Luận án Triết học: Giữ gìn và phát huy văn hóa ứng xử môi trường dân tộc thiểu số Tây Nguyên

Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Hiện nay, bảo vệ môi trường tự nhiên được coi là vấn đề cấp bách không chỉ đối với các quốc gia phát triển mà còn đối với quốc gia đang phát triển. Việt Nam đang trong thời kỳ tiến hành đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá trong cơ chế thị trường và mở cửa, hội nhập. Tuy nhiên, trong cơ chế thị trường các chủ thể kinh tế tìm mọi cách để khai thác tối đa nguồn tài nguyên thiên nhiên nhằm thoả mãn những nhu cầu, lợi ích của mình. Vì vậy dẫn đến những hậu quả đáng báo động đối với môi trường tự nhiên như tình trạng suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm môi trường, mất đa dạng sinh học, biến đổi khí hậu.

Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (năm 2021), trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021 - 2030, Đảng ta đã đề ra 5 quan điểm phát triển, trong đó có vấn đề: “Phát triển nhanh và bền vững dựa chủ yếu vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số” [47; tr. Đồng thời Đảng cũng chỉ rõ: “Phát huy tối đa lợi thế của các vùng, miền; phát triển hài hoà giữa kinh tế với văn hoá, xã hội, bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu; quan tâm tạo điều kiện thuận lợi cho các đối tượng chính sách, người có công, người nghèo, người yếu thế, đồng bào dân tộc thiểu số” [47; tr. Quan điểm về phát triển bền vững của Đảng dựa trên việc nhận thức và vận dụng mối quan hệ hài hòa giữa tự nhiên, xã hội, con người, đảm bảo cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển, việc giải quyết mối quan hệ ứng xử giữa con người với môi trường tự nhiên ở nước ta vẫn có mặt còn hạn chế và để lại nhiều hậu quả nghiêm trọng như cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên, ô nhiễm môi trường sống, biến đổi khí hậu.

Việc kiểm soát, phòng ngừa, hạn chế mức độ gia tăng ô nhiễm, khắc phục sự cố môi trường; sử dụng bền vững tài nguyên thiên nhiên; bảo vệ đa dạng sinh học của các hệ sinh thái… trở thành những vấn đề nổi cộm hơn bao giờ hết. Tây Nguyên là một vùng lãnh thổ đặc biệt của Việt Nam, một khu vực sinh tồn lâu đời của cộng đồng tộc người anh em, nằm ở trung tâm bán đảo Đông 2 Dương. Nơi đây có môi trường tự nhiên đa dạng, phong phú so với các vùng khác trên cả nước, là một trong những khu vực giàu tài nguyên rừng nhất Việt Nam, đặc biệt là rừng tự nhiên. Tây Nguyên xa xưa cũng như hiện nay là nơi gặp gỡ của nhiều luồng dân cư, nơi giao lưu văn hoá của nhiều tộc người, do vậy các tộc người Tây Nguyên và văn hoá Tây Nguyên là bức tranh nhiều màu sắc.

Nói đến văn hoá truyền thống của Tây Nguyên người ta nghĩ ngay tới những nét đặc trưng văn hoá của các dân tộc thiểu số như: Ba Na, Gia Rai, Êđê, M’nông, Cơ Ho, Mạ - những tộc người sống lâu đời hàng chục thế kỷ ở vùng đất cao nguyên đại ngàn, đầy nắng và gió này, nơi chứa đựng nhiều giá trị văn hoá truyền thống, những phong tục, tập quán, lễ hội. Trong những giá trị văn hoá đó không thể không nói đến văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên. Tuy nhiên, trong thời gian qua, văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên đã có sự thay đổi rất lớn, từ mối quan hệ ứng xử hài hòa, tôn trọng và bảo vệ đã chuyển sang việc khai thác, tận dụng tự nhiên một cách triệt để nhằm phục vụ đời sống phát triển kinh tế - xã hội của dân tộc mình. Những gì mà trước đây ông bà, tổ tiên của họ để lại qua ngàn đời và gìn giữ cho thế hệ sau như nguồn nước, rừng đầu nguồn, đất đai… thì nay những giá trị ấy đang dần biến mất.

Hiện nay, rừng và đất đai ở Tây Nguyên đã bị con người tàn phá nặng nề, ảnh hưởng trực tiếp tới môi trường sinh sống. Rừng mất đi, đất giảm màu mỡ, nước đầu nguồn cạn kiệt, mùa mưa dòng suối đục ngầu. Vào mùa khô nắng nóng, nhiều khi khó tìm một bóng cây che mát. Nhà văn Nguyên Ngọc - người có nhiều nghiên cứu về Tây Nguyên đã từng lo ngại nếu những cánh rừng bị mất thì văn hóa Tây nguyên cũng sẽ tiêu điều, suy kiệt, bởi xét trong bản chất của nó, văn hóa Tây Nguyên chính là văn hóa rừng nên “mất rừng là mất văn hóa Tây Nguyên”.

