Luận án tiến sĩ quản lý di sản văn hóa dân tộc Sán Dìu tại huyện đảo Vân Đồn, Quảng Ninh

i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan, luận án tiến sĩ Quản lý di sản văn hóa dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng bảo vệ ở bất kỳ học vị nào. Trong quá trình thực hiện luận án, tôi đã kế thừa nhiều nguồn tài liệu và có trích dẫn rõ ràng, đầy đủ. Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan này. Hà Nội, ngày 19 tháng 7 năm 2021 Tác giả luận án Trần Quốc Hùng ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

i DANH MỤC BẢNG .v DANH MỤC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ. vi DANH MỤC HỘP. vii MỞ ĐẦU .1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. Tổng quan tình hình nghiên cứu.

Mối quan hệ hữu cơ giữa quản lý Nhà nước, quản lý của cộng đồng và các bên liên quan khác .49 Chương 2: DI SẢN VĂN HÓA VÀ QUẢN LÝ DI SẢN VĂN HÓA DÂN TỘC SÁN DÌU Ở HUYỆN ĐẢO VÂN ĐỒN, TỈNH QUẢNG NINH. Di sản văn hóa dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn. Thực trạng quản lý Nhà nước về di sản văn hóa ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh. Thực trạng quản lý của cộng đồng đối với di sản văn hóa dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh.

Sự tham gia của các bên liên quan khác trong quản lý di sản văn hóa dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh. Thực trạng cơ chế phối hợp trong quản lý di sản văn hóa dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh. Thực trạng các nguồn lực trong quản lý di sản văn hóa dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh. Đánh giá thực trạng quản lý Nhà nước, quản lý của cộng đồng và các bên liên quan trong quản lý di sản văn hóa dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh.

Một số yếu tố tác động .114 Chương 3: BÀN LUẬN VỀ GIẢI PHÁP QUẢN LÝ DI SẢN VĂN HÓA DÂN TỘC SÁN DÌU Ở HUYỆN ĐẢO VÂN ĐỒN, TỈNH QUẢNG NINH. Kinh nghiệm của một số quốc gia về quản lý di sản văn hóa. Bàn luận về quản lý di sản văn hóa dân tộc Sán Dìu. Một số định hướng cơ bản về quản lý di sản văn hóa dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn.

Giải pháp quản lý di sản văn hóa dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn. Đề xuất mô hình quản lý di sản văn hóa dân tộc Sán Dìu gắn với phát triển du lịch .153 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC .156 TÀI LIỆU THAM KHẢO .171 iv DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ BV&PH Bảo vệ và phát huy CHXHCN Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa CLB Câu lạc bộ CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa DSVH Di sản văn hóa DTTS Dân tộc thiểu số HĐND Hội đồng nhân dân KH Kế hoạch KH&CN Khoa học và công nghệ KKT Khu Kinh tế KT-XH Kinh tế - xã hội NCS Nghiên cứu sinh NNDG Nghệ nhân dân gian NNND Nghệ nhân nhân dân NNUT Nghệ nhân ưu tú Nxb Nhà xuất bản PL Phụ lục PVS Phỏng vấn sâu QH Quốc hội QL Quản lý QLNN Quản lý Nhà nước TP Thành phố Tr Trang TTg Thủ tướng Chính phủ UBND Ủy ban nhân dân UNESCO United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hiệp quốc) VH,TT&DL Văn hóa, Thể thao và Du lịch VH&TT Văn hóa và Thể thao v DANH MỤC BẢNG Bảng 1: Mẫu nghiên cứu định lượng dựa theo chỉ tiêu về giới tính và độ tuổi của chủ hộ người dân tộc Sán Dìu ở huyện Vân Đồn .8 Bảng 2: Tổng số mẫu nghiên cứu định lượng của dân tộc Sán Dìu ở xã Bình Dân, huyện Vân Đồn .1: Hai phương diện để xây dựng cộng đồng và sự khác biệt giữa chúng .1: Nguồn kinh phí thực hiện Quy hoạch bảo tồn và phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số tỉnh Quảng Ninh đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020. Tổng hợp từ Danh mục kiểm kê DSVH phi vật thể tỉnh Quảng Ninh của Sở Văn hóa và Thể thao ngày 22/9/2016. Nhận diện các nguồn lực trong hoạt động QL DSVH người Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn thông qua khung phân tích SWOT.

Mục tiêu trong QL DSVH dân tộc Sán Dìu huyện đảo Vân Đồn. Nguyên tắc QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn gắn với phát triển du lịch. Sự tham gia của các bên liên quan trong QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn .152 vi DANH MỤC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ Trang Biểu đồ 2. Hiểu biết về lễ hội Đại phan.

Hiểu biết về dân ca. Giá trị văn hóa của dân tộc Sán Dìu còn lưu giữ hiện nay. Mong muốn tham gia hoạt động du lịch. Phân bổ chọn mẫu quả bóng tuyết.

Khung lý thuyết nghiên cứu QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn. 50 vii DANH MỤC HỘP Hộp 2. Lý giải về việc chậm trễ triển khai dự án bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc Sán Dìu ở xã Bình Dân, huyện Vân Đồn. Hoạt động của cộng đồng dân tộc Sán Dìu.

Sự khác biết biệt trong môi trường sinh hoạt văn hóa Sán Dìu. Các phẩm chất và kỹ năng cần có để làm thầy cúng và thầy thuốc. Người tham gia thực hiện Dự án bảo tồn chữ viết Sán Dìu. Sự tham gia của người trong thực hiện chính sách.

