Vốn văn hóa trong phát triển kinh tế thị trường của người Dao - Luận án tiến sĩ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------------------ BÙI MINH HÀO VỐN VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƢỜNG CỦA NGƢỜI DAO Ở HUYỆN SA PA, TỈNH LÀO CAI LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC Hà Nội – 2023 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------------------ BÙI MINH HÀO VỐN VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƢỜNG CỦA NGƢỜI DAO Ở HUYỆN SA PA, TỈNH LÀO CAI Chuyên ngành: Nhân học Mã số: 62 31 03 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NHÂN HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. VƢƠNG XUÂN TÌNH 2. NGUYỄN TRƢỜNG GIANG XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ CỦA HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN Chủ tịch HĐ đánh giá luận án T/M tập thể hƣớng dẫn khoa học GS.TS Nguyễn Văn Chính PGS.TS Vƣơng Xuân Tình Hà Nội - 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án Tiến sĩ “Vốn văn hóa trong phát triển kinh tế thị trƣờng của ngƣời Dao ở huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai” là công trình khoa học của riêng tôi. Các số liệu trong luận án là trung thực, những kết luận khoa học của luận án đều là những kết quả trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án của tôi.

Nghiên cứu sinh Bùi Minh Hào LỜI CẢM ƠN Luận án này là một công trình nghiên cứu do tôi thực hiện trong một quãng thời gian dài nghiên cứu thực địa và tham khảo tài liệu. Để hoàn thành luận án, tôi đã nhận đƣợc sự giúp đỡ của nhiều ngƣời, nhiều tổ chức, cơ quan. Vậy nên tôi xin chân thành bày tỏ lời biết ơn của mình đến: Trƣớc hết, tôi muốn bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc và chân thành nhất tới thầy hƣớng dẫn là PGS. Vƣơng Xuân Tình, nguyên Viện trƣởng Viện Dân tộc học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và PGS.TS Nguyễn Trƣờng Giang, Phó Trƣởng khoa Nhân học, Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Quá trình học tập và hoàn thành luận án kéo dài nhiều năm và trong thời gian đó tôi luôn nhận đƣợc tất cả tình cảm tốt đẹp và sự chỉ bảo tận tâm, tận tình của các thầy. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Ban lãnh đạo cùng toàn thể các thầy cô ở Khoa Nhân học, Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, nơi tôi đã đƣợc lựa chọn để học tập và hoàn thành luận án của mình. Chính Ban lãnh đạo và các thầy cô giáo ở Khoa đã luôn giúp đỡ, chia sẻ với tôi trong quá trình học tập. Tôi cũng chân thành cảm ơn Ban lãnh đạo cùng các đồng nghiệp ở các cơ quan tôi làm việc, trƣớc đây là Tạp chí Văn hóa Nghệ An, nay là Tạp chí Sông Lam, Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Nghệ An, những ngƣời đã luôn tạo điều kiện và giúp đỡ tôi trên nhiều phƣơng diện trong thời gian học tập.

Đặc biệt, tôi thật sự biết ơn chính quyền và bà con nhân dân xã Tả Phìn, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai cùng một số bà con nhân dân ở các địa phƣơng khác, những ngƣời đã chia sẻ, giúp đỡ tôi trong nhiều năm qua. Sự giúp đỡ của họ là nhân tố quan trọng giúp tôi hoàn thành luận án. Xin trân trọng cảm ơn các thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp đã nhiều lần góp ý cho tôi trong quá trình hoàn thành luận án. Xin chân thành cảm ơn! MỤC LỤC Trang Mục lục.

1 Danh mục bảng biểu, biểu đồ. Lý do lựa chọn đề tài. Mục tiêu nghiên cứu và câu hỏi nghiên cứu. Lập luận nghiên cứu.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án. TỔNG QUAN TÀI LIỆU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT, PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGƢỜI DAO Ở SA PA VỚI KINH TẾ THỊ TRƢỜNG. Tổng quan tài liệu nghiên cứu.

Nghiên cứu của các học giả nƣớc ngoài. Nghiên cứu của các học giả trong nƣớc. Cơ sở lý thuyết và phƣơng pháp nghiên cứu. Khái niệm vốn văn hóa.

