Luận án: Nghi lễ gia đình người Mường xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT ÂL Âm lịch CNH Công nghiệp hóa CP Chính phủ CT Chỉ thị ĐTH Đô thị hóa HĐH Hiện đại hóa NCS Nghiên cứu sinh Nxb Nhà xuất bản PGS Phó giáo sư PVS Phỏng vấn sâu QĐ Quyết Định Tp Thành phố Tr. Trang TS Tiến sĩ TTg Thủ tướng TW Trung ương UBND Ủy ban nhân dân DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1. Số hộ, khẩu chia theo dân tộc ở các thôn thuộc xã Cẩm Lương năm 2020. Số liệu phụ nữ Mường ở xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa sinh đẻ ở trạm xá, bệnh viện Từ 2017 – 8/2020.

Số liệu kết hôn của người Mường từ năm 2011 – 8/2020. Tình hình đám cưới, đám tang của người Mường ở xã Cẩm Lương- Năm 2018, 2019. Tính cấp thiết của đề tài Gia đình và văn hóa gia đình là một trong những đối tượng nghiên cứu quan trọng của ngành Dân tộc học/Nhân học. Gia đình là một thể chế xã hội mang những đặc trưng cơ bản của văn hóa tộc người.

Văn hóa gia đình với những biểu hiện cơ bản trong cấu trúc, chức năng, các mối quan hệ và nghi lễ gia đình. Các nhà nghiên cứu Dân tộc học/Nhân học thường quan tâm đến các nghi lễ gia đình, bên cạnh những giá trị văn hóa truyền thống, nghi lễ gia đình còn phản ánh rõ nét những biến đổi của văn hóa gia đình thông qua các nghi lễ của chu kỳ đời người, các kiêng kỵ và nghi lễ thờ cúng của gia đình. Trong bối cảnh hiện đại hóa và hội nhập hiện nay, văn hóa gia đình trong đó có nghi lễ gia đình đang biến đổi mạnh mẽ, nhiều giá trị, chuẩn mực truyền thống đang bị phai nhạt, xuất hiện thêm nhiều giá trị, nghi lễ mới. Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XIII đã nêu: “Cần phát huy vai trò của gia đình, cộng đồng, xã hội trong việc xây dựng môi trường văn hóa” [24, tr.135] và Chỉ thị 06 của Ban Bí thư ngày 24 tháng 6 năm 2021 nêu rõ: “Gia đình là tế bào của xã hội, nơi duy trì nòi giống, môi trường lưu giữ, giáo dục, trao truyền các giá trị văn hóa dân tộc cho các thành viên trong gia đình… Đề cao vai trò của gia đình trong nuôi dưỡng, định hướng giá trị, giáo dục thế hệ trẻ” [7].

Do vậy, nghiên cứu về nghi lễ gia đình trong bối cảnh hiện nay là cấp thiết, góp phần quan trọng trong định hướng chính sách xây dựng gia đình thực sự là tổ ấm, là tế bào lành mạnh của xã hội đúng như tinh thần Nghị quyết Trung ương khóa XIII và Chỉ thị 06 của Đảng và Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2030 đã chú ý coi trọng. Dân tộc Mường cư trú tập trung đông nhất ở các tỉnh Hòa Bình, Thanh Hóa, Phú Thọ; cư trú ít hơn ở các tỉnh Sơn La, Yên Bái, Ninh Bình và một bộ phận người Mường di cư đến tỉnh Đắk Lắk, là tộc người có truyền thống văn hóa rất phong phú và đa dạng. Văn hóa dân tộc Mường được rất nhiều nhà 1 khoa học trong và ngoài nước quan tâm, nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau. Đáng chú ý là những công trình nghiên cứu nổi tiếng về văn hóa, hôn nhân và gia đình của người Mường như Cuisinier.J, Nguyễn Từ Chi (Trần Từ)…Tuy nhiên trong đa số các công trình vẫn tập trung nghiên cứu người Mường ở tỉnh Hòa Bình và tỉnh Phú Thọ.

Trong khi đó, các công trình nghiên cứu về người Mường ở tỉnh Thanh Hóa còn khá khiêm tốn, đặc biệt là các nghiên cứu liên quan đến gia đình, văn hóa gia đình và nghi lễ gia đình. Người Mường ở tỉnh Thanh Hóa có dân số đông nhất so với các dân tộc thiểu số ở miền núi Thanh Hóa với 364.622 người, chiếm gần 59% các dân tộc thiểu số trong tỉnh [Số liệu thống kê của Ban Dân tộc tỉnh Thanh Hóa, năm 2019], cư trú chủ yếu ở các huyện trung du miền núi phía Tây Thanh Hóa. Trừ một số xã xen kẽ ở Như Xuân, Thường Xuân, Quan Hóa, suốt một dải đất từ Ngọc Lặc, Bá Thước, Cẩm Thủy đến Thạch Thành, người Mường sinh sống tập trung thành một vùng. So với người Mường ở các địa phương khác, người Mường Thanh Hóa mang những nét bản sắc riêng nhất định.

