Luận án hôn nhân hiện nay của người H’mông Đen xã Tà Xùa huyện Bắc Yên tỉnh Sơn La

Tính cấp thiết của đề tài Hôn nhân có vai trò quan trọng trong đời sống của mỗi dân tộc. Nó không chỉ là một sự kiện quan trọng đánh dấu sự thay đổi trong chu kì đời người đối với cá nhân, đối với gia đình và dòng họ; mà còn phản ánh rõ đặc trưng văn hóa tộc người. Hôn nhân gắn liền với nhiều nghi lễ, phong tục và chứa đựng nhiều sắc thái văn hoá của mỗi dân tộc. Ngoài nhằm duy trì nòi giống, đánh dấu sự chuyển đổi và trưởng thành của thành viên trong gia đình, hôn nhân chính là nền tảng để duy trì, củng cố và phát triển gia đình.

Chính vì thế việc nghiên cứu hôn nhân có một tầm quan trọng đặc biệt, giúp chúng ta nhận thức được tính đa dạng của vấn đề. Bởi vậy, tập quán hôn nhân đã trở thành như một trong những tiêu chí quan trọng để phân biệt giữa tộc người này với tộc người khác. Trong các công trình nghiên cứu về người H’mông, hôn nhân cũng là lĩnh vực luôn được đề cập tới một cách khái quát hoặc khá chi tiết bằng các miêu tả về các khía cạnh nội hàm. Các công trình mang tính tổng hợp thường đề cập tới tất cả các lĩnh vực truyền thống, nhất là lĩnh vực thiết chế xã hội, trong đó có dòng họ, hôn nhân và cưới xin.

Tuy nhiên, nghiên cứu một cách có hệ thống chuyên sâu riêng về hôn nhân của người người H’mông thì còn khiêm tốn, mà thường liên quan đến cả lĩnh vực cưới xin hay gia đình. Ở tỉnh Sơn La, dân tộc H’mông đứng thứ 3 về dân số, chiếm 13% tổng dân số toàn tỉnh (sau người Thái và người Kinh). Họ cư trú tập trung ở các huyện Mộc Châu, Thuận Châu, Yên Châu, Bắc Yên. Cho đến nay, các nghiên cứu về người H’mông ở tỉnh này cũng chủ yếu liên quan đến lĩnh vực xã hội, tín ngưỡng, tôn giáo hay lễ hội nói chung.

Tại xã Tà Xùa - một xã vùng cao của huyện Bắc Yên, người H’mông chiếm tới 99,57% dân số, gồm hai nhóm H’mông Đen và H’mông Hoa cư trú. Tuy nhiên, các nghiên cứu về hai nhóm H’mông này đến nay vẫn còn rất khiêm tốn. Vì thế, thông qua nghiên cứu về hôn nhân và cưới xin, chúng ta hiểu rõ hơn sự đa dạng văn hóa, sắc thái địa phương của người H’mông nói chung; đồng thời nhận diện được sự tương đồng và nét khác biệt giữa hai nhóm H’mông ở địa phương này. 1 Ngày nay dưới tác động và ảnh hưởng của quá trình công nghiệp hóa và hội nhập hóa đang diễn ra mạnh mẽ, để thích ứng được với điều kiện hoàn cảnh mới, người H’mông xã Tà Xùa đã có những chuyển biến mới trong đời sống kinh tế - văn hóa - xã hội, trong đó vấn đề hôn nhân cũng có những thay đổi rõ nét.

Nhiều lễ nghi, thủ tục rườm rà, tốn kém trong đám cưới được lược bỏ, các quan niệm về hôn nhân, độ tuổi kết hôn, thủ tục đám cưới cũng có nhiều khác biệt so với trước kia. Những thay đổi này một mặt làm phong phú thêm đời sống văn hóa tộc người, mặt khác đó cũng chính là những nhân tố làm thay đổi các giá trị văn hóa vốn có của người H’mông. Bởi vậy, nghiên cứu hôn nhân của nhóm H’mông Đen ở xã Tà Xùa còn nhằm góp phần làm sáng rõ thêm vấn đề văn hóa tộc người hiện nay. Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu cũng làm cơ sở khoa học giúp các nhà quản lý có những chủ trương, chính sách cụ thể trong việc bảo tồn và phát huy giá trị bản sắc tộc người, góp phần thực hiện hiệu quả Luật Hôn nhân và Gia đình của Nhà nước.

Theo đó, nghiên cứu này còn là hướng đi phù hợp với tinh thần Nghị quyết Hội nghị lần thứ IX Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về: xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Là một cán bộ giảng dạy và nghiên cứu về văn hóa các dân tộc thuộc Trường Đại học Tây Bắc, tôi có điều kiện tiếp xúc với đồng bào người H’mông xã Tà Xùa, huyện Bắc Yên trong những chuyến thực tế chuyên môn. Bản thân tôi đã được tham dự và tham gia nhiều nghi lễ thực hành phong tục tập quán độc đáo, trong đó có hôn nhân và cưới xin của họ. Mỗi lần như thế, các nghi thức, nghi lễ này luôn lôi cuốn và thôi thúc tôi tìm hiểu về chúng với mong muốn góp phần nhỏ, giới thiệu với bạn bè, đồng nghiệp.

Vì thế, tôi quyết định chọn đề tài “Hôn nhân hiện nay của người H’mông Đen ở xã Tà Xùa, huyện Bắc Yên, tỉnh Sơn La” làm nội dung nghiên cứu luận văn Thạc sĩ của mình. Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài 2. Một số nghiên cứu về người H’mông Việt Nam Là một trong 53 tộc người thiểu số ở Việt Nam, từ lâu người H’mông cũng là một trong những tộc người dành được sự quan tâm, chú ý đặc biệt của các nghiên 2 cứu khoa học xã hội và Nhân văn, nhất là các nhà Dân tộc học/Nhân học. Vì thế, bên cạnh các nghiên cứu liên quan tới các lĩnh vực: lịch sử, kinh tế, xã hội, văn hóa, ngôn ngữ, chữ viết, tri thức dân gian, loại hình diễn xướng, dân ca, văn học nghệ thuật., thì các nghiên cứu về mảng đề tài hôn nhân và cưới xin của người H’mông cũng đã được công bố khá nhiều trong các công trình nghiên cứu, bài viết, các đề tài luận văn, luận án.

Đây là những tài liệu quý giá giúp cho tôi tham khảo và kế thừa trong quá trình hoàn thành luận văn. Có thể nhắc đến một số công trình nghiên cứu về người H’mông như cuốn “Các dân tộc ít người ở Việt Nam (các tỉnh phía Bắc)” của tập thể tác giả Viện Dân tộc học [37] đã giới thiệu những nét khái quát nhất về lịch sử tộc người người H’mông. Tìm hiểu một cách toàn diện về đời sống kinh tế, quan hệ xã hội, tôn giáo tín ngưỡng, quan hệ dòng họ và hôn nhân, gia đình. của người H’mông.

Nhìn chung, tác giả đã cung cấp cho chúng ta cái nhìn tổng quan và khái quát nhất trên tất cả các mặt của đời sống văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần của tộc người H’mông. Cuốn “Dân tộc Mông ở Việt Nam” của hai tác giả Cư Hòa Vần, Hoàng Nam [36]. Trong cuốn sách này, hai tác giả đã khảo tả tương đối toàn diện về dân tộc H’mông, như: địa vực cư trú, nguồn gốc lịch sử, tên gọi, những nhóm người, các đặc điểm kinh tế, đời sống, quan hệ xã hội và các phong tục tập quán như ma chay, cưới xin, tập quán sinh đẻ và nuôi con. Cuốn sách này không chỉ cung cấp những thông tin khái quát về người H’mông ở Việt Nam mà còn là nguồn tài liệu tham khảo có giá trị, cung cấp nhiều thông tin cho chúng tôi nghiên cứu về hôn nhân của người H’mông.

