổi và nâng đỡ đời sống tinh thần cho mỗi cá nhân trong cộng đồng thông qua thực hành nghi lễ vòng đời. Phân tích những quan niệm trong việc thực hành nghi lễ để hiểu biết thêm về vũ trụ quan của người Si La. - Phân tích những biến đổi nghi lễ vòng đời là cơ sở để luận giải về bản sắc văn hóa của tộc người Si La qua nghi lễ vòng đời trong bối cảnh xã hội chuyển đổi.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu - Luận án tập trung nghiên cứu những nghi lễ chính liên quan đến vòng đời của người Si La ở huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu. Đây là những nghi lễ quan trọng không thể thiếu trong cuộc đời của mỗi con người, góp phần khẳng định bản sắc văn hóa Si La. - Nội dung nghiên cứu cụ thể: hệ thống nghi thức, đặc điểm nghi lễ vòng đời truyền thống của người Si La, chức năng, giá trị, biến đổi của nghi lễ và bản sắc văn hóa qua nghi lễ vòng đời.

Phạm vi nghiên cứu Phạm vi không gian: luận án tập trung nghiên cứu nghi lễ vòng đời: sinh đẻ, cưới xin và tang ma của người Si La ở xã Can Hồ, huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu.