Luận án tiến sĩ: Trang phục truyền thống người Lô Lô Hoa huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang

Tính cấp thiết của đề tài Lô Lô là một dân tộc có dân số dưới 10 nghìn người trong 54 dân tộc ở Việt Nam, thuộc nhóm ngôn ngữ Tạng-Miến cùng với các dân tộc Hà Nhì, Phù Lá, Cống, La Hủ, Si La. Dân tộc Lô Lô thường được chia thành ba nhóm địa phương: Lô Lô Đen, Lô Lô Hoa và Lô Lô Trắng. Tuy nhiên, phần lớn ý kiến lại chủ yếu chia thành hai nhóm: Lô Lô Đen và Lô Lô Hoa. Hiện nay, nhóm Lô Lô Hoa có khoảng 400 người, cư trú ở tỉnh Hà Giang.

Còn người Lô Lô Đen có hơn 4 nghìn người chủ yếu sinh sống ở hai huyện Bảo Lạc, Bảo Lâm (tỉnh Cao Bằng) và một số thì cư trú ở hai huyện Đồng Văn và Mèo Vạc (tỉnh Hà Giang). Song, dù có được chia thành mấy nhóm địa phương thì các nhà nghiên cứu vẫn đánh giá dân tộc Lô Lô luôn có ý thức tự tôn dân tộc, có tính cộng đồng và tinh thần đoàn kết cao, thể hiện rõ nét trong việc gìn giữ các đặc trưng văn hóa trong đó có trang phục truyền thống. Hà Giang có cả nhóm Lô Lô Đen và Lô Lô Hoa. Lô Lô Đen tập trung ở xã Lũng Cú, huyện Đồng Văn và ở các xã Xín Cái, Thượng Phùng thuộc huyện Mèo Vạc, còn nhóm Lô Lô Hoa cư trú tập trung ở thị trấn huyện Mèo Vạc và một số ít ở các xã Lũng Táo, Sủng Là huyện Đồng Văn.

Hai nhóm này có tiếng nói và phong tục tập quán gần giống nhau. Nét khác biệt thể hiện rõ nét ở bộ trang phục nữ từ màu sắc đến hình dáng và kỹ thuật trang trí. Trang phục nói chung, trang phục truyền thống nói riêng là một trong những thành tố văn hóa vật thể không thể thiếu đối với đời sống mỗi tộc người. Ngoài chức năng che đậy nhằm bảo vệ con người về mặt sinh học, trang phục truyền thống còn phản ánh rõ nét về đặc trưng văn hóa, nếp sống tộc người, thể hiện trình độ phát triển và quan niệm thẩm mỹ của tộc người ấy đến đâu,.

Qua đó mà có thể phân biệt được bản sắc cũng như tập quán và lối 1 sống giữa các tộc người, thậm chí phân biệt được các nhóm địa phương khác nhau trong cùng một tộc người. Thực tế hiện nay cho thấy, chỉ cần thông qua bộ trang phục truyền thống có thể hiểu và biết phần nào về sự khác biệt giữa nhóm Lô Lô Hoa và nhóm Lô Lô Đen trong tộc người Lô Lô ở nước ta. Song có một vấn đề, đến nay tộc người Lô Lô tuy có dân số ít, nhưng dân số nhóm Lô Lô Hoa càng ít hơn, chỉ khoảng 35 - 40% so với nhóm Lô Lô Đen, mà lại chỉ sống tập trung ở thị trấn Mèo Vạc - nơi đã và đang chịu tác động mạnh mẽ của đô thị hóa, giao lưu tiếp biến văn hóa và hội nhập với người Kinh, nhất là gần đây còn chịu tác động gia tăng của sự phát triển các dịch vụ phục vụ cho du lịch Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn. Tình trạng này đã làm cho nhiều đặc trưng văn hóa, trong đó có bộ trang phục truyền thống của người Lô Lô Hoa bị mai một và biến đổi nhanh trong vòng 10 năm trở lại đây, với xu hướng tiếp tục biến đổi.

Trong khi so với nhóm Lô Lô Đen, trang phục truyền thống của nhóm Lô Lô Hoa có nhiều đặc trưng nổi trội và phong phú hơn, nhưng đang bị mai một và biến đổi nhanh từ chất liệu, cách may khâu, chủng loại, đối tượng sử dụng,. đến nhu cầu sử dụng. Còn nhóm Lô Lô Đen do vừa có dân số đông vừa chủ yếu cư trú ở những nơi vùng sâu, nên họ gìn giữ và sử dụng bộ trang phục truyền thống của mình được tốt hơn. Nay vẫn có nhiều người Lô Lô Đen cả nam và nữ ở các huyện Đồng Văn, Bảo Lạc và Bảo Lâm thường xuyên mặc bộ trang phục truyền thống trong sinh hoạt hàng ngày.

Có thể nói, trong bối cảnh giao lưu và hội nhập hiện nay, việc bảo tồn và phát huy bộ trang phục truyền thống của nhóm Lô Lô Hoa ở nước ta là một vấn đề cấp bách. Ngoài việc sưu tầm để lưu giữ, cần phải được tiến hành ngay bằng các công trình nghiên cứu chuyên sâu và có hệ thống. Kết quả nghiên cứu không chỉ bảo tồn bộ trang phục truyền thống của nhóm Lô Lô Hoa dưới dạng văn bản, mà còn là luận cứ khoa học để đưa ra những giải pháp cụ thể 2 cho việc bảo tồn dưới nhiều hình thức, nhất là nâng cao hiệu quả tuyên truyền để đồng bào có ý thức tự bảo quản và sử dụng trong những dịp cần thiết. Xuất phát từ các lý do trên cùng với kết quả khảo sát sơ lược, chúng tôi quyết định chọn vấn đề: Trang phục truyền thống hiện nay của người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang làm đề tài luận án tiến sĩ Nhân học của mình.