Cuốn “Văn hóa tâm linh của người Hmông ở Việt Nam truyền thống và hiện tại”, tác giả Vương Duy Quang [27] đã khái quát về lịch sử tộc người, hoạt động kinh tế và một phần quan trọng về quan hệ xã hội của người H’mông. Trong đó, tác giả nhấn mạnh về gia đình, dòng họ và quan hệ giữa làng và dòng họ trong cộng đồng người H’mông. Có thể nói, quan hệ dòng họ chính là một trong những nhân tố có ảnh hưởng lớn đến vấn đề hôn nhân của người H’mông kể cả trong quá khứ và hiện nay. 3 Trong cuốn “Đặc trưng văn hoá và truyền thống cách mạng các dân tộc ở Kỳ Sơn Nghệ An” của tập thể tác giả Trần Tất Chủng, Phạm Quang Hoan, Cầm Trọng, Nguyễn Ngọc Thanh [7] tập trung nghiên cứu về 3 dân tộc chính ở huyện Kì Sơn, tỉnh Nghệ An gồm người Thái, người Khơ-mú và người H’mông.

Nội dung về đặc trưng văn hóa các dân tộc chiếm ½ dung lượng cuốn sách, đã đề cập đến các mặt về kinh tế truyền thống, văn hóa vật chất, tổ chức xã hội, hôn nhân và gia đình. Trong đó nghi lễ hôn nhân của người H’mông ở Kì Sơn Nghệ An cũng được mô tả một cách chi tiết về các bước trong tiến trình hôn nhân. Cuốn “Văn hóa dân tộc Mông ở Hà Giang” của Trường Lưu và Hùng Đình Quý [22] và cuốn “Văn hóa người Mông ở Nghệ An” của tác giả Hoàng Xuân Lương [21] là một trong những khảo tả khá đầy đủ về văn hóa của các nhóm H’mông Trắng và H’mông Hoa nơi đây. Tuy nhiên, phần hôn nhân và cưới xin cũng chỉ được trình bày khái quát.

Tương tự, cuốn“Tiếp cận văn hóa Hmông” của hai tác giả Mã A Lềnh, Từ Ngọc Vụ [19] cũng cung cấp cho chúng ta cái nhìn khái quát, toàn diện về lịch sử cư trú, tổ chức xã hội - dòng họ và mối quan hệ thân tộc, huyết thống, văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần với những giá trị biểu hiện đặc trưng. trong đó vấn đề hôn nhân cũng được đề cập đến là được xem là một trong những bước ngoặt trong chu kì đời người của cộng đồng người H’mông. Cuốn sách ảnh “Người Hmông ở Việt Nam” của Vũ Quốc Khánh và cộng sự [18]. Với dung lượng gồm 8 phần đã giới thiệu một cách khái quát về người H’mông ở Việt Nam với các nội dung cụ thể: Nguồn gốc - lịch sử và sự phân bố dân cư; Bản làng; Trang phục; Nhà; Ẩm thực; Chợ; Lễ hội.

Hiện nay đây được coi là công trình sách ảnh duy nhất cung cấp cho chúng ta những hiểu biết và cái nhìn sơ lược nhất về đời sống thực tế người H’mông ở Việt Nam. Cuốn “Phong tục tập quán một số dân tộc thiểu số” của tập thể các tác giả Ninh Văn Hiệp, Tuấn Dũng, Hoàng Quyết, Trương Thị Xứng, Bùi Ngọc Quang [13]. Cuốn sách là tập hợp sưu tầm và giới thiệu về phong tục tập quán của một số dân tộc thiểu số vùng miền núi phía Bắc Việt Nam, trong đó có nội dung về đám 4 cưới và tục sinh đẻ của người H’mông ở Cao Bằng. Nội dung này đã cung cấp cho tác giả những hiểu biết về các nghi lễ trong đám cưới của người H’mông ở Cao Bằng, đó sẽ là cơ sở để tác giá có cái nhìn so sánh, đối chiếu với hôn nhân của người H’mông ở xã Tà Xùa, huyện Bắc Yên trong quá trình thực hiện luận văn.

Trong cuốn “Bạo lực trong gia đình người Mông tại vùng núi phía Bắc Việt Nam”, tác giả Nguyễn Thế Huệ [16] qua nghiên cứu tại 9 thôn/bản thuộc 4 xã của huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai và huyện Mộc Châu, tỉnh Sơn La đã phân tích, làm rõ thực trạng và các nguyên nhân gây nên bạo lực gia đình trong cộng đồng người H’mông.