Luận án Tiến sĩ Dân tộc học: Lễ hội ven biển Thừa Thiên Huế - Truyền thống và biến đổi

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC NGUYỄN THỊ HOÀI PHÚC LỄ HỘI CỦA CƯ DÂN VEN BIỂN THỪA THIÊN HUẾ - TRUYỀN THỐNG VÀ BIẾN ĐỔI LUẬN ÁN TIẾN SĨ DÂN TỘC HỌC NĂM 2021 ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC NGUYỄN THỊ HOÀI PHÚC LỄ HỘI CỦA CƯ DÂN VEN BIỂN THỪA THIÊN HUẾ - TRUYỀN THỐNG VÀ BIẾN ĐỔI NGÀNH: DÂN TỘC HỌC MÃ SỐ: 931.10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ DÂN TỘC HỌC NĂM 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận của luận án chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào khác. Huế, tháng 5 năm 2021 Tác giả Nguyễn Thị Hoài Phúc i LỜI CẢM ƠN Lời cảm ơn sâu sắc nhất xin được gửi đến GS.

Ngô Văn Lệ và PGS. Nguyễn Văn Mạnh, những người đã giúp đỡ tôi tận tình trong suốt quá trình thực hiện luận án, cho tôi nhiều lời khuyên và kinh nghiệm quý báu để tôi hoàn tất chương trình theo đúng yêu cầu đặt ra. Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy cô giáo Khoa Lịch sử, Phòng Đào tạo Sau đại học, Trường Đại học Khoa học Huế, Trường Đại học Phú Xuân và bạn bè đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành luận án này. Tôi không thể thực hiện được luận án nếu không có sự cảm thông, giúp đỡ và động viên về tinh thần của gia đình và người thân, những người luôn dõi theo bước đi của tôi.

Đây chính là những động lực tiếp thêm sức mạnh giúp tôi vượt qua mọi khó khăn để hoàn thành luận án. Mặc dù đã có nhiều cố gắng song luận án không thể tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót. Kính mong quý thầy cô giáo, bạn bè và đồng nghiệp tiếp tục góp ý để luận án ngày càng hoàn thiện hơn. Một lần nữa tôi xin chân thành cám ơn! ii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ Cb Chủ biên CNH, HĐH Công nghiệp hóa, hiện đại hóa KHXH Khoa học xã hội NCS Nghiên cứu sinh Nxb Nhà xuất bản PGS Phó Giáo sư PL Phụ lục Pvs Phỏng vấn sâu Tg Tác giả TP Thành phố Tr Trang TS Tiến sĩ VHTT Văn hóa thông tin Xb Xuất bản UBND Ủy ban nhân dân UNESCO Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .ii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.

iii MỤC LỤC. iv PHỤ LỤC. v DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU. vi DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ .vii DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ.

viii DANH MỤC CÁC HỘP PHỎNG VẤN. ix MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Nguồn tư liệu nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Bố cục của luận án.6 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN, PHƯƠNG PHÁP VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU.

TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. KHÁI QUÁT VỀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU .33 Tiểu kết Chương 1. 39 CHƯƠNG 2 LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG CỦA CƯ DÂN VEN BIỂN THỪA THIÊN HUẾ.

TỔNG QUAN VỀ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG. MỘT SỐ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG TIÊU BIỂU. NHẬN XÉT VỀ LỄ HỘI TRUYỀN THỐNG .71 Tiểu kết Chương 2. 73 CHƯƠNG 3 BIẾN ĐỔI LỄ HỘI CỦA CƯ DÂN VEN BIỂN THỪA THIÊN HUẾ HIỆN NAY.

KHÁI QUÁT VỀ SỰ BIẾN ĐỔI LỄ HỘI HIỆN NAY. BIẾN ĐỔI TRONG MỘT SỐ LỄ HỘI TIÊU BIỂU. SỰ HÌNH THÀNH MỘT SỐ LỄ HỘI MỚI. NGUYÊN NHÂN CỦA SỰ BIẾN ĐỔI LỄ HỘI.

