Luận án tiến sĩ hệ thống nhân vật trong sử thi mnông và vấn đề thể loại

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRIỆU VĂN THỊNH HỆ THỐNG NHÂN VẬT TRONG SỬ THI M’NÔNG VÀ VẤN ĐỀ THỂ LOẠI LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH VĂN HỌC HÀ NỘI - 2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRIỆU VĂN THỊNH HỆ THỐNG NHÂN VẬT TRONG SỬ THI M’NÔNG VÀ VẤN ĐỀ THỂ LOẠI CHUYÊN NGÀNH VĂN HỌC DÂN GIAN MÃ SỐ: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH VĂN HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. TS Lê Chí Quế 2. TS Đỗ Hồng Kỳ HÀ NỘI - 2015 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các dẫn liệu, kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất cứ công trình nào khác.

Tác giả luận án Triệu Văn Thịnh TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com LỜI CẢM ƠN Ngoài sự nỗ lực của bản thân, trong quá trình thực hiện luận án chúng tôi nhận được sự gợi ý và hướng dẫn tận tình, chu đáo của GS.TS Lê Chí Quế, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội, của PGS.TS Đỗ Hồng Kỳ, Viện nghiên cứu Tôn giáo - Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Luận án còn có sự giúp đỡ về tài liệu, sự động viên khích lệ và những ý kiến đóng góp của các thầy cô giáo thuộc Khoa Văn học, Trường Đại học Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội. Xin trân trọng gửi tới quý thầy cô giáo lời biết ơn chân thành và sâu sắc. TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC 1.

Lý do chọn đề tài. Lịch sử vấn đề nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU.

Khái quát về dân tộc M’nông. Địa bàn cƣ trú, đặc điểm xã hội và thành phần tộc ngƣời. Đời sống văn hoá của ngƣời M’nông. Đời sống văn hoá vật chất.

Đời sống văn hoá tinh thần. Kho tàng văn học dân gian. Các tác phẩm thuộc loại hình văn xuôi tự sự. Các tác phẩm thuộc loại hình văn vần.

Những vấn đề cơ bản của Ot Ndrong. Những vấn đề cơ bản về nội dung của sử thi M’nông. Ot Ndrong phản ánh vũ trụ quan và nhân sinh quan của ngƣời M’nông. Ot Ndrong phản ánh những vận động, chuyển biến lớn.

Ot Ndrong là “bách khoa thƣ” của ngƣời M’nông. Hình thức thể hiện chính của Ot Ndrong. Mấy vấn đề về ngôn ngữ của Ot Ndrong. Biện pháp xây dựng cốt truyện và nhân vật.

Một số thủ pháp nghệ thuật của Ot Ndrong. Một số vấn đề lý luận về sử thi. Quan niệm về sử thi của các nhà nghiên cứu. Quan niệm về sử thi của một số nhà nghiên cứu ngoài nƣớc.

Quan niệm về sử thi của các nhà nghiên cứu Việt Nam .66 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Quan niệm của ngƣời M’nông về Ot Ndrong. HỆ THỐNG NHÂN VẬT TRONG SỬ THI M’NÔNG. Nhân vật văn học.

Các tuyến nhân vật trong sử thi M’nông. Nhân vật trung tâm. Nhân vật khai thiên lập địa. Nhân vật anh hùng văn hóa.

Nhân vật anh hùng chiến trận. Các loại nhân vật khác. Nhân vật thần kỳ. Nhân vật ngƣời đẹp.

Nhân vật đối lập. Nhân vật cộng đồng. Nhân vật truyền tin. VẤN ĐỀ THỂ LOẠI CỦA SỬ THI M’NÔNG.

Môi trƣờng diễn xƣớng của sử thi M’nông. Chức năng của sử thi M’nông. Cách cấu tạo đề tài. Cốt truyện của sử thi M’nông.