Hoạt động của CLB Soọng cô. Quá trình thực hành lễ Đại phan. Vai trò người có uy tín trong cộng đồng. Trao truyền Soọng cô.

Cơ hội được giao lưu. Hoạt động lễ hội Tây Thiên gắn với văn hóa Sán Dìu. Hạn chế trong QLNN về DSVH tại huyện Vân Đồn. Ý kiến trái chiều về BV&PH giá trị DSVH Sán Dìu.

Lý do lựa chọn đề tài Huyện Vân Đồn là huyện vùng DTTS, miền núi và hải đảo, nơi đây không những thiên nhiên ban tặng danh thắng vịnh Bái Tử Long, mà còn có nhiều giá trị văn hóa lịch sử độc đáo như: thương cảng Vân Đồn phát triển cực thịnh dưới thời Lý - Trần, chứng tích lịch sử các trận đánh chống giặc Nguyên Mông, đình Quan Lạn… Đặc biệt, Vân Đồn là nơi sinh sống của cộng đồng DTTS: Sán Dìu, Dao, Tày,… trong đó, dân tộc Sán Dìu là DTTS chiếm tỷ lệ đông nhất (trên 10% dân số toàn huyện). Giá trị DSVH các DTTS nói chung và dân tộc Sán Dìu nói riêng rất độc đáo được thể hiện qua khối óc và bàn tay đầy sáng tạo của lớp lớp người đi trước tạo nên những giá trị văn hóa đặc trưng riêng có và được trao truyền qua nhiều thế hệ tạo nên kho tàng DSVH vật thể, phi vật thể phong phú và đặc sắc như: ẩm thực, trang phục, nhà cửa, nông cụ sản xuất, phong tục tập quán, tín ngưỡng, lễ hội, dân ca, trò chơi, tri thức dân gian… Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy các quyết định, quy hoạch, chương trình, dự án, kế hoạch phát triển KT-XH của huyện đảo Vân Đồn vẫn chưa đề cập rõ ràng, chi tiết về vấn đề QL DSVH các DTTS, trong đó có dân tộc Sán Dìu. Các văn bản nêu trên chỉ đề cập chung chung “cần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa các DTTS” và thực tiễn công tác QLNN về DSVH trên địa bàn huyện chưa được quan tâm đúng mức. Vân Đồn đang chuyển mình trở thành KKT biển đa ngành, đa lĩnh vực, trung tâm công nghiệp giải trí, du lịch biển - đảo cao cấp, dịch vụ thương mại quốc tế.

Đây là cơ hội, cũng là thách thức lớn đối với người Sán Dìu trong quá trình BV&PH giá trị DSVH trong đời sống cộng đồng. Các vấn đề đặt ra như: QL DSVH dựa vào cộng đồng và vì lợi ích của cộng đồng; khai thác giá trị DSVH trở thành nguồn lực sinh kế mới; QL DSVH về chức năng, nhiệm vụ, phân cấp, phân quyền; trách nhiệm và quyền lợi của các bên liên quan… là những vấn đề lớn cần đặt ra trong quá trình QL, BV&PH giá trị DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn trong giai đoạn hiện nay. 2 Đặc biệt, UBND tỉnh Quảng Ninh chọn xã Bình Dân nơi có dân tộc Sán Dìu mật cư là địa điểm xây dựng Làng DTTS nhằm bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch. Trong khi đó, những giá trị văn hóa truyền thống đang bị mai một và thất truyền.

Vai trò cộng đồng bị giảm sút, thậm chí một bộ phận không nhỏ thờ ơ, quay lưng lại với DSVH của chính dân tộc mình. Vì thế, có nhiều vấn đề đặt ra đối với chức năng QLNN về DSVH, vai trò cộng đồng và các bên liên quan khác trong giải quyết hài hòa bài toán phát triển KT-XH với việc BV&PH giá trị DSVH của dân tộc Sán Dìu nơi đây. Trong bối cảnh hiện nay, nhằm hạn chế tình trạng mai một, thất truyền các giá trị DSVH và tạo khả năng khôi phục, phục dựng các nét đẹp văn hóa vốn có của dân tộc Sán Dìu trong đời sống cộng đồng là vô cùng quan trọng. Đây là một khoảng trống cần được nghiên cứu một cách đầy đủ.

Vì vậy, có thể nói, việc phân tích thực trạng và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả QLNN cũng như phát huy vai trò chủ động, tích cực của cộng đồng và các bên liên quan khác trong QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn là một việc làm cấp thiết hiện nay. Nghiên cứu về DSVH dân tộc Sán Dìu đã có nhiều công trình khoa học sưu tầm, nghiên cứu dưới cách tiếp cận của nhiều chuyên ngành: Văn hóa học, Dân tộc học, Sử học, Văn học… Tuy nhiên, với cách tiếp cận của chuyên ngành Quản lý văn hóa về QL DSVH dân tộc Sán Dìu ở huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh là vấn đề chưa được nghiên cứu giải quyết triệt để. Vì vậy, NCS dựa trên những cơ sở lý luận, các quan điểm, văn bản pháp lý của UNESCO, Đảng, Nhà nước và thực tiễn hoạt động QL DSVH dân tộc Sán Dìu, huyện đảo Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh nhằm phân tích, đánh giá thực tiễn và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả QLNN về DSVH, phát huy vai trò cộng đồng và tăng cường sự tham gia, phối hợp, hỗ trợ của các bên liên quan khác trong quá trình QL, chỉ đạo, điều hành và thực hành DSVH.