Khung phân tích vốn văn hoá. Phƣơng pháp nghiên cứu. Khái quát về ngƣời Dao ở Sa Pa với kinh tế thị trƣờng. Ngƣời Dao ở huyện Sa Pa và ở xã Tả Phìn.

Vốn văn hóa của ngƣời Dao ở huyện Sa Pa. Quá trình phát triển từ kinh tế hàng hóa đến kinh tế thị trƣờng của ngƣời Dao ở huyện Sa Pa. 56 Tiểu kết chƣơng 1. VỐN VĂN HOÁ TRONG PHÁT TRIỂN THỊ TRƢỜNG HƢƠNG LIỆU VÀ DƢỢC LIỆU.

Sản xuất hƣơng liệu và dƣợc liệu của ngƣời Dao ở Sa Pa. Vốn văn hoá trong phát triển thị trƣờng hƣơng liệu. Thị trƣờng thảo quả thế giới. Cây thảo quả trong đời sống của ngƣời Dao.

Tri thức và mạng lƣới sản xuất thảo quả. Mạng lƣới thƣơng mại thảo quả. Vốn văn hoá trong phát triển thị trƣờng dƣợc liệu. Tri thức dân gian về y học: nguồn lực cơ bản ban đầu để ngƣời Dao phát triển thị trƣờng dƣợc liệu.

Mạng lƣới thƣơng mại thuốc tắm. Mạng lƣới thƣơng mại các dƣợc liệu khác. 125 Tiểu kết chƣơng 2. VỐN VĂN HÓA TRONG PHÁT TRIỂN THỊ TRƢỜNG THỔ CẨM VÀ DU LỊCH CỘNG ĐỒNG.

Vốn văn hoá trong phát triển thị trƣờng thổ cẩm. Sản xuất thổ cẩm trong đời sống ngƣời Dao. Mạng lƣới sản xuất thổ cẩm. Mạng lƣới buôn bán thổ cẩm.

Giá cả thổ cẩm. Bản sắc và thị trƣờng. Vốn văn hoá trong phát triển du lịch cộng đồng. Du lịch cộng đồng của ngƣời Dao ở Sa Pa.

Vốn văn hoá cộng đồng: tiềm năng để phát triển du lịch cộng đồng. Vốn văn hoá cá nhân: cơ sở để phát triển du lịch cộng đồng. Vốn văn hóa thể chế: động lực quan trọng để phát triển du lịch. Mạng lƣới xã hội: sự chi phối tính hiệu quả của du lịch cộng đồng.

171 Tiểu kết chƣơng 3. 183 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ. 192 LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 192 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

208 3 DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ Sơ đồ 1.1: Khung phân tích vốn văn hoá với phát triển kinh tế thị trƣờng của ngƣời Dao Sa Pa……………………………………………………………………… 40 Bảng 1.1: Cơ cấu dân tộc ở huyện Sa Pa năm 2019.2: Dân cƣ xã Tả Phìn phân theo tộc ngƣời ở các thôn bản .3: Số lƣợng cơ sở tham gia hoạt động kinh doanh thƣơng mại, dịch vụ ở trung tâm xã Tả Phìn năm 2018 .4: Cơ cấu dân tộc tham gia hoạt động kinh doanh thƣơng mại, dịch vụ ở trung tâm xã Tả Phìn .5: Hoạt động du lịch cộng đồng của ngƣời Dao ở Tả Phìn .1: Chuỗi hàng hoá thảo quả của ngƣời Hmông .1: Giá cả thảo quả ở Sa Pa trong giai đoạn 2015-2020.2: Chuỗi hàng hoá thuốc tắm của ngƣời Dao ở Tả Phìn.2: Giá cả và lợi nhuận trong chuỗi hàng hoá thuốc tắm .3: Thu nhập của một gia đình sản xuất dƣợc liệu tại xã Tả Phìn năm 2019 (chƣa trừ các chi phí đầu tƣ) .4: Doanh thu của Công ty SAPANAPRO trong 5 năm gần đây .5: Sự tham gia của ngƣời Dao ở xã Tả Phìn vào hoạt động thƣơng mại thuốc tắm .1: Thu nhập của của ngƣời bán hàng rong ở Tả Phìn .2: Cách thức tiếp cận thông tin về du lịch cộng đồng của các hộ gia đình ngƣời Dao ở xã Tả Phìn .3: Cách thức huy động vốn tài chính đầu tƣ ban đầu của các hộ gia đình ngƣời Dao tham gia du lịch cộng đồng ở xã Tả Phìn .4: Mức độ quan hệ của các hộ gia đình ngƣời Dao ở Tả Phìn làm du lịch cộng đồng với các công ty lữ hành. Lý do lựa chọn đề tài Công cuộc Đổi mới (1986) đƣa nền kinh tế Việt Nam hội nhập vào nền kinh tế khu vực và thế giới, cũng là thừa nhận nền kinh tế thị trƣờng với tên gọi kinh tế thị trƣờng theo định hƣớng xã hội chủ nghĩa. Từ đó, Việt Nam tiến hành cùng một lúc hai sự quá độ: một là sang xã hội xã hội chủ nghĩa và hai là, sang nền kinh tế thị trƣờng hiện đại, nhƣ Houtart [2004] gọi là “sự quá độ kép ở Việt Nam”. Đó cũng là điều kiện quan trọng để nền kinh tế thị trƣờng hình thành và phát triển ở Việt Nam.