Cách thức xây dựng nhân vật của sử thi M’nông. Cơ sở xã hội và nội dung phản ánh của sử thi M’nông. 177 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 181 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

182 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Sử thi là một thể loại có giá trị đặc biệt trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam. Những kết quả sƣu tầm và nghiên cứu gần đây, càng cho chúng ta có cơ sở để đƣa ra nhận định trên. Sử thi là thể loại văn học có tính nguyên hợp, ngoài những giá trị về văn học nghệ thuật, nó còn chứa đựng những tƣ liệu quý về lịch sử, tƣ tƣởng, văn hoá, phong tục tập quán v.

Ngƣời đầu tiên sƣu tầm và xuất bản sử thi Tây Nguyên là viên công sứ ngƣời Pháp tên là Léopold Sabatier. Sabatier công bố sử thi Dăm Săn bằng tiếng Pháp, tại Pari. Trong lời tựa của cuốn sách, một nhà văn ngƣời Pháp cho rằng đây là tác phẩm văn học cuối cùng của ngƣời Êđê: “Nhƣng cay đắng thay, bằng chứng về văn chƣơng của ngƣời Mọi cũng là cái cuối cùng”[128/15]. Đó là một nhận xét có phần vội vàng và võ đoán, bởi sự phát hiện ra Dăm Săn mới chỉ là bƣớc khởi đầu cho công việc sƣu tầm và khám phá kho tàng sử thi phong phú và đa dạng của Tây Nguyên.

Tiếp đó, vào năm 1955, các học giả ngƣời Pháp khác tên là Dominique Antomarchi và Goerges Condominas cho công bố tác phẩm Dăm Di (D. Antomarchi sƣu tầm và G. Condominas viết giới thiệu) trên Tạp chí của Viện Viễn Đông bác cổ. Nhƣ vậy, với việc sƣu tầm và công bố sử thi của ngƣời Pháp, chúng ta biết rằng ở Tây Nguyên có sử thi.

Sau sự phát hiện mang tính mở đƣờng của L. Sabatier, phải mấy mƣơi năm sau độc giả Việt Nam mới đƣợc biết nhiều về kho tàng sử thi Tây Nguyên với việc Đào Tử Chí dịch và xuất bản tác phẩm Dăm Săn với tên gọi là Bài ca chàng Dăm Săn vào năm 1957 (Đào Tử Chí dịch sử thi Dăm Săn sang tiếng Việt từ bản bằng tiếng Pháp của L. Tiếp đó vào năm 1963, hàng loạt tác phẩm nhƣ Dăm Di, Xinh Nhã, Khinh Dú, Dăm Prao… ra mắt bạn đọc đƣợc in trong cuốn sách Trường ca Tây Nguyên. Tuy nhiên công tác sƣu tầm, dịch thuật, xuất bản và nghiên cứu sử thi Tây Nguyên thật sự đƣợc quan tâm chú ý, đầu tƣ đúng mức và đạt đƣợc nhiều thành tựu đáng trân trọng là vào 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com những năm cuối thế kỷ thứ XX, đầu thế kỷ XXI, đặc biệt là Dự án Điều tra, sưu tầm, bảo quản, biên dịch và xuất bản kho tàng sử thi Tây Nguyên.