CÁC XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI CỦA LỄ HỘI. TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI LỄ HỘI ĐẾN ĐỜI SỐNG XÃ HỘI .112 Tiểu kết Chương 3. 114 CHƯƠNG 4 BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY CÁC GIÁ TRỊ LỄ HỘI CỦA CƯ DÂN VEN BIỂN THỪA THIÊN HUẾ. CÁC GIÁ TRỊ CỦA LỄ HỘI.

CHÍNH SÁCH LIÊN QUAN ĐẾN BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ CỦA LỄ HỘI. ĐIỂM MẠNH, ĐIỂM YẾU, CƠ HỘI, THÁCH THỨC VỀ LỄ HỘI VÀ VIỆC BẢO TỒN, PHÁT HUY GIÁ TRỊ. GIẢI PHÁP BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ LỄ HỘI.128 Tiểu kết Chương 4. 140 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

144 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ. 152 PHỤ LỤC v DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Bảng 1. Dân số các thị xã và huyện có các làng ven biển ở Thừa Thiên Huế. Tổng hợp các bước tiến hành lễ hội truyền thống của cư dân ven biển Thừa Thiên Huế.

Đối sánh giữa truyền thống và biến đổi của lễ hội Cầu ngư. Đối sánh giữa truyền thống và biến đổi của lễ hội Nghênh Ông. Đối sánh giữa truyền thống và biến đổi của lễ hội Cầu an. Đối sánh giữa truyền thống và biến đổi của lễ hội thờ Nữ thần.

Đối sánh giữa truyền thống và biến đổi của lễ hội thờ cô hồn. Tổng hợp điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức về hoạt động lễ hội hiện nay và việc bảo tồn, phát huy giá trị của nó ở cư dân ven biển Thừa Thiên Huế. 125 vi DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3. Biến đổi các lễ hội của cư dân ven biển Thừa Thiên Huế.

Các nguyên nhân dẫn đến sự biến đổi của lễ hội hiện nay. Những ưu điểm của lễ hội hiện nay. Những hạn chế của lễ hội hiện nay. 128 vii DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ Sơ đồ 1.

Đề án bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội. Quản lý và quy hoạch lễ hội. 137 viii DANH MỤC CÁC HỘP PHỎNG VẤN Hộp 3. Ý kiến của người dân về nguyên nhân biến đổi của lễ hội do tác động của đời sống kinh tế xã hội hiện nay.

Ý kiến của người dân về biến đổi lễ hội do ảnh hưởng văn hóa, văn minh hiện đại. Ý kiến của người dân về sự biến đổi lễ hội do tác động của kinh tế thị trường. Ý kiến của người dân về điểm mạnh của lễ hội hiện nay. Ý kiến của người dân về điểm yếu của lễ hội hiện nay.

123 ix MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Lễ hội là những hoạt động văn hóa tinh thần của loài người từ bao đời nay. Từ xa xưa, khi con người lao động kiếm sống, họ đã có nhu cầu diễn tả niềm vui trước những thành quả đạt được của mình. Sau khi săn bắn, hái lượm trở về, họ lại quây quần quanh đống lửa - trung tâm của thị tộc - vừa ăn uống vừa nhảy múa để biểu thị sức mạnh, niềm vui và mong muốn thần linh phù hộ cho mình đạt được thành quả trong công việc.

Đó là những hình thức lễ hội sớm nhất của các cộng đồng người trong lịch sử. Gắn liền với lễ hội là hệ thống những trò chơi dân gian mang ý nghĩa kết nối cộng đồng, lôi cuốn mọi người tham gia một cách tự nguyện và say mê. Trên thế giới, dân tộc nào cũng có lễ hội. Lễ hội như một loại hình sinh hoạt văn hóa tinh thần đặc biệt mang tính tập thể, nhằm đáp ứng và thỏa mãn nhu cầu tâm linh, củng cố ý thức cộng đồng.

