Luận án đời sống văn hóa tinh thần học sinh THPT Hà Nội - Nghiên cứu thực trạng và giải pháp

Lý do chọn vấn đề nghiên cứu 1. Nâng cao ĐSVHTT là một trong những chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước ta được đặt ra từ Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ V. Đây là một chủ trương quan trọng, có ý nghĩa chiến lược đối với sự nghiệp xây dựng văn hoá mới, lối sống mới và con người mới phù hợp với đòi hỏi của đất nước trong thời đại mới. Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 (khóa VIII) của Đảng đã nêu rõ: “Phương hướng chung của sự nghiệp văn hóa nước ta là phát huy chủ nghĩa yêu nước và truyền thống đại đoàn kết dân tộc, ý thức độc lập, tự chủ, tự cường xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại, làm cho văn hóa thấm sâu vào toàn bộ đời sống và hoạt động xã hội, vào từng người, từng gia đình, từng tập thể và cộng đồng, từng địa bàn dân cư, vào mọi lĩnh vực sinh hoạt và quan hệ con người, tạo nên trên đất nước ta đời sống tinh thần cao đẹp, trình độ dân trí cao, khoa học phát triển, phục vụ đắc lực sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh, tiến bước vững chắc lên chủ nghĩa xã hội [16, tr.

Trong hệ thống giáo dục quốc dân, bậc THPT là bậc học cuối cùng của giáo dục phổ thông, cầu nối giữa giáo dục phổ thông với giáo dục đại học, sau đại học và giáo dục nghề nghiệp. Học sinh THPT đã bước qua tuổi thiếu niên nhưng chưa thực sự trở thành người lớn. Đây là lứa tuổi đặc thù, có sự chuyển biến, phát triển, thay đổi mạnh mẽ cả về thể chất, tâm sinh lý lẫn nhận thức, trí tuệ, tâm hồn, tình cảm. Đời sống văn hóa tinh thần của học sinh THPT có vai trò đặc biệt quan trọng, góp phần hình thành nhân cách, bản lĩnh của các thế hệ công dân sau này.

Vì vậy, việc nghiên cứu ĐSVHTT của học sinh THPT hiện nay, đánh giá đúng thực trạng và khuyến nghị các giải pháp để nâng cao ĐSVHTT của học sinh là vấn đề cần thiết cả về phương diện lý luận và thực tiễn. Thủ đô Hà Nội là vùng đất ngàn năm văn hiến, đồng thời là trung tâm chính trị - kinh tế - văn hóa lớn của cả nước. Bên cạnh truyền thống văn hóa ngàn đời của đất Thăng Long, Đông Đô xưa, người dân Hà Nội nói chung, học sinh THPT ở Thủ đô nói riêng, cũng là những người đón và tiếp nhận ảnh hưởng của các nền văn hóa, văn minh hiện đại của thế giới sớm hơn so với các tỉnh/thành phố khác. Đương nhiên, những chuyển biến mạnh mẽ của đời sống chính trị - kinh tế - xã hội và văn hóa của Thủ đô thời kì đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế cũng ảnh hưởng, tác động nhanh và sâu sắc, tạo nên những thay đổi rõ rệt trong ĐSVHTT của học sinh THPT.

Nghiên cứu thực trạng ĐSVHTT của học sinh THPT Hà Nội sẽ giúp chúng ta có một cái nhìn bao quát và cụ thể hơn về ĐSVHTT của lứa tuổi này, có cơ sở để bàn luận về những vấn đề đặt ra, khuyến nghị các giải pháp cần thiết… nhằm từng bước cải thiện, đáp ứng, nâng cao ĐSVHTT cho các em. Vì những lý do trên đây, tôi chọn vấn đề nghiên cứu về “Đời sống văn hóa tinh thần của học sinh trung học phổ thông Hà Nội hiện nay” làm đề tài luận án nghiên cứu sinh. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích Nghiên cứu, tìm hiểu các khía cạnh, biểu hiện cụ thể trong ĐSVHTT của học sinh THPT Hà Nội hiện nay, trên cơ sở đó, trao đổi, bàn luận, khuyến nghị các giải pháp cải thiện, đáp ứng, nâng cao ĐSVHTT cho chủ thể này.