Trong bối cảnh hiện nay, bức tranh văn hóa – xã hội truyền thống của người Mường đã và đang biến đổi dưới tác động của các yếu tố ngoại sinh (chính sách của Nhà nước, giao lưu với các tộc người khác…) và các yếu tố nội tại (nhận thức của người dân). Đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội của người Mường đang có nhiều chuyển biến, đặc biệt là những thay đổi của môi trường tự nhiên, môi trường xã hội. Dưới những tác động của HĐH, ĐTH, văn hóa gia đình của người Mường cũng bị biến đổi mạnh mẽ, đặc biệt là các nghi lễ gia đình. Với thế hệ trẻ người Mường hiện nay, những giá trị của nghi lễ gia đình có còn được lưu giữ với những chuẩn mực, giá trị truyền thống hay ngược lại, các giá trị của nghi lễ gia đình có còn được duy trì và phát huy trong đời sống của người Mường hiện nay hay không? Xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy nằm ở trung du miền núi phía Tây - Bắc của tỉnh Thanh Hóa là địa bàn NCS chọn nghiên cứu, bởi theo NCS, văn 2 hóa truyền thống nói chung và nghi lễ gia đình của người Mường nói riêng đang có sự biến đổi mạnh mẽ do quá trình cư trú cộng cư, hiện tượng giao thoa văn hóa với tộc người Kinh đang diễn ra ngày càng sâu rộng.

Bên cạnh đó là việc phát triển du lịch và dự án thủy điện Cẩm Thủy 1, Cẩm Thủy 2 đã và đang có những tác động sâu sắc tới đời sống văn hóa của đồng bào. Trong bối cảnh này, một số câu hỏi được đặt ra là: Khi cơ sở vật chất, không gian của nghi lễ gia đình truyền thống thay đổi thì nghi lễ đó có bị tác động và nếu có thì biến đổi như thế nào, có phù hợp với bối cảnh mới hiện nay không? Đây là vấn đề nghiên cứu mà theo NCS có ý nghĩa thực tiễn, góp phần lý giải những biến đổi nghi lễ trong đời sống gia đình và có ý nghĩa trong việc bảo tồn, phát huy những nét đẹp văn hóa truyền thống của dân tộc Mường ở xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa trong bối cảnh hiện tại. Từ những lý do nêu trên, NCS chọn đề tài “Nghi lễ gia đình của người Mường ở xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa” làm đề tài nghiên cứu cho Luận án Tiến sĩ ngành Nhân học. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu - Nghiên cứu một cách có hệ thống và toàn diện về nghi lễ gia đình của người Mường, từ đó làm rõ những đặc trưng, giá trị văn hóa thông qua các nghi lễ và biến đổi nghi lễ gia đình của người Mường ở xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa. - Đề xuất một số khuyến nghị nhằm góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị của nghi lễ gia đình trong xây dựng đời sống văn hóa mới và xây dựng gia đình tiến bộ, hạnh phúc ở người Mường xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa. Nhiệm vụ nghiên cứu - Trình bày rõ và có hệ thống bức tranh nghi lễ gia đình của người Mường xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa với các nghi lễ 3 trong sinh đẻ, hôn nhân, tang ma và một số nghi lễ khác trong gia đình như nghi lễ thờ cúng tổ tiên, nghi lễ thờ cúng thần linh, nghi lễ vía kéo si, nghi lễ cúng cơm mới… - Luận án đặt các nghi lễ gia đình trong mối quan hệ giữa truyền thống và biến đổi. Từ đó, NCS cố gắng làm rõ những giá trị truyền thống trong văn hóa gia đình người Mường và những biến đổi hiện nay dưới tác động của HĐH, ĐTH và phát triển du lịch của đồng bào Mường ở xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa.

- Luận án góp phần cung cấp cơ sở khoa học giúp các cơ quan hoạch định chính sách đưa ra những chính sách phù hợp đối với lĩnh vực sinh đẻ, hôn nhân, tang ma… sao cho phù hợp với đời sống văn hóa mới ở cơ sở hiện nay. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của Luận án là các nghi lễ gia đình của người Mường ở xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi không gian: Xã Cẩm Lương, huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh Hóa.

Luận án lựa chọn thôn Lương Ngọc, thôn Kim Mẫm, thôn Hòa Thuận là địa bàn cư trú khá mật tập, là những bản lớn của người Mường cư trú từ lâu đời. Bên cạnh đó, luận án cũng nghiên cứu so sánh tại thôn Xủ Xuyên, nơi người Mường sinh sống xen cài với người Kinh, người Thái để nhận diện rõ văn hóa của người Mường trong quá trình giao thoa văn hóa với các tộc người khác. - Phạm vi thời gian: Luận án nghiên cứu nghi lễ gia đình trong truyền thống và những biến đổi hiện nay. Trong đó, truyền thống được xác định thời gian là trước Đổi mới (1986).

Biến đổi được xác định từ sau năm 1986 đến nay. Luận án khảo cứu những nghi lễ gia đình của người Mường trong truyền thống qua việc phỏng vấn hồi cố và các tài liệu thứ cấp. Khảo sát thực địa thực trạng các nghi lễ gia đình của người Mường hiện nay. Trên cơ sở đó, 4 luận án nhận diện sự biến đổi của nghi lễ qua việc nghiên cứu những nghi lễ đã và đang được thực hành ở thời điểm hiện nay.

- Phạm vi nội dung nghiên cứu: Nghi lễ gia đình bao gồm nhiều thành tố, nội hàm rộng, nên NCS chỉ tập trung nghiên cứu chủ yếu một số nghi lễ: 1/ Nghi lễ vòng đời người (sinh đẻ, hôn nhân và tang ma); 2/ Nghi lễ thờ cúng tổ tiên; 3/ Nghi lễ thờ một số vị thần linh, nghi lễ vía kéo si, nghi lễ cúng cơm mới. Luận án khảo cứu các nghi lễ gia đình trong xã hội truyền thống và những biến đổi của những nghi lễ đó trong bối cảnh hiện nay. Bên cạnh đó, trong khuôn khổ luận án này, NCS chỉ tập trung nghiên cứu các nghi lễ sinh đẻ, hôn nhân, tang ma trong trường hợp bình thường (trong những trường hợp đặc biệt xin phép sẽ được nghiên cứu trong những đề tài khác). Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án 4.