Kết qủa to lớn của Dự án là đã sƣu tầm, ghi âm đƣợc hàng trăm sử thi khác nhau và đã xuất bản đƣợc 75 tác phẩm sử thi của các dân tộc Tây Nguyên nhƣ Ê Đê, Ba Na, M’nông, RagLai, Xtiêng, Xê Đăng, Chăm Hroi… bằng hình thức song ngữ (tiếng Việt và tiếng bản tộc). Đặt trong tiến trình sƣu tầm và nghiên cứu sử thi ở Việt Nam thì sử thi M’nông đƣợc phát hiện tƣơng đối muộn (năm 1988). Mặc dù đƣợc phát hiện muộn nhƣng việc nghiên cứu sử thi M’nông cũng đã đạt đƣợc những thành tựu to lớn, các tác giả tiêu biểu là Đỗ Hồng Kỳ với công trình Sử thi thần thoại M’nông (1996) và phần viết về sử thi M’nông in trong cuốn Văn học dân gian Êđê và M’nông (2008); Phan Đăng Nhật với công trình Vùng sử thi Tây Nguyên (1999), Để tìm hiểu thêm sử thi M’nông - Ot Nrong (2002), Ngô Đức Thịnh với Sử thi Tây Nguyên phát hiện và các vấn đề (2002), Nguyễn Việt Hùng với luận án tiến sĩ Công thức truyền thống trong sử thi - Ot Ndrong (2012)… Về nguồn tƣ liệu, có thể nói trƣớc năm 2001, việc sƣu tầm, dịch thuật và xuất bản sử thi M’nông còn tƣơng đối khiêm tốn. Nhƣng từ năm 2001 đến năm 2007, trong khuôn khổ Dự án, trong đó sử thi M’nông là bộ phận quan trọng đƣợc tiến hành thì các nhà nghiên cứu của Viện nghiên cứu văn hoá thuộc Viện Khoa học xã hội Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đã sƣu tầm đƣợc số lƣợng hàng trăm tác phẩm sử thi M’nông (đã xuất bản đƣợc 26 tác phẩm song ngữ Việt - M’nông).

Kết quả trên đã góp phần làm phong phú thêm kho tàng sử thi Việt Nam và khẳng định dân tộc M’nông có khối lƣợng sử thi đồ sộ vào bậc nhất trong khu vực và cả thế giới. Việc sƣu tầm, dịch thuật, xuất bản và nghiên cứu sử thi M’nông đã gặt hái đƣợc nhiều kết quả đáng trân trọng, song vẫn còn nhiều vấn đề cần tiếp tục đƣợc nghiên cứu để có cái nhìn tổng quan về một thể loại văn học dân gian độc đáo đang hiện tồn trong đời sống của cộng đồng ngƣời M’nông. Bên cạnh đó, việc xác định tiểu loại sử thi M’nông đang còn có những ý kiến khác nhau, có 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ngƣời cho nó là sử thi thần thoại, có ngƣời cho nó là sử thi phổ hệ, có ngƣời cho nó mang đậm tính chất của sử thi sáng thế, có ngƣời cho nó là sử thi anh hùng… Ở đây cần nói thêm là hiện nay việc phân loại sử thi đang có những cách làm khác nhau. Nếu dựa theo thời gian, có sử thi cổ sơ và sử thi cổ đại (cổ điển); dựa vào nội dung và đề tài, có sử thi sáng thế và sử thi thiết chế xã hội (cũng dựa và nội dung và đề tài ngƣời ta còn có cách gọi tên khác: sử thi sáng thế tƣơng đƣơng với sử thi thần thoại và sử thi thiết chế xã hội tƣơng đƣơng với sử thi anh hùng); dựa vào hình thức, cấu trúc tác phẩm có sử thi phồ hệ và sử thi đơn hệ.

Vậy sử thi M’nông là loại nào trong những loại vừa nêu trên? Với những vấn đề đặt ra ở trên, cùng với đó bản thân là ngƣời dân tộc thiểu số, hiện nay đang công tác và giảng dạy trên vùng đất Tây Nguyên - nơi sản sinh ra kho tàng sử thi đặc sắc nên chúng tôi chọn đề tài Hệ thống nhân vật trong sử thi M’nông và vấn đề thể loại làm đối tƣợng cho luận án của mình. Lịch sử vấn đề nghiên cứu Nghiên cứu về văn hoá M’nông đã đƣợc các nhà khoa học trong nƣớc và ngoài nƣớc quan tâm cách đây hơn nửa thế kỷ. Tuy nhiên công việc này chỉ thật sự đƣợc chú trọng và đạt đƣợc những kết qủa to lớn vào những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI. Ngƣời đầu tiên nghiên cứu về dân tộc M’nông một cách khoa học là học giả ngƣời Pháp tên là Goerges Condominas.