Nhiệm vụ - Làm rõ các khái niệm/phạm trù VHTT, ĐSVH, ĐSVHTT, ĐSVHTT của học sinh THPT, cơ sở lý luận của việc nghiên cứu ĐSVHTT của học sinh THPT nói chung, học sinh THPT Hà Nội nói riêng. - Khảo sát, đánh giá thực trạng ĐSVHTT của học sinh THPT tại Hà Nội hiện nay; chỉ ra những nguyên nhân, yếu tố khách quan và chủ quan tác động đến ĐSVHTT của học sinh THPT Hà Nội, xu hướng biến đổi trong ĐSVHTT của học sinh THPT Hà Nội. 3 - Trao đổi, bàn luận về một số vấn đề thực tiễn nảy sinh trong ĐSVHTT của học sinh THPT Hà Nội; mâu thuẫn giữa nhu cầu và khả năng đáp ứng; bàn luận về các vấn đề đặt ra trong ĐSVHTT của học sinh THPT Hà Nội hiện nay. Đối tượng nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu của luận án là ĐSVHTT của học sinh THPT Hà Nội (đặc thù của chủ thể; thực trạng, nhu cầu, thiết chế, hoạt động văn hóa hiện có và các khả năng đáp ứng).

Phạm vi nghiên cứu - Căn cứ mục đích và phạm vi nghiên cứu, luận án tiến hành khảo sát ĐSVHTT của học sinh THPT Hà Nội. Số liệu khảo sát được lấy trong năm học 2015 - 2016. - Không gian nghiên cứu của luận án là địa bàn nội thành Thủ đô Hà Nội, trong đó, tập trung khảo sát 4 trường THPT ở quận Cầu Giấy và quận Hai Bà Trưng, cụ thể: 1. Trường THPT Trần Nhân Tông 2.

Trường THPT Yên Hòa 3. Trường THPT Cầu Giấy 4. Trường THPT dân lập Nguyễn Bỉnh Khiêm Bốn trường được lựa chọn khảo sát không phải các trường điểm, trường chuyên, có truyền thống lâu đời như Chu Văn An, Trần Phú, Nguyễn Thị Minh Khai, chuyên Hà Nội - Amsterdam v.v…, mà là các trường được nâng cấp, phát triển trên cơ sở các trường cấp II-III trước kia hoặc mới thành lập hơn chục năm trở lại đây, nằm trên địa bàn dân cư đông đúc, thành phần cư dân và môi trường văn hóa đa dạng, phức tạp. Trong 4 trường trên, có 3 trường công lập và 1 trường dân lập - hai loại hình nhà trường phổ thông phổ biến hiện nay.

Ngoài trường khá lâu đời như THPT Trần Nhân Tông, mới mẻ như THPT Cầu Giấy; hai trường THPT Yên Hòa và THPT dân lập Nguyễn Bỉnh Khiêm vừa có tính truyền thống, kế thừa vừa có sự năng động, phát triển của quá trình đô thị hóa, đổi mới giáo dục; nói cách khác, có sự kết hợp của cả văn hóa nội thành và ngoại thành, xưa và 4 nay. Kết quả thăm dò, khảo sát thực trạng là cơ sở để luận án đưa ra nhận xét, bàn luận về các vấn đề đặt ra trong ĐSVHTT của chủ thể này. Ngoài đối tượng chính là 489 học sinh và 66 giáo viên, luận án còn trao đổi, phỏng vấn một số chuyên gia, cán bộ quản lý, giáo viên trong và ngoài các trường đã khảo sát để có thêm các ý kiến, quan điểm, góc nhìn tham chiếu. Đóng góp của luận án Về lý luận: - Góp phần làm rõ lý luận về VHTT, ĐSVHTT của thế hệ trẻ nói chung, lứa tuổi học sinh THPT nói riêng.