Lễ hội chứa đựng và phản ánh nhiều mặt của đời sống kinh tế - văn hóa - xã hội, tâm lí - tính cách - tín ngưỡng - tôn giáo của các tộc người trên khắp hành tinh của chúng ta. Ở Việt Nam, lễ hội là đặc trưng nổi bật nhất của các cộng đồng dân cư ở mọi vùng miền. Vùng miền núi là những lễ hội liên quan đến rừng, đến chu kỳ kinh tế nương rẫy, vùng ven biển là lễ hội Cầu ngư, Nghênh Ông, thờ Nữ thần… Khi viết về lễ hội truyền thống, các nhà nghiên cứu không chỉ mô tả quy trình, cách thức vận hành, nhân vật phụng thờ, các nghi lễ, trò diễn, vật dâng cúng, trò chơi dân gian, trang phục, nghệ thuật ẩm thực. làm rõ vị trí, vai trò, giá trị lịch sử, văn hóa của lễ hội đối với các cộng đồng, với tộc người.

mà còn luôn quan tâm đến khía cạnh lý luận, coi lễ hội là một di sản quý báu cần được gìn giữ và truyền lại cho các thế hệ sau. Lễ hội, vì vậy truyền tải nhiều giá trị đặc sắc, như giá trị tâm linh, giá trị nhân văn, giá trị thẩm mỹ, giá trị cố kết cộng đồng, kết nối giữa truyền thống và hiện đại. Đó là dịp để người dân thờ phụng thần linh, là dịp sáng tạo những trò chơi hay, điệu múa hát độc đáo. Đó cũng là dịp để mọi người truyền thụ cho nhau những kinh nghiệm trong nghề nghiệp, trong cuộc sống.

Các giá trị đó càng được nâng lên trong môi trường dân cư vùng ven biển, bởi ở đó con người phải đối diện với thiên nhiên đầy biến động và thành quả của lao động, sản xuất, cuộc sống hằng ngày nhiều khi không phải do con người quyết định. Chính điều đó đã mang lại cho họ niềm tin vào thần linh, vào sự che chở của biển cả và đó cũng điều kiện để những tín ngưỡng, lễ hội của cư dân ven biển được nảy sinh và phát triển mạnh mẽ hơn. 1 Thừa Thiên Huế có đường bờ biển dài trên 120km với một cộng đồng cư dân ven biển đông đảo. Từ lâu, cộng đồng dân cư ven biển Thừa Thiên Huế đã đúc kết, tạo dựng cho mình một kho tàng văn hóa biển rất đa dạng và phong phú.

Họ là những người Việt từ vùng đồng bằng Bắc bộ dần mở cõi về phương Nam, mang theo mình hành trang của văn hóa tiểu nông, giao lưu và tiếp xúc với những cư dân Chămpa - cư dân giỏi kinh tế biển và khai thác biển, để rồi tiếp nhận và hình thành, phát triển nên những đặc trưng văn hóa mới mang đậm chất biển/ giá trị văn hóa biển. Những giá trị văn hóa đó được thể hiện qua hình ảnh chiếc ghe bầu, qua những phương tiện đánh bắt hải sản, những ngành nghề thủ công gắn liền với biển, sinh hoạt tín ngưỡng dân gian và đặc biệt là các loại hình lễ hội, như lễ hội Cầu ngư, lễ hội Nghênh Ông, lễ hội đua thuyền… Những giá trị văn hóa lễ hội đó đang ngày càng được giữ gìn và phát huy không chỉ trong lao động sinh tồn, trong đời sống tâm linh, trong hoạt động du lịch mà còn là động lực, sức mạnh cho công cuộc bảo vệ chủ quyền biển đảo thiêng liêng của đất nước Việt Nam hiện nay.