Theo đó, trang phục truyền thống hiện nay được hiểu là bộ trang phục truyền thống của nhóm Lô Lô Hoa vẫn đang tồn tại và được người dân lưu giữ hoặc sử dụng trong những dịp hệ trọng của gia đình và cộng đồng cư trú như các dịp lễ hoặc tết cổ truyền,. Đến nay đã có không ít công trình nghiên cứu từ nhiều góc độ về tộc người Lô Lô ở tỉnh Hà Giang và trong cả nước, trong đó có quan tâm đến vấn đề trang phục truyền thống của tộc người này. Đặc biệt, không ít công trình đã khẳng định, trong đời sống xã hội và tín ngưỡng của đồng bào Lô Lô nói chung và người Lô Lô Hoa nói riêng, trang phục luôn là một trong những biểu hiện mang đậm bản sắc riêng của đồng bào. Tuy nhiên, ở nhóm Lô Lô Hoa cũng như nhóm Lô Lô Đen, hầu hết các nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở việc phác thảo mang tính khái quát về bản sắc văn hóa chung, chưa đề cập chuyên sâu về trang phục truyền thống của họ, nhất là bộ trang phục này của nhóm Lô Lô Hoa.

Trong khi, người Lô Lô ở tỉnh Hà Giang hiện nay tuy vẫn còn lưu giữ được những nét đặc sắc cơ bản của bộ trang phục truyền thống, nhưng cũng đã mai một và đang biến đổi do không tự làm ra vải, hầu hết đều sử dụng các nguyên liệu công nghiệp để cắt may và trang trí sắc màu, thay đổi mẫu mã hoa văn,. Do đó, thực hiện đề tài luận án này không chỉ có đóng góp thêm tư liệu mới về tộc người Lô Lô cho nhiều ngành khoa học, mà còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc, đặc biệt là góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống nghề thêu, ghép vải mang tính nổi bật ở tộc người Lô Lô, là những khác biệt so với nhiều tộc người thiểu số ở nước ta. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Nhận diện những đặc trưng về trang phục truyền thống đang tồn tại hiện nay của người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang.

Trên cơ sở đó, góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị của trang phục truyền thống của nhóm Lô Lô Hoa trong bối cảnh hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện được mục đích đã đề ra, đề tài luận án có các nhiệm vụ nghiên cứu sau: - Khảo sát, tìm hiểu về trang phục truyền thống hiện nay của người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc tỉnh Hà Giang, từ các công đoạn làm ra bộ y phục và các đồ trang sức, trang trí hoa văn,. đến các thành tố của trang phục; - Làm rõ các chức năng và giá trị của trang phục truyền thống đối với đời sống của người Lô Lô Hoa ở địa bàn trên; - Phân tích những biến đổi của bộ trang phục truyền thống từ Đổi mới năm 1986 đến nay và những nguyên nhân dẫn đến sự biến đổi; - Đề xuất một số kiến nghị nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá đối với trang phục truyền thống hiện nay của người Lô Lô Hoa. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là trang phục truyền thống của người Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc tỉnh Hà Giang mà hiện nay vẫn đang gìn giữ. Phạm vi nghiên cứu - Về nội dung nghiên cứu: Nội dung nghiên cứu của đề tài luận án được giới hạn ở việc làm rõ những đặc trưng thể hiện qua trang phục truyền thống hiện nay của nhóm Lô Lô Hoa ở huyện Mèo Vạc (Hà Giang), từ việc tạo ra trang phục đến các thành tố và chức năng. Luận án còn đề cập tới biến đổi về 4 trang phục truyền thống của Lô Lô Hoa từ Đổi mới đến nay, nhất là từ khi phát triển du lịch Công viên địa chất Cao nguyên đá Đồng Văn. Bởi vì những bộ trang phục đó của đồng bào chưa được bảo quản và gìn giữ tốt, nhất là tập quán khi người Lô Lô mất sẽ mặc bộ trang phục truyền thống và chôn theo.

- Về phạm vi không gian: Luận án đã chọn nơi sinh sống lâu đời và tập trung của người Lô Lô Hoa ở thị trấn huyện Mèo Vạc tỉnh Hà Giang làm địa bàn nghiên cứu chính. Theo đó, chúng tôi đã nhiều lần đến điền dã tại thị trấn Mèo Vạc huyện Mèo Vạc, nhất là ở hai xóm Sảng Pả A thuộc thị trấn Mèo Vạc - nơi tập trung phần lớn người Lô Lô Hoa. Ở Hà Giang nhóm Lô Lô Đen phân bố khá rộng, nhưng Lô Lô Hoa chỉ tập trung đông nhất ở Mèo Vạc, qua đó có thể tìm hiểu tốt nhất về trang phục, lối sống và bản sắc của họ. Ngoài ra, còn khảo sát thêm trang phục của Lô Lô Đen và số ít Lô Lô Hoa ở Xín Cái, Thượng Phùng huyện Mèo Vạc; xã Lũng Cú, Sủng Là huyện Đồng Văn (Hà Giang); xã Hồng Trị, Kim Cúc huyện Bảo Lạc (Cao Bằng).

Việc chọn các điểm này là do có đông dân Lô Lô sinh sống ở nước ta. Cụ thể, tại Hà Giang người Lô Lô Hoa tập trung đông ở xóm Sảng Pả A thị trấn Mèo Vạc; Lô Lô Đen thì sống lâu đời và đông ở xóm Lô Lô Chải xã Lũng Cú huyện Đồng Văn, còn ở Cao Bằng họ phân bố chủ yếu ở xã Hồng Trị huyện Bảo Lạc với các bản Nà Van, Bản Chang, Cốc Sả,.