Bắt đầu từ các đô thị rồi đến vùng nông thôn ở miền xuôi, kinh tế thị trƣờng liên tục thâm nhập và phát triển mạnh mẽ, ngày càng lan rộng lên vùng miền núi, là địa bàn cƣ trú của nhiều dân tộc thiểu số. Nền kinh tế thị trƣờng hình thành và phát triển ở miền núi, tạo ra những tác động mạnh mẽ đến đời sống kinh tế, văn hóa và xã hội của các cộng đồng. Sự hình thành và phát triển của kinh tế thị trƣờng ở miền núi cũng là một xu hƣớng phát triển tất yếu trong thời đại toàn cầu hóa, hiện đại hóa hiện nay. Trƣớc đó, kinh tế hàng hóa đã hình thành ở miền núi, dù trình độ phát triển còn thấp nhƣng việc trao đổi hàng hóa đã phát triển và hình thành các mạng lƣới trao đổi sản phẩm ở miền núi và cả với miền xuôi thông qua các dòng sông, các con đƣờng giao thông thƣơng mại [Michaud, 2010].

Cuối những năm 1950 và đầu những năm 1960, hệ thống hợp tác xã ở miền núi đƣợc thành lập tạo thành một hệ thống kinh tế tập thể mới do Nhà nƣớc quản lý [Đảng bộ tỉnh Lào Cai, 2010]. Sự xuất hiện của các hợp tác xã đã hạn chế sự phát triển kinh tế hàng hóa ở miền núi. Từ sản xuất, thu mua, trƣng dụng và phân phối đều do hợp tác xã quản lý nên sự trao đổi hàng hóa ngoài hợp tác xã gần nhƣ bị tê liệt. Phải sau khi đổi mới, mà chính xác là đầu thế kỷ XXI, kinh tế hàng hóa mới bắt đầu phục hồi và phát triển.

Hiện nay, ở vùng miền 5 núi, nền kinh tế thị trƣờng đã phát triển nhanh chóng, mức độ trao đổi ngày càng mạnh mẽ với sự tham gia của nhiều đối tƣợng cùng nhiều loại hàng hóa, dịch vụ khác nhau. Trong quá trình phát triển kinh tế thị trƣờng, yếu tố văn hóa ngày càng giữ vai trò quan trọng. Văn hóa, với nghĩa rộng của nó thì bao hàm cả các hoạt động kinh tế. Nhƣng với tƣ cách là một nguồn vốn, văn hóa là động lực và cũng là mục tiêu của phát triển kinh tế.

Trong bối cảnh các nguồn tài nguyên thiên nhiên ngày càng bị cạn kiệt, vốn văn hóa trở thành nguồn lực quan trọng cho sự phát triển kinh tế.