Xuất phát từ nhu cầu phát triển bền vững, từ nhu cầu bảo tồn, phát huy các giá trị đặc sắc của văn hóa Tây Nguyên, đặc biệt là văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên đã có một số công trình nghiên cứu tiếp cận dưới nhiều góc độ khác nhau, nhưng cho đến nay tiếp cận nghiên cứu từ 3 góc độ triết học vẫn chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu bàn về vấn đề này. Thực tế đó đặt ra vấn đề cần phải giữ gìn, phát huy giá trị văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên trong tình hình hiện nay, vì vậy chúng tôi chọn “Vấn đề giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên hiện nay” làm đề tài nghiên cứu cho luận án tiến sĩ Triết học. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở phân tích lý luận, thực trạng và những vấn đề đặt ra về giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên hiện nay, luận án đề xuất các quan điểm, giải pháp cơ bản nhằm giữ gìn, phát huy giá trị văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên hướng tới mục tiêu phát triển bền vững.

Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện được mục đích trên, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án là: Thứ nhất, tổng quan những công trình nghiên cứu liên quan đến vấn đề giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên hiện nay, trên cơ sở đó chỉ ra những vấn đề luận án tiếp tục nghiên cứu và làm sáng tỏ thêm. Thứ hai, làm rõ những vấn đề lý luận về giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên. Thứ ba, phân tích thực trạng giữ gìn, phát huy giá trị văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên hiện nay; từ đó làm rõ một số vấn đề đặt ra từ thực trạng. Thứ tư, đề xuất một số quan điểm và giải pháp giữ gìn, phát huy giá trị văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên trong thời gian tới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là giữ gìn, phát huy giá trị văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi nội dung nghiên cứu: dựa trên cơ sở của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử luận án nghiên cứu về vấn đề giữ gìn, phát huy giá trị văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên hiện nay. Trên cơ sở đó, luận án rút ra những vấn đề tồn tại và đề xuất những giải pháp góp phần giữ gìn, phát huy giá trị văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên trong thời gian tới về nội dung các giá trị văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên biểu hiện qua ứng xử với nương rẫy, cây trồng, động vật; ứng xử với rừng; ứng xử với tài nguyên nước, đất.

- Phạm vi không gian: Nghiên cứu thực trạng giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên qua trường hợp của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên. Trong đó luận án tập trung chủ yếu ở một số dân tộc tại chỗ lâu đời ở Tây Nguyên như: dân tộc Êđê cư trú chủ yếu ở Đắk Lắk, dân tộc Gia Rai cư trú chủ yếu ở Gia Lai, dân tộc M’nông cư trú chủ yếu ở Đắk Nông, dân tộc Ba Na cư trú chủ yếu ở Kon Tum, dân tộc Xơ-đăng, Mạ cư trú ở Lâm Đồng. - Phạm vi thời gian: Nghiên cứu vấn đề giá trị văn hóa ứng xử với môi trường tự nhiên của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên từ 1986 đến nay. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 4.

Cơ sở lý luận Luận án được thực hiện trên cơ sở các quan điểm của chủ nghĩa Mác -Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên của con người. Ngoài ra, luận án còn kế thừa một số kết quả đạt được của các công trình khoa học trong và ngoài nước đã công bố có liên quan trực tiếp đến đề tài luận án. Phương pháp nghiên cứu Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đã đề ra, tác giả luận án sử dụng phương pháp luận chung của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đồng thời sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học phổ biến là: - Phương pháp lịch sử và lôgíc: Phương pháp này được tác giả luận án sử dụng để nhằm phân tích, luận giải làm rõ khái niệm, nội dung giá trị văn hoá ứng xử 5 với môi trường tự nhiên của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên. Phương pháp lịch sử, lôgíc còn được sử dụng để làm rõ thực trạng giá trị văn hoá ứng xử với môi trường tự nhiên hiện nay đã biến đổi như thế nào so với xã hội cổ truyền trước kia của các dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên.

- Phương pháp phân tích và tổng hợp: Là phương pháp được tác giả sử dụng phổ biến trong luận án, việc sử dụng phương pháp phân tích giúp tác giả luận án làm rõ, khái quát được nội dung từ đó xây dựng các kết luận của quá trình nghiên cứu.