- Khái quát sơ bộ thực trạng và đặc thù ĐSVHTT của học sinh THPT Hà Nội trong bối cảnh đổi mới, hội nhập. - Góp thêm ý kiến trao đổi, bàn luận về những vấn đề đặt ra, cần giải quyết, nhằm từng bước đáp ứng, nâng cao ĐSVHTT cho học sinh THPT Hà Nội hiện nay. Về thực tiễn: - Kết quả nghiên cứu của luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu và học tập trong các chuyên ngành khoa học như Văn hóa học, Tâm lý học, Quản lý giáo dục, Quản lý văn hóa… và có thể ứng dụng trong các cơ quan quản lý giáo dục, các trường THPT trong việc nâng cao ĐSVHTT cho học sinh. Cấu trúc luận án Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục (bao gồm mẫu phiếu, tóm lược kết quả điều tra, kết quả phỏng vấn sâu…), luận án được triển khai trong 4 chương, 10 tiết.

5 Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Nghiên cứu về ĐSVH, ĐSVHTT là vấn đề rất rộng, phạm vi tư liệu cần tìm hiểu, tham khảo rất lớn; song căn cứ vào cấu trúc luận án và khả năng bao quát tư liệu của bản thân, tác giả luận án chia tách tình hình nghiên cứu vấn đề thành hai mảng: Các nghiên cứu về ĐSVHTT nói chung và các nghiên cứu về ĐSVHTT của học sinh. Các nghiên cứu về đời sống văn hóa tinh thần Cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, ở phương Tây vấn đề ĐSVH đã được nghiên cứu theo cách tiếp cận của trường phái tâm lý học và xã hội học. Trong lĩnh vực xã hội học, Max Weber với bộ công trình đồ sộ bắt đầu công bố từ năm 1922, sau này được tập hợp với tiêu đề “Tập hợp các chuyên luận về xã hội học tôn giáo” [68] có thể được coi là người khai sáng cho cách tiếp cận hệ giá trị văn hóa, thiết chế xã hội và lối sống của các cộng đồng người ở cả phương Tây và phương Đông.

Từ những năm 80 của thế kỉ XX đến nay, từ thực tế khủng hoảng các mô hình phát triển trên thế giới, đã có một loạt các công trình nghiên cứu về văn hóa như Phản phát triển cái giá phải trả của chủ nghĩa tự do của Richard Bergeron [81]; Tạo dựng nền văn minh mới chính trị của làn sóng thứ ba của Alvin Toffler và Heidi Toffler [3]; Cạm bẫy phát triển: cơ hội và thách thức của James Goldsmith [60]… Các công trình này đều có chung khuynh hướng là khẳng định vai trò của văn hóa, xác định VHTT là nhân tố không thể thiếu trong quá trình phát triển, đối với sự phát triển xã hội. Các nghiên cứu về lịch sử văn hóa, văn minh nhân loại ở Liên xô trước đây rất phát triển vì được thừa hưởng trực tiếp quan điểm nghiên cứu văn hóa mác-xít. Từ sau Chiến tranh Thế giới lần thứ hai, các nhà văn hóa học Xô 6 viết đã có nhiều công trình nghiên cứu dày dặn và sâu sắc về văn hóa, đạo đức, lối sống, ĐSVHTT xã hội chủ nghĩa. Tất cả các tư tưởng giáo dục đạo đức, nhân cách, lối sống xã hội chủ nghĩa thời kì này đều kế thừa hoặc dựa trên kinh nghiệm của các nhà tâm lý, giáo dục Xô viết nổi tiếng như A.

và các tấm gương, điển hình cụ thể trong thực tế lao động, chiến đấu. Nhiều công trình của Makarenco, Vưgotski và Xukhomlinski đã được dịch và xuất bản ở nước ta trong những năm từ 1970 đến 1985. Cuốn sách Xây dựng đời sống văn hóa tinh thần trong thanh niên của hai tác giả S.